{"id":20697,"date":"2025-05-19T08:53:24","date_gmt":"2025-05-18T23:53:24","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20697"},"modified":"2025-05-19T08:53:40","modified_gmt":"2025-05-18T23:53:40","slug":"komunidade-suku-bauro-kontinua-tesi-ai-ba-faan-adelio-ami-moris-ho-faan-ai","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/05\/19\/komunidade-suku-bauro-kontinua-tesi-ai-ba-faan-adelio-ami-moris-ho-faan-ai\/","title":{"rendered":"Komunidade Suku Bauro Kontinua Tesi Ai Ba Fa\u2019an,\u00a0 Adelio; Ami Moris Ho Faan Ai"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen David da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha Timor-Leste dekretu lei ne&#8217;eb\u00e9 bandu ema labele tesi ai-arbiru(korta ai-arbiru la&#8217;\u00f3s ho lisensa) mak dekretu Lei n\u00fameru 14\/2017 kona-ba Floresta no tanba lei nain seluk kona-ba prote\u00e7\u00e3o natureza. Maib\u00e9 Komunidade iha aldeia Somocho, Suku Bauro, Postu Administrativu Lospalos, Munis\u00edpiu Lautem Kontinua tesi ai ba fa\u2019an, Tanba komunidade iha ne\u2019eb\u00e1 maioria moris depende loos ba fa\u2019an ai-maran hodi hetan $10 to\u2019o $ 15 hodi sustenta ba nesesidade loro-loron nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade Aldeia Somocho, Suku Bauro, Postu Administrativu Lospalos, Munis\u00edpiu Lautem, Adelio Lopes hatete, ai ne\u2019eb\u00e9 mak komunidade sira fa\u2019an maioria t\u00e1 iha sira nia tos rasik, no komunidade iha ne&#8217;e maioria moris fa\u2019an ho ai-maran.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha ne&#8217;e ami komunidade moris ho fa&#8217;an ai, husi fa\u2019an ai mak hodi fasilita ami nia moris loro-loron no atende ba oan sira nia eskola, tanba ami iha aldeia ida ne\u2019e lukru mai husi fa&#8217;an ai, ami iha ne\u2019e la iha funsion\u00e1riu ami dependensia de\u2019it ba fa\u2019an ai\u201d, dehan Adelio Lopes ba jornalista sira iha aldeia Somocho, Suku&nbsp; Bauro, Lospalos, &nbsp;Kinta 24\/04.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir komunidade iha ne\u2019e m\u00f3s hatene ona katak lei bandu atu labele t\u00e1 ai arbiru atu labele f\u00f3 impaktu ba ambiente no ba sira komunidade rasik.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi hatene t\u00e1 ai ne\u2019e parte Floresta bandu ona no iha lei bandu atu la bele t\u00e1 ai sira ne\u2019e maib\u00e9 ami komunidade nia moris mak hanesan ne\u2019e, ami hetan ona informasaun kona-ba ida ne\u2019e maib\u00e9 ami nafatin tesi ba fa\u2019an tanba ami nia moris ne\u2019e ho ida ne\u2019e, maske ami hatene katak t\u00e1 ai arbiru mak sei f\u00f3 impaktu bo\u2019ot ba ambiente no ba ami rasik,&#8221; Nia esplika.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e m\u00f3s parte Floresta hamutuk ho l\u00edder Komunit\u00e1riu sira to\u2019o ona iha ne&#8217;eba hodi f\u00f3 atensaun ba sira hodi labele tesi ai, maib\u00e9 komunidade kontinua tesi &nbsp;ai ba fa\u2019an tanba nesesidade moris mak obriga.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cParte Floresta, Meiu Ambiente no Xefe Suku sira mai ona hodi ko\u2019alia kona-ba ida ne\u2019e maib\u00e9 ami tenki tesi oituan ba fa\u2019an, maske la barak liu, ami bele hetan netik $ 10 ou $ 15 hodi atende ba nesesidade uma laran,&#8221; Nia esplika liu tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia salienta, ai ne\u2019eb\u00e9 mak komunidade sira fa\u2019an maioria ai-da\u2019ak no komunidade sira la fa\u2019an ai-bubur.<\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade iha suku Bauro, Postu Administrativu Lospalos, Munis\u00edpiu Lautem, Tot\u00e1l populasaun hamutuk 2,892. No komunidade sira iha Suku refer moris ho setor agrikultura no balun moris&nbsp; tesi ai ileg\u00e1l ba fa\u2019an hodi sustenta nesesidade loro-loron nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan, Xefe Aldeia Bauro, Alberito dos Santos Caetano, &nbsp;dehan, komunidade sira tesi ai ba fa\u2019an ne\u2019e tanba nesesidade moris mak obriga sira tenki halo ida ne\u2019e, se sira la halo ida ne&#8217;e oins\u00e1 mak sira bele sustenta sira nia moris loro-loron nian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi hamutuk ho Xefe Suku ba f\u00f3 hatene hela de\u2019it komunidade sira atu la bele tesi ai sira ne\u2019e maib\u00e9 komunidade sira iha ne\u2019e maioria sira nia moris ho fa\u2019an ai-maran\u201d, nia hateten.