{"id":21106,"date":"2025-08-09T21:06:01","date_gmt":"2025-08-09T12:06:01","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21106"},"modified":"2025-08-10T08:07:59","modified_gmt":"2025-08-09T23:07:59","slug":"esbosu-lei-komsos-artigu-38-responsabilidade-penal-ajtl-konsidera-ema-anti-kritika-maka-halo-lei-nee","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/08\/09\/esbosu-lei-komsos-artigu-38-responsabilidade-penal-ajtl-konsidera-ema-anti-kritika-maka-halo-lei-nee\/","title":{"rendered":"Esbosu Lei Komsos Artigu 38 Responsabilidade Pen\u00e1l, AJTL Konsidera Ema Anti Kritika Maka Halo Lei Ne\u2019e"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha dokumentu primeira alterasaun Esbosu Lei Komunikasaun\u00a0 Sosi\u00e1l Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 SEKOMS prepara iha artigu 38 B kona-ba Responsabilidade Pen\u00e1l iha artigu n\u00fameru 01 to\u2019o n\u00fameru 07 jer\u00e1lmente atu pen\u00e1liza jornalista, media no produtu jornal\u00edstika ho ida ne\u2019e Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa&#8217;e (AJTL) konsidera\u00a0 esbosu\u00a0 lei ida ne&#8217;e ema tauk ten maka halo hodi defende sira nian aan tanba esbosu lei ne\u2019e maka aprova ida ne&#8217;e ameasa boot ba liberdade imprensa iha Timor-Leste no ba jornalista sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Xefe Advokasia Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa&#8217;e (AJTL)<strong> Constansio Vieira, <\/strong>hatete, esbosu lei komunikasaun Sosi\u00e1l iha artigu 38 B kona-ba responsabilidade pen\u00e1l ida ne&#8217;e ema tauk ten sira maka bele hamosu lei ne\u2019e, so ema ne\u2019ebe maka anti kritika maka bele hamosu lei ida ne&#8217;e, so ema ne&#8217;ebe maka la merese moris iha era demokrasia, sira ne&#8217;e merese moris iha ditadura nia laran hanesan uluk iha Soeharto nia tempu ne\u2019e. Maib\u00e9 lei ida ne&#8217;e sei esbosu hela, mais ida ne&#8217;e maka aprova duni, ameasa boot ba liberdade imprensa iha Timor-Leste no jornalista sira.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ida ne\u2019e ita seidauk bele dehan&nbsp; lei maib\u00e9 ida ne\u2019e esbosu lei, se ida ne\u2019e maka aprova duni ameasa boot ba ita nia liberdade imprensa liu-liu atividade jornalista, depois esbosu lei ne\u2019e mos hatudu katak governu enves halo ita nia lei elabora ba oin&nbsp; maib\u00e9 ita halo retorzeder, retorzeder ne\u2019e siginfika&nbsp; ita mai fali kotuk, Agora iha seluk 21, ita adopta sistema demokrasia maib\u00e9 ita nia lei sira ne\u2019e hanesan uza ditadura ka hatauk fali&nbsp; jornalista sira,&#8221; dehan Xefe Advokasia AJTL Secos Vieira ba Neon-Metin via telefone Sexta 8\/08.<\/p>\n\n\n\n<p>Lei ne\u2019ebe maka agora dadaun Sekoms\u00a0 prepara ne\u2019e, lei ne\u2019ebe maka\u00a0 asesora\u00a0 Sekoms husi Portugal maka halo, no copy loos\u00a0 husi lei Portugal nian maka mai, tanba iha Portugal ezemplu denunsia Kalunioja, disinfomsaun, informsaun falsu ka informsaun ne\u2019ebe maka karik hakanek ema ruma, ne\u2019e hotu-hotu kriminaliza\u00a0 ka pen\u00e1liza, entaun bele tama prizaun.