{"id":20630,"date":"2025-05-07T16:23:20","date_gmt":"2025-05-07T07:23:20","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20630"},"modified":"2025-05-07T16:24:57","modified_gmt":"2025-05-07T07:24:57","slug":"adb-dehan-timor-leste-nia-demanda-mak-infraestrutura-analizador-sira-fo-observasaun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/05\/07\/adb-dehan-timor-leste-nia-demanda-mak-infraestrutura-analizador-sira-fo-observasaun\/","title":{"rendered":"ADB Dehan Timor-Leste Nia Demanda mak Infraestrutura, Analizador Sira Fo Observasaun"},"content":{"rendered":"\n<p>Asian Development Bank hanoin katak importante tebes atu investe iha ema, maibe Timor-Leste nia demanda bo\u2019ot liu mak infraestrutura. Maibe analizador Timoroan sira nia hanoin katak investementu infraestrutura tinan barak ona seiduak lori retornu no lori risku ba future osan petroleum nian hotu.<\/p>\n\n\n\n<p>Vice Presidente ADB nian ba East and Southeast Asia, no Pacific nian, Scott Morris, rekoinese importansia hosi demanda dezenvolvimentu iha setor sosial nian, maibe Timor-Leste hakarak liu mak infraestrutura.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHau sei koalia buat jeral deit. Ami haree duni katak iha demanda kona ba setor sosial iha nasaun barak. Ami mos hakarak responde ba ida ne\u2019e hodi hatudu katak investe iha ema mak importante. Iha kapital fiziku no mos iha kapital humanu. Nune\u2019e, investe iha edukasaun, saude no amplamente iha setor sosial mak area ne\u2019ebe ami expanda ami nia engazamentu hodi responde ba demanda ne\u2019ebe mosu. Hato\u2019o ida ne\u2019e, nudar ita nota ona, Timor-Leste nia demanda bo\u2019ot mak infraestrutura fiziku,\u201d Vice Presidente Scot Morris hato\u2019o ba Neon Metin, iha Milan, Italia (06\/05).<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cInfraestrutura mantein nudar parte bo\u2019ot hosi ami ami portofolio iha nivel korporativu nian. Ami konsidera ida ne\u2019e importante ba dezenvolvimentu tempu naruk no ba kresimentu nian. Ami laos responde deit ba governo nia demanda, maibe ami rekoinese mos kata kami sei investe deit ba projetu sira ne\u2019ebe implemena no fo impaktu dezenvolvimentu,\u201d Vice Scott esplika liutan.<\/p>\n\n\n\n<p>Vise Presidente ne\u2019e mos hatete katak, projetu sira ne\u2019ebe lao hela dadaun iha Timor-Leste, fiar katak fo retornu importante. Maibe ne\u2019e mos laos atu hatete kata kami nega tiha setor sosial.<\/p>\n\n\n\n<p>Hanoin ne\u2019ebe hanesan hato\u2019o hosi Xefe Ekonomi ADB nian Albert Park ne\u2019ebe rekoinese katak rendementu hosi petroleum nian nia hotu iha tempu badak no Timor-Leste presija diversifika ninia ekonomia, no investe iha infraestrutura mak dalan ida diversifika ekonomia.<\/p>\n\n\n\n<p>Ministra Finansas Timor-Leste mos hato\u2019o katak projetu infraestrutura nebe ADB investe kontribui ba dezenvolvimentu sosial mos.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cADB nia suporta ba hadiak estrada nasional sira sei ajuda ligasaun komunidade sira nian no hafasil liutan servisus edukasaun, kuidadu saude, no apoio sosial nian. Asesu ne\u2019ebe diak ba dalan sira sei ajuda mos governo nia programa hanesan Nutrisaun Integradu no Portesaun Sosial Ne\u2019ebe Adaptivu, no sei atinji ema barak no fo impaktu bo\u2019ot liu,\u201d Ministra Santina hato\u2019o.<\/p>\n\n\n\n<p>Relatoriu Peskija hosi Joao Cardoso nian ho titlu Infrastructure and Economic Diversification in Timor-Leste (<a href=\"https:\/\/th.boell.org\/sites\/default\/files\/2023-12\/tl-economy-diversification-2023.pdf\">https:\/\/th.boell.org\/sites\/default\/files\/2023-12\/tl-economy-diversification-2023.pdf<\/a>) jeralmente hatudu aseitasaun ho ADB no mos Ministeriu finansas, partikularmente relasiona ho infraestrutura sira hanesan estrada, fontes no portu ne\u2019ebe sei fasilita liutan transportasaun sasan no servisus, atrai investor hosi rai liur, fasilita komersiu entre nasaun nian no mos fornese empregu. Maibe Joao Cardoso nia peskija mos nota katak investementu governo nian ba infraestrutura turizmu no agrikultura sei menus bainhira