{"id":20777,"date":"2025-06-17T15:26:23","date_gmt":"2025-06-17T06:26:23","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20777"},"modified":"2025-06-17T15:26:53","modified_gmt":"2025-06-17T06:26:53","slug":"impaktu-lixu-tibar-ba-bee-moos-nuno-bee-la-tuir-padraun-fo-impaktu-ba-saude-publiku-liu-liu-moras-respiratoriu-no-kankru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/06\/17\/impaktu-lixu-tibar-ba-bee-moos-nuno-bee-la-tuir-padraun-fo-impaktu-ba-saude-publiku-liu-liu-moras-respiratoriu-no-kankru\/","title":{"rendered":"Impaktu Lixu Tibar ba Bee moos,\u00a0 Nuno: Bee La Tuir Padraun Fo Impaktu Ba Saude Publiku, Liu-liu Moras Respiratoriu no Kankru"},"content":{"rendered":"\n

Reportajen David da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Komunidade suku Tibar, Aldeia fatunia, Postu Administrativu Bazartete Munis\u00edpiu Liqui\u00e7a,  <\/strong>ne’ebe mak hela besik lixu Tibarpreokupa loos ho lixu Tibar, Tamaba lixu nia impaktu ba iha bee moos ne’ebe sira konsumu kada loron. Bainhira komunidade sira konsumu bee ne’ebe maka la tuir padraun  ne’ebe iha,  nia impaktu ba ema nia sa\u00fade publiku ne’e komplekus tebes, tanba  bele mosu moras respiratoriu, diaria, isin katar, muta, tumor no kanker.<\/p>\n\n\n\n

Komunidade suku Tibar, Aldeia fatunia, Postu Administrativu Bazartete Munis\u00edpiu Liqui\u00e7a,  Delfina Pereira Martins (42)<\/strong>, hatete, sira  hela qqQ\u017aiha Tibar hah\u00fa kedas iha tinan 1991, no tibar ne’e lixu fatin desde tempu Indonesia nian no komunidade ne’ebe hela iha ne’e  besik loos lixu Tibar, iha tempu udan hanesan ne’e komunidade sira iha ne’e moras hotu liu-liu labarak sira.<\/p>\n\n\n\n

“Iha tempu udan hanesan ami hetan moras, labarik kabun moras, isin manas, muta ben, ne’e desde uluk to’o agora, depois lalar, ahi suar, no kareta halai ba mai ne’e  rai rahun nia suar, labraik sira mehar no ha’u nian ferik mos hetan tiha TBC, halo tratamentu iha Klibur Tibar, alta tiha mai iha tinan 2014 nia mate, no labarik kikoan sira mos TBC, ha’u nian mane ida agora SMP ona mas foin tinan 1 TBC kona, sorti Klibur Domin besik, dook  ida ita bele soe labarik,  ne’e impaktu husi lixu tibar ne’e,” Delfina dehan ba Neon-Metin iha nia hela fatin  fatunia Tibar, Segunda 20\/01.<\/p>\n\n\n\n

Nia haktuir, uluk lixu ne’e sira de’it,  ahi kuandu suar komunidade sira iha ne’e tan labele, tanba mosu hanesan abuabu ne’e ne’ebe maka taka rai,, ahi suar tama to’o Dili. Sa’e tan tempu udan ida hanesan nene’e, lalar mai barak loos no lalar mai ne’e la’os ida ki’ik metan ne’e, maib\u00e9 lalar mai ne’e mesak ida boot  modok ne’e.<\/p>\n\n\n\n

“kuandu dadersan ne’e labarik sira dada iss ladiak, ami taka tiha odamatan, iha ne’e ami nian labarik sira iss boot hotu, uma laran sira ne’e iss ahi suar hotu. Lalar ne’e kuandu tempu udan ita prevene ladiak, ita han odamatan taka hotu la’e ita rega baigon, mas  ne’e latan ida, lakleur lalar tama fila-fali, depois labarik sira han ita hein para lalar labele tama,”Nia esplika.<\/p>\n\n\n\n

Nia explika liu tan, kona-ba kualidade bee nian, ema mai koko hela bee sanio iha maun sira sorin ne’e, maib\u00e9 ema seidauk f\u00f3 sai nia rezultadu bee ne’ebe  komunidade sira iha ne’e konsumu ne’e diak  kalae? seidauk hateten loos. Hanesan inan ida tauk bainhira bee sanio komunidade sira  konsumu ne’e la kualidade tauk mak oan sira nia sa\u00fade tanba labarik sira moras iha kalan lori ba hospital mos ladiak, transporte laiha.<\/p>\n\n\n\n

“Ema koko bee iha sorin ne’e maibe prosesu ne’e oinsa,  ami seidauk  rona, mana sira mai ne’e maka ami foin hatene, ami kala durante ne’e hemu hela bee foer. Ha\u2019u tauk mak labarik nian sa\u00fade, tanba labarik iss boot kalan ita ba dili araska transporte laiha, loron hanesan ne’e sei di’ak ita haree kareta halai ba mai sei diak,” Tenik nia.<\/p>\n\n\n\n