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Maib\u00e9 tanba sa maka Sekoms ka governu\u00a0 tenke ansi halo revizaun\u00a0 kona-ba lei komunikasaun\u00a0 Sosi\u00e1l ou tanba durante ne\u2019e\u00a0 ita haree katak laiha problema ida, ita hakarak halo revizaun ka hakarak aditamentu lei ne\u2019e, entaun lei ne\u2019e agora\u00a0 ita halo iha 2014 iha momentu ne\u2019eba\u00a0 seidauk iha TV digital, notisia Online sira ne\u2019e, entaun adita deit ida ne\u2019e katak to\u2019o agora\u00a0 ita seidauk, tanba\u00a0 ita nia lei ne\u2019e hahu iha 2014\u00a0 momentu ne\u2019eba TV digital seidauk iha\u00a0 maib\u00e9 agora TV digital\u00a0 iha ona entuan tau tan artigu ida para atu regula deit kona-ba TV digital sira ne\u2019ebe hanesan konselu imprensa sira halo. Tanba Konsellu Imprensa sira halo ne\u2019e, lei kapas tanba bele abranje\u00a0 lei ne\u2019e bele regula\u00a0 laos ba media konvensional deit maib\u00e9 regula mos ho\u00a0 media digital sira,&#8221;hatete Constancio.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Entaun\u00a0\u00a0 ita fila ba impaktu lei ne\u2019e, karik lei ne\u2019e tama ba iha vigor\u00a0 hatauk jornalista sira\u00a0 para jornalista sira labele\u00a0 kritika hasoru\u00a0 liu-liu governante sira,\u00a0 lei agora daduk lao ne\u2019e iha direitu de resposta no ratifikasaun, maib\u00e9 kuandu hamosu kona-ba pen\u00e1lizasaun ne\u2019e Artigu 38 B kona-ba responsabilidade kriminal ne\u2019e ita labele iha ona\u00a0ratifikasaun ka direitu de resposta, produtu jornalista\u00a0 ida maka ofende o nia aan ka o sente la satisfas ho produtu jornalista ka notisia kona-ba o, entaun o laiha ona\u00a0 estra judisial , siginifika o laiha ona halo diskusaun, hanesan agora konsellu Imprensa halo mediasaun ne\u2019e,\u00a0 maib\u00e9 liu iha Ministeiru Publiku, ema ne\u2019ebe sente ofendidu aprezenta ninia keixa\u00a0ba Ministeiru Publiku no Ministeiru Publiku kontinua ba Tribunal hodi halo investigasaun,&#8221; nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p>Entaun se ida ne\u2019e maka akontese jornalista sira sei lakon ninia papel kontrolu Sosi\u00e1l , se kuandu nia lakon ona nia papel kontrola Sosi\u00e1l, entaun jornalista sira ne\u2019ebe halo\u00a0\u00a0Investigativu ,sira sei lakon ninia papel ida kontrolu Sosi\u00e1l ne\u2019e, Tanba sira tauk, bainhira jornalista hakerek notisia ida\u00a0 kona-na deskonfia ema ne\u2019e korupsaun, deskonfia nia halo krime, loloos informasaun pre-iliminar ne\u2019e f\u00f3 ba MP ka Polisia sira atu halo Investigasaun kona-ba produtu jornalista para hatene ninia\u00a0 versidade<\/p>\n\n\n\n<p>\u00a0&#8220;Ezemplu Ministru A deskonfia halo korupsaun ita fo sai ninia dokumentu sira ne\u2019e, entaun ida ne\u2019e sai referensia ba Ministeru Publiku\u00a0 ka Polisia sira para\u00a0 halo investigasaun ba dokumentus ne\u2019e katak loos galae, se dokumentus ne\u2019e lalaos entaun ema ne\u2019ebe maka jornalista f\u00f3 sai notisia ne\u2019e nia tenke halo direitu de resposta ida para atu hatene ninia kauza lolos ne\u2019e saida,&#8221; Nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Esbosu lei ida ne&#8217;e la kontribu tanba ida ne\u2019e hamate liberdade imprensa total, ida ne\u2019e sei hamate, tanba ida ne\u2019e bele Timor-Leste nia index liberdade imprensa ne\u2019e sei tun ba beibeik, to\u2019o ema bele sabit hanesan nasaun ditador iha demokrasia nia laran, tanba sa? Oinsa mak o sente liberdade enkuntu lei ne\u2019ebe maka sei siji hela jornalista. Tanba Jornalsita ne\u2019e hanesan manu ida karik ema halo tohar nia liras hotu, nia labele semo&nbsp; dok, halai deit labele halai maib\u00e9 nia hanesan salta deit, tanba jornalista nia liberdade maka hanesan&nbsp; liras ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ita koalia kona-ba ita nia Index agora dadauk deit polisia ne\u2019ebe halo investigasaun ba jornalista sira&nbsp; ne\u2019e mos implika ita nia index liberdade imprensa&nbsp; sae tan ita hamosu lei ida para atu kriminaliza&nbsp; produtu Jornalistika, ida ne\u2019e sei aat liu tan, depois hatauk Jornalista sira, sira sei halakon sira nia papel ida kontrolu Sosi\u00e1l tanba halo sira tauk,&#8221; Tenik nia.