{"id":20646,"date":"2025-05-11T10:07:25","date_gmt":"2025-05-11T01:07:25","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20646"},"modified":"2025-05-11T10:07:27","modified_gmt":"2025-05-11T01:07:27","slug":"pm-xanana-husu-jornalista-sira-tenke-haloo-knaar-ho-honestidade-no-dedikasaun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/05\/11\/pm-xanana-husu-jornalista-sira-tenke-haloo-knaar-ho-honestidade-no-dedikasaun\/","title":{"rendered":"PM Xanana Husu Jornalista\u00a0 Sira tenke\u00a0 Halo&#8217;o knaar Ho Honestidade\u00a0 no Dedikasaun"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen David da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o husu ba Jornalista Timoroan sira ne&#8217;ebe maka hala&#8217;o knaar jornalistas nia iha Timor-Leste tenki iha&nbsp; honestidade no dedikasaun. No ba governante sira hotu-hotu tenki respeita espasu ba livre expressaun.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Jornalistas timoroan sira ne\u2019eb\u00e9 hala\u2019o sira-nia knaar ho onestidade no dedikasaun, no ba governu sira ne\u2019eb\u00e9 hatene katak tenke rspeita espasu ba livre expressaun,&#8221; Dehan Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o bainhira partesipa iha The Dili Di\u00e1logo Forum Iha Salaun Multifunsi-GMN Bebora, Dili 10\/05.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 progressu ne\u2019e seidauk garantidu. Tanba ne\u2019e mak papel husi&nbsp; Conselho de Imprensa Timor-Leste importante lahalimar. Atu assegura m\u00e9dia sira bele opera livremente, maib\u00e9 ho responsabilidade. Tanba papel m\u00e9dia nian importante liut\u00e1n iha ohin loron, enkuantu hasoru desafios foun no emergentes. Mundo muda hela de\u2019it, no muda lailais loos. Labele konfia iha certezas husi passado.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ita agora moris iha mundo nakonu ho desordem, ne\u2019eb\u00e9 respeito ba direito internasional tama dadaun iha kolapso no instituisaun internasionais lakon sira-nia autoridade ho efik\u00e1sia. Tensoens globais aumenta no entendimentos geopol\u00edtikos ne\u2019eb\u00e9 kleur tebes ona, agora ema komesa questiona. Buat hirak-ne\u2019e hotu akontese enkuanto ita assiste&nbsp; avansos boot iha tecnologia avansus ne\u2019eb\u00e9 sei molda (ka forma) ita-nia futuro: oins\u00e1 ita moris, oins\u00e1 ita servi\u00e7o no oins\u00e1 ita interage ho malu,&#8221; Xanana dehan<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Tanba ne&#8217;e, avansu tecnol\u00f3gika boot ida hotu iha ita-nia tempo mak Intelig\u00eancia Artificial ka IA. IA sei iha impaktu boot iha pa\u00edses em desenvolvimento sira-nia futuru, hanesan m\u00f3s ba Timor-Leste, ho formas ne\u2019eb\u00e9 ita foin mak hah\u00fa no kompreende,&#8221; Nia esplika<\/p>\n\n\n\n<p>Nia explika liu tan, Intelig\u00eancia Artificial IA bele sai hanesan forsa ida ba buat ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak. Bele tulun halo servisu iha \u00e1reas remotas, inclui sa\u00fade ho edukasaun. sei oferece ba alunos sira ferramentas atu aprende iha sira-nia lian lokais rasik no sei tulun m\u00e9dicos&nbsp; sira halo lailais diagn\u00f3stiku ba moras.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Iha Timor-Leste, ita ko\u2019alia lian barak. IA sei tulun traduz ita-nia&nbsp; idiomas lailais no f\u00e1cil tebetebes. Ne\u2019e sei halo edukasaun ho meios de komunikasaun sai asess\u00edveis liut\u00e1n, liuliu iha zonas rurais,&#8221;&nbsp; Nia hateten.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, ho Kabu submarino internet foun ba Timor-Leste, sei iha m\u00f3s oportunidade ba&nbsp; povo atu participa iha ekonomia digital global. Ne sei permite timoroan sira Komunika ho mundo tomak no partilha Timor nia ist\u00f3ria, kultura ho Timor nia progresso iha desenvolvimento.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Maib\u00e9, enquanto mundo enfrenta transformasaun iha IA, ita tenke koa\u2019lia nakloke kona-ba signifikadu sa\u00edda ba futuro husi ita-nia m\u00e9dia ho ita-nia demokr\u00e1sia. IA bele sai hanesan forsa ida ba buat ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak, maib\u00e9 bele lori&nbsp; risku boot. IA ita bele utiliza hodi dissemina desinformasaun. Ita haree ona&nbsp; poder destrutivo husi rumores (ka lia-anin) iha redes sociais iha ita-nia pa\u00eds,&#8221; Nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p>Problema bele multiplika sekarik IA ne\u2019e&nbsp; utiliza la\u2019\u00f3s de\u2019it hodi dissemina desinformasaun, maib\u00e9 m\u00f3s atu kria tan Katak, existe risku real ida ne\u2019eb\u00e9 IA bele kria konte\u00fadu ho ist\u00f3rias ne\u2019eb\u00e9 bele haree hanesan fidedignas (katak ema bele fiar), maib\u00e9 falsas.