Nia dehan,  uluk liu ba boot sira mai hateten  lixu sira ne’e atu muda ba Hera, maib\u00e9 to’o agora la muda no ema mai pakar tan de’it, no husi hospital nian ne’e mai so’e arbiru de’it ema la hakoi ida, ne’ebe komunidade iha ne’e araska, sentina mos sira so’e iha ne’e, mas sentina nian sira halo hanesan tenki no sira lori ba hense tama de’it no nalihun boot no iss to’o mai iha ne’e.  Governu ida nunka mai halo sosializasaun kona-ba oins\u00e1 halo prevensaun ba iha lixu sira no hadi’a bee moos iha ne’e.<\/p>\n\n\n\n

Tanba ne’e husu ba governu no Ministru relevante sira, se lixu ne’e pakar bei-beik iha ne’e tenke hakoi, depois labele sunu tanba sunu ne’e estraga komunidade sira iha ne’e no halo labarik sira iss boot arbiru de’it, bainhira mai pakar iha ne’e tenki hakoi para labele f\u00f3 moras ba labarik sira, tanba ferik sira iha ne’e barak mak mate ona no barka maka TBC.<\/p>\n\n\n\n

Iha fatin hanesan,  Miranda dos santos (52) <\/strong> ne’ebe hela besik liu iha Lixu Tibar, hateten,  nia hela iha Tibar komesa husi tinan 1992 to’o agora, hela iha ne’e tanba  laen em husi Tibar nian. Kona-ba lixu sira ne’ebe maka lori husi Dili mai tau iha Tibar ne’e,  uluk ema sunu de’it,  bainhira sunu ona ne’e komunidade sira hela besik ne’e sente ladiak tanba lixu sunu ne’e nia suar maka\u2019as loos, maib\u00e9  agora ne’e la sunu ona ne’ebe suar laiha ona, lalar mos ladun iha ona, uluk sunu ne’e lalar sira ne’e mai barak loos no komunidade iha ne\u2019e susar loos tanba lalar ho iss no susar lixu.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u sente uluk liuba sunu dala ruma loraik hanesan ne’e, ami senti labele tanba nia suar ne’e, hotu nia impaktu moras isin manas, mear, iss boot, kabun moras TBC, termasuk ha’u mos kona tiha TBC no halo tratamentu iha Klibur Domin no ha’u hemu aimoruk durante fulan 6, hotu diak fali,” Nia hatete.<\/p>\n\n\n\n

Nia dehan, kareta sira lori lixu ne’e bainhira liu nia iss maka\u2019as loos,  dalaruma truk sira biasa ne’e foer monu tiha mos sira la sibuk sira halai ba dadauk no labraik sira mak halai tuir to’o iha lixu nia fatin maka sira foin mai fali foti, lae sira husi hela de’it.<\/p>\n\n\n\n

“Kareta sira ne’e iha estrada kraik sira hasai tiha ona lona no liu mai iha ne’e foer sira iss loos, depois foer ne’e balun monu hotu sira la foti, ami hakliar ba mos sira finje la rona no labarik sira halai tuir sira to’o lixu nian fatin ne’eb\u00e1 mak sira foin mai fali foti,” Tenik nia<\/p>\n\n\n\n

 Nia dehan, komunidade sira iha ne’e  balun uza maka bee sanio hodi konsumu loron-loron nian no bainhira komunidade sira tein hotu,  atu han odamatan sira tenki taka hotu tamba lalar barak loos, se la taka odamatan lalar sira ne’e mai hobur iha etu leten sira ne’e.<\/p>\n\n\n\n

“Ami tein hotu odamatan taka, bainhira atu  han  no f\u00f3 han labarik sira iha uma laran hotu. Ami uza bee bompa, no ami hemu sente biasa de’it,  tanba ami uza kleur ona. Se bee ne’e maka kontamina ona ha’u tauk mak moras de’it,” Nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9 agora lixu ne’e ladun problema ona, mas agora estrada iha ne’e maka problema tan fali ona, tamba kareta lixu nian no kompa\u00f1a boot balun sira nia liu ba liu mai, entaun  rai rahun ne’e susar maka\u2019as no komunidade sira iha ne’e loke kios ne’e labele loke sira nia kios tanba rai rahun.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Maluk nain rua hili lixu fatin lixu Tibar. [Foto: David | 17.06.2025]<\/em><\/p>\n\n\n\n

“Lixu ne’e suar la suar ona no lalar la dun ona maib\u00e9 problema mak estrada, ida ne’e ami labele duni, tanba  tempu bailoron ne’e rai rahun susar maka\u2019as,  no rai rahun mak ami tan labele,” Nia hatete.<\/p>\n\n\n\n

Tamba ne’e husu ba parte relevante sira tau matan netik ba estrada, “Tanba ami loke kios, ami atu loron atu taka deit mos labele tanba  ami moris ho kreditu, ami lori ida ne’e maka hatama ami nia oan ba eskola, ami han hemu loron kalan nian, sekarik kios hanesan ne’e ami taka tiha ami  atu hetan osan husi ne’ebe”.<\/p>\n\n\n\n

Tanba estrada ne’e kareta kompa\u00f1a boot balun no kareta lixu nia maka tama mai iha lixu tibar, ne’ebe husu ba parte relevante sira, se estrada ne’e boot sira la tau matan liu ona karik, pelumenus loron ida mai rega netik dala tolu ba, dader, meudia no loraik para komunidade iha  sente diak.<\/p>\n\n\n\n