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba prosesu judisial ne\u2019e kleur liu-liu maka hasoru ema sira iha poder politiku ne\u2019e, fiar ka lafiar, sira\u00a0 ne\u2019ebe iha poder politiku iha sirkulu ida nia laran, tanba hah\u00fa husi Juiz sira to\u2019o mai, sira hanesan buat ida karik iha sirkulu nia laran hotu, ema sira ne\u2019ebe ukun nain sae tan sira iha imunidade so halo prosesu ne\u2019e kleur demais. Entaun bainhira Jornalista ida f\u00f3 sai nia dokumentus ida, jornalista ne\u2019e maka sofre, tenke sofre tanba sira sei dehan katak dokumentus ne\u2019e la loos, agora sira dala ruma dehan sira la halo korupusaun, notisa ne\u2019e bosok, sira sempre koalia ida ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 jornalista sira laos tur-tur hakerek notisia, sira tenke halo entervista, sira tenke bazeia ba buat ruma, se agora ema ne\u2019ebe maka f\u00f3 informasaun falsu ba jornalsita sira entaun investiga maka ema ida ne\u2019ebe f\u00f3 informasaun&nbsp; ne\u2019e, laos investiga fali jornalista sira, laos fali pen\u00e1lize produtu jornalistiku ne\u2019e, tanba produtu Jornalistiku nia bazeia ba buat ruma maka nia hakerek notisa.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Tanba jrnalista nia laos tur-tur depois&nbsp; karan deit notisa, se nia karan berita nia nia f\u00f3 sai, iha ita nia lei hatete tenke halo direitu de resposta no ratefikasaun, se o nia notisia la loos, ema tenke f\u00f3 direitu resposta ba ne\u2019eba ka ralat ita nia notisia ne\u2019e,&#8221; nia esplika<\/p>\n\n\n\n<p>Maibe agora esbosu lei\u00a0 ida ne\u2019e mos ralat laiha ona, sira sente katak notisia ne\u2019e nia opendidu nia ba tribunal, nia ba MP, laiha tan dalan para halo direitu de resposta no ratifikasaun ida ne\u2019e la eziste ona. Tanba ida ne\u2019e sei limita\u00a0 liberdade imprensan, ne\u2019e hakarak ka lakoi ne\u2019e sei limita. Tanba ne&#8217;e Sekoms sira nia intensaun\u00a0 halo esbosu lei ne&#8217;e atu proteje nia aan, tanba durante ne&#8217;e ema\u00a0 halo kritika\u00a0 makaas hasoru governu sira liuhusi media, kuandu sira nia serbisu ladiak ema halo kritika duni, \u00a0tanba povu sira seluk ne&#8217;e tenke halo serbisu di&#8217;ak, se sira halo buat ne&#8217;ebe loos, ne&#8217;e memang sira tenke halo buat ne&#8217;ebe loos, maib\u00e9 povu seluk sira osan maka\u00a0 sira halo sala ka halo buat ne&#8217;ebe laloos tenke kritika.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Entuan intensaun hamosu lei&nbsp; para atu proteje sira nia aan, para hatauk Jornalista sira para labele hakerek Kona-ba&nbsp; ema ne&#8217;ebe kritika hasoru governante sira, ne&#8217;e ema tauk ten maka halo lei ida ne&#8217;e no ema ne&#8217;ebe maka la merese atu moris iha era demokrasi, Tanba ita nia lei komunikasaun Sosi\u00e1l ne&#8217;e di&#8217;ak hela, durante ne&#8217;e ema la komplen katak lei ida ne&#8217;e ladiak tenke hasai ida ne&#8217;e, ema hotu-hotu moris duarante tinan 10 resin&nbsp; ita haree ita nian index dala ruma tun sae&nbsp; agora ita pen\u00e1liza tan serbisu jornalista sira, ita nia index ne&#8217;e tun tan deit,&#8221; nia explika.