<\/p>\n\n\n\n<p>IA bele dissemina desinformasuan teorias de Konspirasaun ou Konte\u00fados divisivos husi sidadaun Timoroan sira. Ne\u2019e inklui produsaun imagens falsas ho v\u00eddeos &#8220;deepfake&#8221;, no m\u00f3s halo kampa\u00f1a de desinformasaun automatizadas.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ita hatene m\u00f3s katak sistemas IA bele &#8220;alucina (ka bosok)&#8221;. Katak, bele inventa informasaun no apresenta hanesan faktos. Ne\u2019e sei halo ita bele questiona fali kona-ba verasidade (ka verdade) husi buat hotu-hotu ne\u2019eb\u00e9 ita lee no haree iha internet,&#8221; Xanana dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Jornalismu baseia iha verdade no demokrasia depende ba faktos. Bainhira faktos ne\u2019e sai ona inkertos, demokrasia bele enfrakuese. &#8220;Se ita la hatene sa\u00edda mak real, ita la bele foti desisoens di\u2019ak&nbsp; ba ita ou ba ita-nia pa\u00eds&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatete, IA sei iha m\u00f3s impakto boot tebes iha neg\u00f3sios m\u00e9dia nian iha Timor-Leste no iha mundo tomak. &#8220;IA ne\u2019e, ita bele ona utiliza hodi hakerek not\u00edsias. Maib\u00e9 ne\u2019e tau iha risku jornalistas sira-nia profisaun no bele prejudika sustentabilidade finanseira husi ita-nia ag\u00e9nsias no organizasaun de komunikasaunSosi\u00e1l. Poder (ka kbiit) iha informasaun bele passa husi ita-nia povo ba fali n\u00famero ki\u2019ikoan ida husi empresas estrangeiras ne\u2019eb\u00e9 kontrola internet ohin-loron. Ne\u2019e sei enfrakuese liut\u00e1n ita-nia demokrasia, ita-nia koesaun Sosi\u00e1l to\u2019o ita-nia soberania&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e mak importante atu regula forma oins\u00e1 utiliza no desenvolve IA iha Timor-Leste, atu nune\u2019e&nbsp; bele protege demokrasia ho liberdade ne\u2019eb\u00e9 durante ne&#8217;e&nbsp; luta maka\u2019as atu hetan. &#8220;Utilizasaun IA, ne\u2019e realidade ida ne\u2019eb\u00e9 sei muda ita-nia sociedades, maib\u00e9 ita&nbsp; tenke orienta no kontrola mudansa ne\u2019e. Ita tenke halo buat ruma hodi prot\u00e9g\u00e9 liberdade de expressaun ho ita-nia sociedade aberta ne\u2019e. Ita tenke garante katak tecnologia serve interesse p\u00fabliku no respeita dignidade umana. No ita tenke garante katak IA sempre opera ho supervisain umana. Ne\u2019e inklui apoiu ba jornalismu de interesse p\u00fabliku, baseadu iha \u00e9tika, iha faktos no iha responsabilidade&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;IA tenke apoia jornalismo, la\u2019\u00f3s atu substitui. Ita labele konfia demais nia atu konta ita-nia ist\u00f3ria no labele halo sai fali hanesan ferramenta ba manipulasaun pol\u00edtika. Tanba ne\u2019e laiha m\u00e1quina ida mak bele substitui esperi\u00e9nsia umana, julgamento ou koragem ne\u2019eb\u00e9 jornalismo real exije&#8221;. Xanana dehan<\/p>\n\n\n\n<p>No atu apoia no proteje demokrasia, presiza hadi\u2019a literacia digital iha Timor-Leste no explika kona-ba perigos husi IA. Ba timoroan sira, demokracia digital la\u2019\u00f3s de\u2019it tama online no utiliza internet. Maib\u00e9 atu garante katak timoroan hotu hetan informasaun, asessu ho konfiansa atu participa iha vida p\u00fablika.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ita hotu tenke servisu hamutuk hodi harii demokrasia digital ida ne\u2019eb\u00e9 bele reflete prins\u00edpiu husi ita-nia luta hanesan: justi\u00e7a, igualdade ho dignidade umana,&#8221;. Nia konklui.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o husu ba Jornalista Timoroan sira ne&#8217;ebe maka hala&#8217;o knaar jornalistas nia iha Timor-Leste tenki iha&nbsp; honestidade no dedikasaun. No ba governante sira hotu-hotu tenki respeita espasu ba livre expressaun. &#8220;Jornalistas timoroan sira ne\u2019eb\u00e9 hala\u2019o sira-nia knaar ho onestidade no dedikasaun, no ba governu sira [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20647,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-20646","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20646","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20646"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20646\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20648,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20646\/revisions\/20648"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20647"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20646"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20646"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20646"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}