Nune’e m\u00f3s, Monitorin environment husi kompa\u00f1a China Harbour Engineenring (CHE) Satorlina Maia da Silva,<\/strong> hatete,  iha fatin lixu tibar ne’e sira  halo monitoriza ba area tolu maka hanesan Air Quality, Noise Level no Water Quality.  Tuir analiza ne’ebe maka iha,  bee moos iha Tibar ne’e la tuir ona padraun atu komunidade sira besik iha lixu Tibar ne’e atu konsumu, tamba nia impaktu husi lixu ne’ebe maka tinan naruk ona so’e iha ne’e.<\/p>\n\n\n\n

“Iha area ne’e rasik ami halo analiza ba bee moos iha komunidade sira ne’ebe besik ami,  bee la tuir ona padraun mak hanesan salinity no Commutativity sira ne’e la tuir padraun no ita bele halo konkluzaun katak bee iha area landfill no besik landfill ne’e, bee ita labele konsumu tamba bele f\u00f3 impaktu negativu ba ita nia saude,” Nia  dehan.<\/p>\n\n\n\n

Nia esplika  lixu sira iha Tibar ne’e kareta sira  mai pakar iha ne’e arbiru de’it,  no lixu hirak ne’e la halo separsaun  no lixu organiku nonorganiku tau hamutuk de\u2019it, entaun nian impaktu ba iha komunidade no bee p\u00f3su. No lixu organiku ne’e maka sei estraga bee moos tamba nia halo reasaun nia bele halo kontaminasaun ba rai no mos bee p\u00f3su ne’ebe besik liu iha area lixu Tibar.<\/p>\n\n\n\n

“Lixu ne’ebe maka agora iha, ami ke’e tiha ona fatin, depois mak tau, entaun ida ne’e ba futuru sei diak, maib\u00e9 antes ne’e lixu soe arbiru de’it no fakar arbiru de’it,  entaun iha  tempu udan bee kontamina ba rai no mos bee,” nia esplika liu tan.<\/p>\n\n\n\n

Diret\u00f3r Sa\u00fade Munis\u00edpiu Liqui\u00e7a, Luis Manuel Albino, <\/strong>atu hatete,  de’it  lixu Tibar ne’e problema nasion\u00e1l,  tamba lixu sira Dili laran ne’e,  mai rai hamutuk hotu iha Tibar, la hateten bainhira maka atu muda, muda ba ne’ebe to’o agora seidauk hatene,  ida ne’e dezisaun governu nian. Tamba ida ne’e makan haree husi sa\u00fade Publiku nian, komunidade sira iha Tibar ne’e mak sai risku ba iha  lixu kapital ne’ebe maka rai hotu iha Tibar.<\/p>\n\n\n\n

Iha tinan 2023 mai kraik ne’e  sira sunu de’it, tanba bainhira sunu de’it ne’e dader ho kalan ahi nia susar la sa’e liu ba foho leten, mas sirkula  hotu  iha selamat datang Tibar ne’e no to’o mai Tibar ne’e rasik, kalan ambulansia liu mos dalan la haree tamba nakukun. Haree husi ida ne’e ba oin ladi’ak ba komunidade sira  nian sa\u00fade Publiku.<\/p>\n\n\n\n

Tamba ida ne\u2019e maka  sempre hato’o hela, mas agora dezisaun governu nian, atu muda ka la muda, atu kontinua prosesa nusa maka lixu ne’e kelola fali  ba buat seluk ne’e dezisaun governu nian, Tamba haree husi tinan 2024 iha mudansa ona, la sunu, iha kompa\u00f1a balun maka jere ona lixu iha Tibar dehan daur ulang  para atu hetan prosesu ida ne’ebe di’ak para labele f\u00f3 impaktu ba komunidade sira. No komunidade sira sempre mai keixa hela, tanba saida maka sa\u00fade la haree sasan sira hanesan ne’e, tamba ida ne’e dezisaun nasion\u00e1l, mais husi parte sa\u00fade nian halo de’it prevensaun maka tenke uza masker, kuidadu sa\u00fade.<\/p>\n\n\n\n

Iha tinan 2024, hah\u00fa husi Janeiru to’o mai iha Dezembru ne’e moras ne’ebe aas liu iha  Postu Sa\u00fade  Tibar mak moras ISPA, tot\u00e1l hamutuk 1811 pasiente, mak mai vizita Postu sa\u00fade Tibar, ne’e foin moras ISPA,  ida mehar, Inus been, isin manas ida ne’e de’it,  husi numeru ne’e kompostu mos labarik sira hotu.<\/p>\n\n\n\n

“Tuir ami nian ne’e, iha Postu Sa\u00fade Tibar ne’e iha 10 besar moras ne’ebe maka boot liu maka ISPA, Diareia, Asma Bronkial berati nia husi ISPA ne’e nian konteodu ba boot ona, tun ona ba paru-paru, ISPA ne’e husi leten deit, Hipertensi, STI, Pneumonia, karik ISPA nia kontinuasaun  ba sai Preomonia ne’e dada iss ladiak ona, isin manas, se la hetan tratamentu  bele mate Tanba ne’e perigozu la halimar kuandu sampa ida-ne’e maka  governu la tau atensaun sai risku boot liu-liu  ba komunidade suku Tibar ne’e rasik,”Nia esplika.<\/p>\n\n\n\n