<\/p>\n\n\n\n<p>No intensaun governante sira hamosu esbosu lei ida&nbsp; ne&#8217;e tamba atu proteje aan husi kritika sira hotu, tanba durante sira nia ukun ne&#8217;e, ema labele halo kritika sira, atu halo di&#8217;ak ka halo aat&nbsp; ema hotu tenke halo tuir deit, tanba artigu ne&#8217;e halo ema tauk, jornalista sira tauk,&nbsp; se maka hakerek fali notisia kona-ba ida ne&#8217;e para&nbsp; atu ba tama prizaun, entaun jornalista sira lakoi hakerek ona, entaun ida ne&#8217;e hatauk jornalista sira tanba ne&#8217;e maka sira hamosu artigu ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Implikasaun maka se artigu ne&#8217;e maka aprova kuandu tama invigor ita nia liberdade imprensa sei foti pasu dala 10\u00a0 ba kotuk, bainhira iha demokrasia nia laran maka jornalista sira nia lian ne&#8217;e kuandu\u00a0 ema impede ne\u2019e demokrasia moras todan, tanba serbisu jornalista ne&#8217;e ita serbisu jornalismu tanba jornalista ne&#8217;e nu&#8217;udar klamar ba demokrasia, se kuandu\u00a0\u00a0 ofendidu serbisu jornalista nian oinsa maka ita bele sente\u00a0 katak demokrasia ne\u2019e saudavel, ne&#8217;e bele mate, atu hatete nune&#8217;e se kaundu artigu ida ne\u2019e lao invigor laiha ona kritika, jornalista sira labele ona hakerek notisia kritika sira, opiniaun kritika mos labele ona, hasoru ukun nain lebele ona,&#8221; Nia esplika liu tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Esbosu lei ida ne\u2019e hanesan mos uluk kriminaliza hamosu lei defamasaun no denunsia Kalunioja, iha oitavu governu ninia ne\u2019ebe maka\u00a0 jornalista no asosiasaun\u00a0 sira halo demo governu hapara ne\u2019e, agora governu\u00a0 ida ne&#8217;e kontinua fali, se deit maka ba ukun ne&#8217;e\u00a0 sira nia intensaun ne&#8217;e hotu-hotu hanesan, atu nune\u2019e ema labele kritika tenke respeita Ministru sira, sira halo sala no nauk\u00a0 mos tenke bolu exelensia\u00a0 no respeita nafatin sira.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Tanba Jornalista laos Juiz para dehan nia nauk, tanba ne&#8217;e maka buat hotu ne\u2019e dehan tenke Tribunal maka\u00a0 deside, ne\u2019ebe ita hotu hatene, kuandu\u00a0 Tribunal\u00a0 maka deside signifika ema ne&#8217;ebe maka iha imunidade\u00a0 nia sei la ba tuir prosesu julgamentu, no durante nia ukun ne&#8217;e ema la kritika nia atu halo saida deit husik nia halo, depois nia ukun hotu tiha maka nia foin ba hatan mas ne&#8217;e mos ba hatan ga lae? entaun lei ne\u2019e kuandu tama ona vigor, Jornalista sira sei la hakerek Kona-ba notisia kritika sira, ida ne&#8217;e atu hatete katak Timor iha demokrasia\u00a0 maibe aplikasaun ne&#8217;e ditadura,&#8221; nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne&#8217;e, bainhira esbosu lei ne\u2019e tama iha invigor katak  sei impede\u00a0 jornalista sira nia serbisu hatauk jornalista sira ne&#8217;ebe ho karakter Investigativu, exemplu Neon-Metin ho Hatutan hakerek kritika uitoan sei la halo ida ne\u2019e tan, tanba iha artigu esbosu lei\u00a0 ne\u2019eba ne&#8217;e katak editor sira ou jornalista sira ne&#8217;ebe hakerek maka tenke ba. Ne&#8217;e xefe redasaun atu haruka jornalista mos sei la ba ida,\u00a0 tanba iha ne&#8217;eba ne&#8217;e responsabilidade kriminal ne\u2019e siginfika jornalista ida ne\u2019ebe maka hakerek ne&#8217;e, maske jornalista hetan briefing husi nia xefe redasaun\u00a0 maib\u00e9 jornalista maka hakerek tenke nia maka responsabiliza.