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia esplika, Gurda Floresta m\u00f3s mai to\u2019o iha ne\u2019e f\u00f3 informasaun ba komunidade sira &nbsp;atu tesi ai tenki halo karta maib\u00e9 komunidade balun la hatene halo karta ne&#8217;e oins\u00e1 atu ba halo karta no sira la hatene edifisiu Floresta nian, ida ne\u2019e mak sai problema m\u00f3s ba komunidade sira. Maib\u00e9 nu&#8217;udar autoridade tenta atu reduz n\u00fameru tesi ai ileg\u00e1l iha nia aldeia, tanba ne&#8217;e komunidade tenki halo karta leg\u00e1l mak bele tesi ai.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta bele bandu maib\u00e9 sira nia moris mak hanesan ne\u2019e ona, tanba ne\u2019e ami tenta buka meius oins\u00e1 bele reduz n\u00fameru tesi ai ne\u2019e, ho nune\u2019e ami uza maneira ida tenki iha karta leg\u00e1l ida mak bele tesi ai, maib\u00e9 husi parte Floresta bandu tot\u00e1l atu komunidade sira la bele tesi ai maib\u00e9 ami m\u00f3s hare&#8217;e ba komunidade sira nia moris desde uluk to\u2019o agora sira la iha kampu servisu hodi sustenta sira nia moris, entaun ita la bele hapara ou impede sira nia moris tanba buat ne\u2019eb\u00e9 sira bele halo hodi hetan osan mak tenki fa\u2019an ai, tanba ne\u2019e komunidade sira kontinua tesi ai hodi fa\u2019an maib\u00e9 tenki tesi iha sira nia to\u2019os rasik,&#8221; Nia esplika liu tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk, Koordenador Guarda Floresta Postu Tutuala, Marv\u00e3o Soares da Cruz dehan,&nbsp; iha lei ne&#8217;eb\u00e9 mak bandu totalmente komunidade sira iha aldeia 34 atu labele tesi ai ileg\u00e1l iha Parke Nasion\u00e1l Nino Konis Santana nian, maib\u00e9 n\u00fameru tesi ai ileg\u00e1l ne&#8217;e aumenta nafatin, tanba Gurda Floresta nia osan operasion\u00e1l la iha atu halo operasaun ba iha komunidade sira ne\u2019eb\u00e9 mak hala\u2019o atividade &nbsp;tesi ai ileg\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi la iha osan operasion\u00e1l hodi tu\u2019un ba iha terenu atu halo atuasaun ba komunidade sira ne\u2019eb\u00e9 mak tesi ai ileg\u00e1l, tanba ami ba ho liman mamuk maib\u00e9 komunidade sira uza kroat hasoru ami entaun ami labele halo servisu ho di\u2019ak, karik osan iha ami bele hamutuk ho Pol\u00edsia sira hodi asegura ami nia atividade operasaun iha terenu\u201d, nia esplika.<\/p>\n\n\n\n<p>Entretantu tuir dadus ne\u2019eb\u00e9 jornalista sira asesu husi Diresaun Meiu Ambiente ihq Munis\u00edpiu Lautem, &nbsp;n\u00fameru tesi ai ileg\u00e1l iha postu Tutuala ne&#8217;e iha 10-15% mak sei tesi ai ileg\u00e1l. Enkuantu ekipa Gurda Floresta iha Postu Lospalos na\u2019in lima (5) no difisil tebes ba Gurda Floresta sira atu kontrola komunidade sira ne&#8217;ebe maka tesi ai ileg\u00e1l ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>Ai-Kakeuk nudar Ai-horis sira-ne&#8217;ebe f\u00f3 fatin no hah\u00e1n ba buat moris sira, hanesan manu, insetu (serangga), mam\u00edferu sira (mamalia), no anim\u00e1l sira seluk, nune&#8217;e suporta biodiversidade no ekosistema saudavel sira. Absorve di\u00f3ksidu karbonu. ai-horis nee ajuda filtra anin hodi absorve di\u00f3ksidu karbonu no hasai oksij\u00e9niu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Iha Timor-Leste dekretu lei ne&#8217;eb\u00e9 bandu ema labele tesi ai-arbiru(korta ai-arbiru la&#8217;\u00f3s ho lisensa) mak dekretu Lei n\u00fameru 14\/2017 kona-ba Floresta no tanba lei nain seluk kona-ba prote\u00e7\u00e3o natureza. Maib\u00e9 Komunidade iha aldeia Somocho, Suku Bauro, Postu Administrativu Lospalos, Munis\u00edpiu Lautem Kontinua tesi ai ba fa\u2019an, Tanba komunidade iha ne\u2019eb\u00e1 maioria [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20698,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-20697","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20697","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20697"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20697\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20699,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20697\/revisions\/20699"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20698"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20697"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20697"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20697"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}