Ko\u2019alia kona-ba lixu ne’e la’os ona responsabilidade ema sa\u00fade mesak deit, ne’e husi Serbisu  Munis\u00edpiu Agua (SEMASA) no parte sa\u00fade ambiente SEMASA ninia,  tanba ida ne’e diresaun barak maka iha responsabilidade, atu hateten de’it bee moos tenke fila-fali ba SEMASA ou BEE-TL, tamba sira maka responsabiliza bee iha Tibar.<\/p>\n\n\n\n

“Tamba ha’u haree rasik iha postu ami nian iha Tibar ne’e, bee ne’e ami uza bee komunidade nian, ne’ebe maka mai hasi duni  kanu husi  Postu  sa\u00fade ne’e para sira bele  uza, mas dalabrak maka komunidade uza prepurasaun rasik, tanba iha ne’eb\u00e1 lixu kimia sira hanesan olli buat sira pakar iha ne’eb\u00e1 ne’e, nia kontamina ba ambiente sempre iha, Bainhira udan tun mai bele halo kontaminasaun ba bee posu sira uza ne’e, nia impaktu mos ba sa\u00fade publiku,” Nia esplika liutan.<\/p>\n\n\n\n

Kona-ba aimoruk husi Ministeiru Sa\u00fade,  liu-liu Munis\u00edpiu Liqui\u00e7a la tau kestaun ba iha aimoruk, Tanba stok aimoruk iha prontu para atende ba komunidade sira liu-liu iha Postu Sa\u00fade Tibar, Tanba iha Munis\u00edpiu Liqui\u00e7a rasik  aimoruk stok out ne’e menus husi 7%, maib\u00e9 iha 10% maka aimoruk laiha maib\u00e9 husi 7% ne’e aimoruk iha  para atu atende ba komunidade nian nesesidade iha Tibar.<\/p>\n\n\n\n

Tuir dados husi Servisu Sa\u00fade Munis\u00edpiu Liqui\u00e7a, iha tinan 2024,  Postu Sa\u00fade Tibar registu moras hamutuk 2752, no moras ne’ebe maka aas liu maka ISPA,  1811, mane iha 833 no feto iha 978, Diareia 286 mane iha  144 no feto iha 142, Asma Brochial 77, mane iha 50  no feto iha 27, Hipertensia 203, mane iha 82 no feto iha 121,  STI 234, mane iha 114 no feto iha 120,  Pneumonia 61, mane iha 34 no feto iha 31, Diabetes \/DM 35, mane iha 14 no feto iha 21, Scabies 12, Mane iha 8 no feto iha 4, Asidente Trafik 21, Mane iha 16 no feto iha  5,  nom\u00f3s iha Brucellosis 8, mane iha  4 no Feto iha 4.<\/p>\n\n\n\n

Atu hado’ok husi moras sira ne’e, husi parte sa\u00fade nian sempre halo promasaun oinsa mak atu prevene an husi moras sira ne’e. Maibe nesesidade komunidade rasik maka atu muda ne’e susar, tanba problema ekon\u00f3mia,   buat ne’ebe ema pakar labele uza ona sira ba foti hodi ba faan, hodi sustenta ba moris, tanba ida problema sosial,  maib\u00e9 importante maka parte sa\u00fade nian kontinua halo promasaun ba iha komunidade sira, oinsa atu halo nafatin prevensaun ba moras sira ne’ebe maka iha.<\/p>\n\n\n\n

Diret\u00f3r Jer\u00e1l Laboratorium Saude,  Nuno Vital Soares<\/strong>, hatete,  bainhira ema ne’ebe maka konsumu bee ne’ebe maka la tuir padraun ka estandar ne’ebe maka iha,  nia impaktu ba ema nia sa\u00fade publiku ne’e kompleksu tebes, tanba  bele mosu moras respiratoriu, diaria, isin katar, muta, tumor no kanker.<\/p>\n\n\n\n

“Ha\u2019u hanoin impaktu husi bee ne’ebe  latuir padraun ne’ebe iha, nia impaktu ba iha kuadru kliniku ne’e komplekus tebes no ita haree husi respiratoriu nian, depois ba iha aparellu disgestivu nian mak diareia,  ou depois ema ka inan ou bebe bele muta barak, isin katar, tumor no  kanker rahim,” Nia esplika.<\/p>\n\n\n\n

Nia subli\u00f1a,  tamba risku husi lixu ne’e ba rahim ho bee ne’e perigozu liu, tamba bee ema konsumu, uza haris, depois ema uza loron-loron, entaun nia prekontamente bee ne’e kontak ho ema nia isin ne’e. Exemplu;  se bee kontamina ho kimiku balun ne\u2019ebe maka laiha tratamentu bee ne’e ho didi’ak maka  nia prosentu ne’e uituan mas loron-loron nian subtansia ne’e aas tan deit, ema nia isin normalmenteri labele tolera kimika ne’e.<\/p>\n\n\n\n

“Ha\u2019u hanoin progama husi Ministeiru Sa\u00fade tinan barak nia laran ita halo ona programa ida fase liman ne’e, tanba iha promasaun barak  liu-liu Sa\u00fade publiku nian. Nune\u2019e mos iha programa  oins\u00e1 uza sentina ho didi’ak. Ha\u2019u hanoin ida ne’e kontinua nafatin husi Sa\u00fade p\u00fabliku halo nafatin diziminasaun informasaun iha pratika no terrenu para  atu komunidade kontinua mantein ho  saudavel,” Nia dehan.<\/p>\n\n\n\n