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Entaun se maka hakarak\u00a0 atu ba hakerek ida ne&#8217;e, Jornalista sira ne&#8217;ebe maka mai ho karakter Investigativu sempre deskomfia Sekoms pratika ida ne&#8217;e no deskomfia Ministra Sa\u00fade sei halo ida ne&#8217;e,\u00a0 ida ne&#8217;eba, liafuan deskomfia ne\u2019e sei la eziste hotu tanba nia sente katak Hatutan.com\u00a0 halo ha\u2019u sente katak\u00a0 la konfortavel, halo ha\u2019u ofendidu, ha\u2019u hakarak lori sira ba tribunal, ha\u2019u hakarak lori sira ba MP, bainhira MP maka\u00a0 bolu ona jornalista ba ne\u2019e,\u00a0 sei kriminaliza tan katak ita desobedensia\u00a0 ba sistema judisi\u00e1l jornalista tenke ba, entaun krime ne&#8217;e sei mosu tan,&#8221; nia hatete<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba esbosu lei ida ne&#8217;e ema tauk ten sira maka bele hamosu, so ema ne\u2019ebe maka anti kritika maka bele hamosu lei ida ne&#8217;e, so ema ne&#8217;ebe maka la merese moris iha era demokrasia, sira ne&#8217;e merese moris iha ditadura nia laran. &#8220;hanesan uluk iha Soeharto nia tempu ne\u2019ebe maka ita nia maun boot sira sempre konta mai ita, ita sempre lee, labele kritika Soeharto, kritika Soeharto o lakon, o tama prizaun no o nia media ne\u2019e sei taka&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>Entaun saida maka parte husi AJTL halo, se kuandu lei ne\u2019e\u00a0 maka hahu diskuite AJTL tenke halo manefestasaun, laiha tan dalan seluk tenke halo manefestasaun\u00a0 hasoru, tanba ne&#8217;e labele moris iha demokrasia nia laran\u00a0 maib\u00e9 ninia pratika ne\u2019e ditadura fali,  AJTL labele aseita ida ne\u2019e. &#8220;Tanba ne&#8217;e, sei lei ida ne&#8217;e kuandu hahu diskuite ona diak liu maka ne\u2019e halo manifestasaun, se ita halo manifestasaun para atu hapara ne\u2019e diak liu, se ita la halo manifestasaun lei ne\u2019e maka ba, ita sei la vale, ita sei la halo buat ida&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune&#8217;e mos Jornalista husi media Independente<strong> Cristina Ximenes <\/strong>preokupa tebes ho esbosu lei komunikasaun Sosi\u00e1l artigu 38 B kona-ba responsabilidade pen\u00e1l, se Sekoms maka lori duni lei KomSos ne&#8217;e ba Konselu Ministru aprova signifika kriminaliza ona produtu ka servisu jornalista sira nian, nune&#8217;e labele halo buat ida, tanba lei mak prevalese hotu ona.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Bainhira kriminaliza ona produtu jorn\u00e1listiku ne&#8217;e ha&#8217;u hanoin la promove ona&nbsp; artigu liberdade imprensa ne&#8217;eb\u00e9 konstituisaun RDTL mensi\u00f3na iha artigu 40 ko&#8217;alia kona-ba liberdade ko&#8217;alia no informasaun nian, no m\u00f3s artigu 41 ko&#8217;alia kona-ba liberdade imprensa no komunikasaun sosi\u00e1l nian iha Timor-Leste,&#8221; dehan Cristina.