kompara ho infraestrutura sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<p>Maibe analista independente ne\u2019ebe sempre hato\u2019o hanoin no halo peskija ba pulitika publik nian iha hanoin ne\u2019ebe diferente no kontekstual liu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMaski ho investimentu boot iha infraestrutura dezde 2011 mai leten, maibe ne&#8217;e de&#8217;it la sufisienti atu dudu kreximentu ekonomiku aas hanesan tarjetu PEDN nian. La fasilita kriasaun empregu, la dudu investimentu setor privadu nian, no la fasilita diversifikasaun ekonomia,\u201d Independent Policy Analyst, Guteriano Neves hato\u2019o.<\/p>\n\n\n\n<p>Guteriano mos hato\u2019o katak infraestrutura boot balu la konsege lori retornu investimentu nian no sai fali White Elephant, no depende ba orsamentu estadu nian no Fundu Petroleu atu mantein no operasionaliza.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cEntaun hau hanoin tempu ona ba TL hamutuk ho ajensia sira atu rekonhese katak Infraestrutura fizika deit la sufisienti, no presiza intervensaun iha area seluk mos hanesan Kapital Umanu, no kualidade instituisaun nian,\u201d Guteriano esplika liutan.<\/p>\n\n\n\n<p>Maski infraestrutura kontinua importante, maibe bele espesifiku liu lori haree ba infraestrutura sira hanesan eskola, ospital, irigasaun, estrada rural, no tipu infraestrutura sira ne&#8217;ebe iha efeitu direita ba ema nia moris, no lori impaktu direita ba ekonomia naun petroleu nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Lao Hamutuk nia analiza ne\u2019ebe publika iha tinan kotuk (https:\/\/www.laohamutuk.org)hatete katak Timor-Leste nia investementu ba area infraestrutura dala barak liu uza osan hodi imprestimu nian no dala barak liu mos atu uza ba konstrusaun estrada, portu no fontes. Infelizmente Governu hatudu intensaun iha livru relat\u00f3riu dokumentu Orsamentu Jer\u00e1l Estadu 2025 planu atu halo empr\u00e9stimu ba projetu petrol\u00edferu. Lei OJE 2025 autoriza Governu atu asina kontratu ba empr\u00e9stimu foun at\u00e9 tokon $850 husi kred\u00f3r sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Analiza Lao Hamutuk nian mos hatete katak maske iha tinan 2016 Camara das Contas Timor-Leste nian rejeita tiha Governu nia planu atu empresta tokon $50 husi Xina atu uza ba harii fali sistema drainajen iha Dili tanba akordu empr\u00e9stimu viola Timor-Leste nian direitu atu hili kompa\u00f1ia atu implementa projetu, maib\u00e9 laiha serteza katak \u00f3rgaun estadu sei proteje soberania nasion\u00e1l iha futuru.<\/p>\n\n\n\n<p>Hosi inan 2009 to\u2019o 2011 Governu Timor-Leste aprova lejizlasaun pol\u00edtiku no finansi\u00e1l atu deve husi Governu rai seluk no instituisaun finanseiru internasion\u00e1l sira. Timor-Leste halo empr\u00e9stimu iha momentu ne\u2019eb\u00e9 osan sei iha no tenke selu fali iha futuru. Ida ne\u2019e, sei kria risku ba soberania, depend\u00e9nsia external no dominasaun estranjeira.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Asian Development Bank hanoin katak importante tebes atu investe iha ema, maibe Timor-Leste nia demanda bo\u2019ot liu mak infraestrutura. Maibe analizador Timoroan sira nia hanoin katak investementu infraestrutura tinan barak ona seiduak lori retornu no lori risku ba future osan petroleum nian hotu. Vice Presidente ADB nian ba East and Southeast Asia, no Pacific nian, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":20631,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-20630","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20630","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20630"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20630\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20633,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20630\/revisions\/20633"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20631"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20630"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20630"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20630"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}