Nune’e mos nian informa, iha Laboratorium Nasion\u00e1l ne’e,  halo teste hotu ba bee, bainhira komunidade sira deskomfia bee ne’ebe sira konsumu kontamina bele  halo pediu hodi lori mai iha Laboratorium hodi halo teste, Iha laboratorium ne’e barak liu teste bee husi kompa\u00f1a boot sira ne’ebe  fura bee atu haree  mikrobiologi ne’ebe maka iha kualidade bee nian laran.<\/p>\n\n\n\n

Peritu ambiente Augusto Almeida da Silva, <\/strong> ko’alia kona-ba  jestaun, liu-liu oins\u00e1 maka atu halo jestaun ba lixu ho diak, peskiza ne’ebe  halo iha tinan hirak liu ba, propoin de’it maka solusaun integradu. iha solusaun integradu ne’e presiza toma atensaun ba buat balun importante maka presiza serbisu kooperativa entre Governu ho Sosedade liu-liu  komunidade sira, atu serbisu kooperativa ne’e la’o di’ak hodi rezolve problema lixu,  governu labele prepara de’it kondisoens teknikalmente atu bele solusiona lixu, maib\u00e9 presiza oins\u00e1 haree ba ema. Tanba iha livru ida hakerek ne’e m\u00f3s sujere tebes oins\u00e1 nasaun Timor-Leste  bele integra edukasaun ambient\u00e1l iha ensinu Basiku to’o  iha ensinu superi\u00f3r.<\/p>\n\n\n\n

“Ita haree kazu lixu ne’ebe akontese iha sidade Dili, ita atu f\u00f3 salah ita nian komunidade mos labele, atu fo salah governu mos labele. Iha parte ida governu prepara hotu ona teknikalmente ninia propriedade ne’ebe akumula lixu, agora ita nia komunidade seidauk haree buat ne’e prepara, sira hanoin ba so’e deit, maib\u00e9 ita laiha  edukasaun ambient\u00e1l ne’ebe di’ak, entaun nian jestaun ne’e la’o ladi’ak no ita fo salah malu. Maib\u00e9 kuandu ita haree didi’ak oins\u00e1 fo solusaun integradu ita bele rezolve,”Nia hatete.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9 haree ba iha responsabilidade kona-ba lixu,  ema hotu-hotu iha responsabilidade, labele dehan Governu de’it no mos komunidade de’it, tamba buat ne’ebe  sempre f\u00f3 hanoin ka  presiza foka importante iha ne’eb\u00e1 katak ema ne’e sai hanesan saseluk ba natureza ka saseluk ba ambiente, entaun buat ne’ebe maka ema halo  ba ambiente ne’e,  nia sei f\u00f3  impaktu ba fali ema, tamba ne’e ema hotu-hotu iha  responsabiliza duni buat ne’ebe nia halo, liga ba fali iha lixu mos hanesan ne’e,  ema hotu-hotu iha responsabilidade maib\u00e9 ho ninia prejentazen ne’ebe la hanesan.<\/p>\n\n\n\n

“Ita moris iha nasaun ida, kerdijer ita tuir dinamika politika nasaun ne’ebe maka iha, kona-ba Lei ambient\u00e1l ne’e iha esbosu Lei iha 2017 iha ona, maib\u00e9 governu tuir mai la follow-up ebosu lei ida ne\u2019e atu sa’e ba iha dekretu Lei,  entaun  ita aplika de’it lei  2008 n\u00fameru 23 Kona-ba hijene publiku, maib\u00e9 oinsa ita atu regula lixu ne’e la’o di’ak ne’e ita laiha. Ho ida ne’e maka hau f\u00f3 tan sujestaun  se Governu maka iha hanoin ona atu halo desentralizasaun, ida ne’ebe maka autoridade makaas atu  halo regulamentu ba iha hijene p\u00fabliku ne’e Autoridade Munis\u00edpiu, entaun nia iha autoridade atu kria  regulamentu bazeia ba lei ne\u2019ebe iha tiha ona, kestaun mak ita nia lei ne\u2019e  esbosu de’it seidauk follow-up ba iha Parlamentu atu aprova, tamba ne’e ita laiha lei ambient\u00e1l atu regula lixu ne’e  to’o agora laiha,” nia dehan.<\/p>\n\n\n\n

Tuir analiza hanesan ema esper iha ambiente ne’e, lixu Tibar nia impaktu ne’e ba ema nia sa\u00fade, no komunidade sira ne’ebe mak hela besik,  Tanba sa maka  dehan sa\u00fade, tanba ema loron-loron konsumu ona bee ne’ebe kontamina ona husi foer lixu nian no anin ne’ebe maka iha,  ne’e afeita loos ba ema nian sa\u00fade. Lixu mos nia impaktu ba iha alokasaun Orsamentu, se kuandu Governu la hadi’a ida ne’e, orsamentu halo alokasaun ba jere lixu ne’e aumenta liu tan. Lixu nian impaktu ida tan mak ba biodiversidade tasi nian, tanba  udan  tun, nia sei lori lixu ba iha tasi  ho estraga animal tasi no animal nia moris fatin no nian impaktu ba iha lukru biodiversidade mos iha, kuandu animal sira mate ona labele halo buat ida.<\/p>\n\n\n\n