<\/p>\n\n\n\n<p>Se esbosu lei komunikasaun Sosi\u00e1l&nbsp; artigu 38 B kona-ba responsabilidade pen\u00e1l ne&#8217;e maka aprova no implementa iha Timor-Leste. &#8220;Ne&#8217;e sei f\u00f3 impaktu ba ha&#8217;u nia servisu nu&#8217;udar jornalista,&nbsp; labele halo kr\u00edtika ba ema makaer ka poder na&#8217;in sira nia servisu, entaun ida ne&#8217;e la promove ona liberdade imprensa iha Timor-Leste&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>Se akontese duni mak Timor-Leste nia liberdade imprensa sei monu ba bei-beik, tanba Timor ne&#8217;e nasaun demokr\u00e1tiku ne&#8217;eb\u00e9 iha liberdade atu ema ida-idak espresa nia sentimentu bainhira haree no sente dezenvolvimentu ruma ka servisu ruma ne&#8217;eb\u00e9 la&#8217;o iha nasaun demokr\u00e1tiku ida ne&#8217;e..<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne&#8217;e rekomenda ba Sekoms la presiza kriminaliza servisu ka produtu jorn\u00e1listiku nian, tanba iha konstituisaun artigu 1 garante katak Rep\u00fablika demokr\u00e1tiku ne&#8217;eb\u00e9 la presiza halo ida ne&#8217;e. Tanba nasaun Timor-Leste ne&#8217;e demokr\u00e1tiku mak halo nune&#8217;e, hatudu saida ba mundu ema durante ne&#8217;e gava Timor-Leste ne&#8217;eb\u00e9 adopta Direitus Umanus mak implementa lei barak, pi\u00f3r liu mak kriminaliza fila fali servisu ka produtu jorn\u00e1listiku nian.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Maib\u00e9 ha\u2019u husu Sekoms iha duni intensaun atu implementa lei refere, presiza estuda m\u00f3s nia impaktu pozitivu no m\u00f3s impaktu negativu ne&#8217;e oins\u00e1. Maib\u00e9, ha&#8217;u espresa katak, Sekoms sei la implementa, tanba Sekom uluk nu&#8217;udar jornalista, ha&#8217;u hanoin nia hatene muito bem kona-ba servisu jornalista ne&#8217;e oins\u00e1, maib\u00e9 labele haluha katak ita nia nasaun rep\u00fablika demokr\u00e1tika, nune&#8217;e la presiza implementa lei barak iha ita nia rain. Tanba ne&#8217;e jornalista sira livre hodi hala&#8217;o sira nia servisu hanesan buka informasaun sira, labele kriminaliza jornalista sira,&#8221; nia husu Sekoms.<\/p>\n\n\n\n<p>Kona-ba esbosu lei komunikasaun Sosi\u00e1l artigu 38 B Responsabilidade Pen\u00e1l ne\u2019e, Neon Metin mos halo konfirmasaun ho&nbsp; Konsellu Imprensa <strong>Antonino Cesar Mali,<\/strong>&nbsp; Se aspirasaun no preokupasaun ne&#8217;e mai husi media no jornalista hanesan reprezentante media no jornalista nian,&nbsp; sei hato&#8217;o no luta hodi elimina artigu ne&#8217;e, maib\u00e9 agora seidauk bele koalia kona-ba asuntu ne\u2019e no KI sei rona uluk esplikasaun&nbsp; husi Sekoms kona-ba sira&nbsp; nia intensaun husi artigu ne&#8217;e maka saida.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Labele tanba ami mos seidauk hatene intensaun husi artigu ne&#8217;e. Tanba ne&#8217;e mak hein, ami presiza hetan ukul esplikasaun husi Sekoms,&#8221; nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Enkuantu Akademista husi Direit\u00f3r Departamentu Komunikasaun Sosi\u00e1l, UNTL, <strong>Roberto Pacheco<\/strong>, hatete, hakarak atu dehan deit&nbsp; bainhira atu ko\u2019alia kona-ba esbosu lei komunikasaun Sosi\u00e1l iha artigu 38 responsabilidade pen\u00e1l ne&#8217;ebe maka agora dadun Sekoms esbosa hela hodi lori ba iha Konselu Ministru atu aprova,&nbsp; iha artigu ida ne\u2019e ko&#8217;alia kona-ba&nbsp; produtu media sira ne&#8217;ebe maka publika sai ba iha publiku, bainhira lei ida ne&#8217;e maka&nbsp; aprovadu siginfika katak aut\u00f3r sira ne&#8217;ebe maka sai aut\u00f3r ba iha&nbsp; publikasaun ba&nbsp; iha not\u00edsia,&nbsp; imagem ruma ne\u2019e sira maka sei responsabiliza sira nia aktu ida ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ne&#8217;ebe