“Maib\u00e9  kompa\u00f1a China Harbour Engineenring (CHE)  agora foti solusaun hodi ke’e rai hodi hakoi lixu, ba ha’u sente ida ne’e seidauk bele solusiona, kuandu ita halo sistema ida dampin de’it ne’e susar uituan, maib\u00e9 hanesan ohin ha’u dehan solusaun integradu, ne’e hahu husi  komunidade ho Governu, signifika ita labele haree ba iha tekniku, maib\u00e9 mos umanu nian, sosializasaun ne’e ita presiza halo, oins\u00e1 komunidade sira ne’e hafahe  lixu ne’e tuir ninia klasifikasaun, Lixu maran, lixu bokon, lixu kimika. Agora mai hotu ona Tibar ne’e ne’e halo  klasse fikadu gala’e? se la halo ida ne’e labele,  Se sira hako’i lixu  ida fo bokur ba rai ne\u2019e bele, maib\u00e9 lixu kimika ha’u sente la garante no ida ne\u2019e bele f\u00f3 tan impaktu boot. Tamba ida ne’e ba ha’u,  la’os solusaun uniku,” Nia esplika.<\/p>\n\n\n\n

Antes ne’e esper ba ambiente  mos propoin ba iha governu ho instituisaun privadu sira  ne’ebe iha osan boot atu hanoin kria lixu do banku, entaun  ema hotu-hotu iha hanoin ona, lixu ne’e iha valor ekon\u00f3mia, entaun ema hotu hatene ona no lixu ne’e sei hafahe, lixu  plastik, lixu kontamina ho rai, lixu adubu  no lixu kimika, ne’e faan fali ba iha lixu do banku, para sira  transforma ba fali  iha lixu Tibar. “Ida ne’e mak iha ha’u garante sei solusiona lixu iha Timor. Maib\u00e9 keta haluhan involve edukasaun ambient\u00e1l ne’e mos importante”.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9 kona-ba Edukasaun ambient\u00e1l iha Universidade sira seluk iha gala’e? ida ne’e la hatene, maib\u00e9 iha Universidade Oriental Timor-Lorosa’e (UNITAL),  iha dunia departementu ida ko’alia kona-ba teknika ambient\u00e1l, oins\u00e1 atu jere ambiente  ne’ebe maka di’ak no m\u00f3s iha  Instituto S\u00e3o Jo\u00e3o de Britos (ISJB)  mos iha aktividade estra kurikular iha grupu ida naran ambient\u00e1l no ISJB mos  iha Disiplina ida naran Laudatu Si, ida ne’e iha parte relijiaun nian, ISJB hanesan atualiza fila-fali dokumentu ne’ebe Papa Fransisco  hasai oins\u00e1 atu kuidadu mundu ho ambient\u00e1l no lixu sira ne’e. Tanba ne’e ema hotu tenke  kuidadu ambiente hanesan ema nia an rasik.<\/p>\n\n\n\n

“Slogan ida di’ak mai ha’u, relasiona ho ambiente mak ida ne’e, kuidadu ita nian ambiente hanesan ita nian aan, tamba ne’e ita nian saseluk, se ita la kuidadu ita nian saseluk nu’udar ita nian aan, relasiona ho kontestu ambient\u00e1l nian ita bele estraga ita nia aan no mos estrada ita nian saseluk ne’ebe iha, tamba ne’e tempu sei iha mai ita, oins\u00e1 atu bele prevene impaktu boot husi lixu nene’e ba ita nia aan, tantu nia impaktu ba sa\u00fade no ba iha osan, tamba sa\u00fade grave ona otamtikamente  ita hasae osan”. Tenik nia.<\/p>\n\n\n\n

Diret\u00f3r Operasaun Manutensaun  Bee moos  iha Timor-Leste, Alexo Dos santos,<\/strong> hatete ko’alia kona-ba kualidade bee ne’e laos iha Tibar de’it, maib\u00e9 iha Dili laran, ema hotu tenki kuidadu ambiente atu nune’e bee foer sira labele infiltra ba bee iha rai okos, Tanba bee ne’ebe maka BEE-TL distribui ba komunidade sira iha Dili laran ne’e barak liu mai husi rai okos.<\/p>\n\n\n\n

“kualidade bee ne’e la’os asuntu ba iha Tibar de’it, ita bele dehan iha Dili laran ita tenke kuidadu ambiente, liu-liu  ba iha ita nia fatin ne’ebe ita hela, ita nia dernajen ne’e tenke la’o di’ak, ita nia sentina publiku no individual ne’e tenke di’ak,  atu nune’e labele infiltra tun ba ita nian rai okos, tamba bee kuase iha Dili laran ne’e mai husi rai okos,” dehan Alexo.<\/p>\n\n\n\n

Tanba iha Dili laran ne’e bee ne’ebe maka BEE-TL produs hodi distribui ba komunidade sira maka Bee ida iha rai leten depois BEE-TL  kapta, lori mai halo tratamentu, depois distribui, agora ida mai husi rai okos ne’e BEE-TL nia prepurasaun hamutuk 43 ne’e husi governu nian rasik atu jere nom\u00f3s ida ne’e maka BEE-TL produs no pronese ba komunidade sira iha kapital Dili.<\/p>\n\n\n\n

“Entaun ita husu ita nia komunidade sira, ita hotu ne’ebe konsumu bee, kuandu ita hele besik ita nian prepurasaun sira ne’e, pelumenus tenke kuidadu para  ita nian ambiente ne’e moos, para bee ne’e iha kualidade di’ak para ita bele pronese bee di’ak ba ita hotu,” Nia husu.<\/p>\n\n\n\n

Nia esplika,  ko’alia kona-ba Tibar nian, uniku fatin ida ne’ebe durante ne’e husi Dili ba so’e foer iha ne’eb\u00e1, ida ne’e  bele dehan perigu uituan, kuandu udan boot, mota  tun, ikus bee ne’e nalihun tiha, hoban tiha foer sira ne’e, nia bele konserva tiha bee ne’e kleur tiha, otamtikamente nia tenke tun ba rai okos, tamba iha Timor ne’e rai ne\u2019e, rai henek mak barak, entaun bee tun lalais ba bee p\u00f3su sira ne’ebe mak  iha. Maibe Iha bee p\u00f3su ne’ebe BEE-TL distribui ba komunidade sira  iha Dili laran ne’e kuaze prepurasaun ne’e husi 60 to’o 90 metru tun ba iha rai okos.<\/p>\n\n\n\n

“Di’ak mak ita nia bee p\u00f3su sira iha Timor no Dili ne\u2019e ita kuaze hotu-hotu 60 no 90 Metro kelean ba rai okos, entaun signifika katak ninia impaktu nene’e neineik, maib\u00e9 ita nia komunidade sira ne’ebe halo prepurasaun ba bee rasik ne’e, ida ne’e impaktu tebes,  talasves ita hetan ona bee rasik ita kontente ona maib\u00e9 ita la hatene saida iha bee ne’e nia laran ita atu konsumu,” Nia esplika.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9 BEE-TL nia prepurasaun to’o iha 60 no 90  metru ne’e, garantia katak ne’e hanesan bee ne’ebe kualidade pelumenus tuir ona standar ne’ebe iha,  tamba BEE-TL haree kona-ba ninia PH ne’ebe hasesan baibain iha PHO. Depois haree pelumenus bele labele iha limitasaun ka  tenke kontrola salinity autom\u00e1tikumente, tenke kontrola ida ne’e,  normalmente  parte kontrola kualidade bee nia, loron ida dala tolu para  bele fornese bee ne’e diak ba  komunidade sira..<\/p>\n\n\n\n

“Maib\u00e9 ba tibar nian ha’u hanoin ida ne’e la’os servisu ema ida nian de’it maib\u00e9 servisu ba ema hotu-hotu liuliu ba ita nia governante sira para bele haree oins\u00e1 para atu bele haree kuandu bee rai kleur iha ne’eba mais umenu nia impaktu ne’e halo nusa ne’e importante ita bele bele haree, no parte husi ita nia reguladora tenke haree nia impaktu ne’e to’o iha ne’ebe,  Bee ne’e mais umenus nia estabelesimentu ne’e loron hira mak bee ne’e tun,  ida ne’e ita  presiza haree hamutuk tanba BEE-TL ne’e nia funsaun atu explora deit eplikasaun ka rekomendasaun husi ANAS atu fornese bee ba komunidade,” Nia dehan<\/p>\n\n\n\n

BEE-TL mos iha rekomendasaun ruma momentu iha  Autoridade   Nasional Agua Saneamentu,  no atu asegura BEE-TLEP uza bentonite. Bentonite ne’e hanesan mateira ida ne’ebe kundu BEE-TL fura bee ona,  tenke fakar tiha para nia tenke mengembangkan ka taka  bee sira ne\u2019ebe atu tama iha kuak laran.<\/p>\n\n\n\n

“Bee 30 Metro ne’ebe uluk ita tau iha padraun, padraun ne\u2019ebe sei iha prosesu laran para atu diskuiti iha governante sira para atu bele sai hanesan mos padraun ba ema hotu-hotu la’os BEE-TL de’it, maib\u00e9 Elema sira ne’ebe hakarak atu foti bee ne’e, tenke  iha lisensa no tuir padraun atu nune’e ema labele fura bee arbiru, tamba ita hatene katak rekursu bee no minarai ne’ebe iha rai okos ne’e estadu nia propriedade ka estadu nia sasan. Ita  labele fura bee arbiru de’it tamba iha informasaun balun katak ita nia maluk balun fura bee ba rai okos, maib\u00e9 sira seidauk registu ida ne’e fo impaktu  mos ba ita nia estabelesimentu bee iha rai okos  no rekursu minerais sira,” Tenik nia.<\/p>\n\n\n\n

Nia subli\u00f1a, ida ne’e servisu diresaun nasional regulamentu bee, atu nune’e bele haree took servisu hamutuk ho ambient\u00e1l sira ne’e hodi bele regula ba bee sira ne\u2019ebe iha rai okos sira  ne’e,  tamba  iha Dili laran ne’e BEE-TL depende deit ba  bee iha rai okos, kuandu udan ona hanesan ne’e  bee mota la tama no bee labele halo tratamentu ne’ebe di’ak maib\u00e9 bee matan hotu tenke konserva.<\/p>\n\n\n\n

“Ita nia bee sira ne\u2019ebe maka iha rai leten no bee mota sira ne’e, ita nia ema sira ne’e agora komesa sa’e to’o ona iha bee hun sira ne’e, ida ne’e mos ita presiza haree hamutuk, atu nune’e para estadu tenke haree hamutuk atu nune’e para ita nia ema sira labele  hela besik iha bee matan sira para ita bele halo kontribuisaun ba bee sira para bele konsumu lorloron nian,” Nia afirma.<\/p>\n\n\n\n

kona-ba lixu sira ne’ebe ladun jere hodi  ne’e fo risku ba bee moos iha rai okos ne’e BEE-TL seidauk iha dadus  ne’ebe klaru,  maib\u00e9 BEE-TL   sempre tun ba iha terrenu no halo sosializasaun ba sistema foun bee nian ba komunidade sira, BEE-TL sempre  hamutuk ho autoridade lokal no komunidade  no husu sira atu kuidadu nafatin ambiente ne’ebe moos, tamba  iha Dili udan kuandu tun sente hanesan hoban bee laos iha area ida ne’ebe mak  fura  bee ne’e, maib\u00e9 bele mos tama tiha ba iha sistema bee iha rai okos.<\/p>\n\n\n\n

No BEE-TL nia ekipa ne’ebe kontolu bee, sira f\u00f3 informasaun mai  katak BEE-TL nia borohoro sira agora komesa sa’e ona, tuir loloos ne’e to’o iha 5 no 6,  signifika katak  bee ne’e ema barak mak supa husi rai okos, tamba ida ne’e neineik f\u00f3 impaktu BEE-TL sei labele fornese  bee ne’ebe ho kuantidade maximu ho di’ak ba  komunidade sira.<\/p>\n\n\n\n

“Tuir padraun WHO ne’e, bee moos  nia  kualidade ne’e ha’u hanoin pelumenus ninia PH ne’e tenke 6 too 8 no ninia Turbility tenke padraun  to’o iha 5, kaundu liu tiha ida ne\u2019e labele ona, ita labele fornese ba komunidade.  ita nian situasaun agora kualidade bee sei normal sei diak,  kuandu hanesan Trubility makaas ona bee ita labele fornese no hatama iha ita nia sistema tratamentu no ita lalebe fornese ba komunidade sira, salinity ida ne’ebe  komesa iha, ita kontrola loron-loron atu nune’e ita bele reduz ninia operasaun, para pelumenus bee moos  rama tiha ba maka ita fornese, tamba ita hadau malu bee iha rai okos,”Nia hatete.<\/p>\n\n\n\n

Nia dehan tuir padraun katak bee ne’ebe iha 30 metros mai leten ne’e tenke prevene tiha, tamba bee ne’e sei impaktu, bele uza ba fase no haris maibe labele hemu, se hemu karik bele nono ho di’ak maka hemu  atu nune’e labele fo impaktu ba sa\u00fade. Nune\u2019e mos ema hotu iha Dili, kompa\u00f1a fura rasik bee ida ne’e mos impaktu ba rekursu bee iha rai okos.<\/p>\n\n\n\n

“Dili ne’e ki\u2019ikoan hela  kuandu ema hotu hakarak mai fura rasik bee ne’e autom\u00e1tikumente f\u00f3 impaktu ba bee iha rai okos no ita nia tabela bee mos ki\u2019ikoan,  ita nia area ne’e mos ki’ikoan demais, ita nia castmeen area ita tau hotu aspal para ita bele retin bee barak iha rai okos para ita bele fura fila fali. Tamba ne’e mak ita nia dirijente sira iha diresaun nasional regulador bee no ambiente tenke haree ida ne’e didi’ak, ita f\u00f3 fatin nafatin ba ema sira ne’ebe mai husi liur para iha kapasidade para fura bee, liu ita nia kapasidade, ita sente ita nia bee sei menus  no la to’o ba ita hotu,”. nia esplika.<\/p>\n\n\n\n

BEE-TL espera iha projetu boot sira iha Gleno no Railako mak  sei dada mai, maib\u00e9 sei iha tempu naruk  no iha investimentu ne’ebe boot, presiza tempu naruk mak foin to’o mai iha komunidade,  tamba ne’e mak saida mak  nia rai okos ema hotu-hotu tenke konserva  no regula para ema hotu bele asesu liuhusi sistema ida de’it, atu nune’e BEE-TL bele kontrola.<\/p>\n\n\n\n

“Tuir relatoriu ne’ebe baibain ita iha no hatama ita iha ne’e 85% asesu ona bee moos,  maske sira seidauk tama ba ita nia sistema kliente ninian, maib\u00e9 asesu bee mos ne’e kuaze komunidade barak  mak asesu ona bee ho diak, tanba ne’e ami  oins\u00e1 ita  atu regula ema sira ne’e ho di’ak para tama hotu ba sistema BEE-TL ninia,”<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Reportajen David da Costa Komunidade suku Tibar, Aldeia fatunia, Postu Administrativu Bazartete Munis\u00edpiu Liqui\u00e7a,  ne’ebe mak hela besik lixu Tibarpreokupa loos ho lixu Tibar, Tamaba lixu nia impaktu ba iha bee moos ne’ebe sira konsumu kada loron. Bainhira komunidade sira konsumu bee ne’ebe maka la tuir padraun  ne’ebe iha,  nia impaktu ba ema nia sa\u00fade […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20778,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29,64],"tags":[],"class_list":["post-20777","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente","category-saude"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20777","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20777"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20777\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20780,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20777\/revisions\/20780"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20778"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20777"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20777"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20777"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}