ha\u2019u hanoin ida ne&#8217;e hanesan ameasa ida ba sistema demokrasia iha Timor-Leste ninia tanba bainhira ita pen\u00e1liza jornalista ne&#8217;ebe maka hasai filmajen ou hasai fotografia. Se nukazu ita kriminaliza ema hirak ne&#8217;e atu labele hasai fotografia ou halo notisia ne\u2019ebe la kona membru governu ida nia laran, ha\u2019u hanoin katak membru governu ou ema hirak ne\u2019ebe maka sente prezudikadu ne\u2019e, sira bele uza artigu ida ne\u2019e hodi pen\u00e1liza jornalista sira,&#8221; dehan Akademista husi Direit\u00f3r Departamentu Komunikasaun Sosi\u00e1l, UNTL, Roberto Pacheco iha Kampus Kaikoli UNTL, Sabadu 9\/08.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba iha Artigu 38 B iha pontu 2 ne\u2019e siginifika katak\u00a0 responsabilidade kriminal kabe ba ema\u00a0 ne&#8217;ebe maka hakerek notisia, hasi fotografia, lolos. Bainhira jornalista ida nia halo nia knaar hanesan jornalista baibain, loloos labele kriminaliza jornalista mesmu nia sala maib\u00e9 responsabilidade ne\u2019e loloos ba iha instuituisaun ne\u2019ebe maka jornalista hakna&#8217;ar aan ba, Tanba jornalista iha ninia instituisaun maka bele halo buat ruma ne\u2019ebe maka jornalista ne&#8217;e halo. Maib\u00e9 responsabilidade pen\u00e1l atu hatan ba iha Tribun\u00e1l hanoin la presiza to&#8217;o iha jornalista, maib\u00e9\u00a0 ba deit iha nian instituisaun atu nune\u2019e ema latauk atu sai jornalista ida.<\/p>\n\n\n\n<p>Se kuandu\u00a0 Esbosu lei komunikasaun Sosi\u00e1l iha artigu 38 B ida ne&#8221;e maka aprovadu duni laiha joven ida ne&#8217;ebe maka atu sakrif\u00edka nia aan hodi sai mensajeiru ba iha sosiedade tomak, tanba jornalista ne&#8217;e hanesan mensajeiru ida atu bele hato\u2019o lian sira ne\u2019ebe maka laiha lian. No index liberdade imprensa iha Timor-Leste sei hetok ba beibeik no sei la promove liberdade imprensa iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ha\u2019u hanoin ida ne&#8217;e maka aprovadu ita nia liberdade imprensa tun ba beibeik tanba ita koko ona tau kanoru tohar ba serbisu jornalista nian ne\u2019ebe maka laiha livre tan atu jornalista sira hakerek tan, tanba jornalista mos hanesan ema, nia mos tauk, keta halo\u00a0 ha\u2019u nia produtu ne\u2019ebe maka\u00a0 ha\u2019u halo ne\u2019e tun ba bele ofende ema seluk karik, entaun\u00a0 laiha jornalista ida ne\u2019ebe maka atu brani tan atu halo investigasaun ida ne&#8217;ebe mais klean liu, tanba ida ne\u2019e kapa tiha jornalista atu labele hato\u2019o verdadeiru ba iha sosiedade,&#8221; dehan Akademista.<\/p>\n\n\n\n<p>Akademista ne\u2019e mos rekomenda ba Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosi\u00e1l (Sekoms) Expedito Dias Ximenes atu halo mudansa ka revee fila fali lei komunikasaun Sosi\u00e1l liu-liu ba iha artigu&nbsp; 38 B. &#8221; Ha\u2019u hanoin ita bele hasai iha pontu 2 ne\u2019ebe maka f\u00f3 kabe ba jornalista aut\u00f3r ba iha&nbsp; textu ne\u2019ebe maka ema atu kriminaliza ne\u2019e hasai tiha ida ne\u2019e,&nbsp; bele tau fali mensajen seluk hodi la kriminaliza&nbsp; jornalista sira&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David Costa Iha dokumentu primeira alterasaun Esbosu Lei Komunikasaun\u00a0 Sosi\u00e1l Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 SEKOMS prepara iha artigu 38 B kona-ba Responsabilidade Pen\u00e1l iha artigu n\u00fameru 01 to\u2019o n\u00fameru 07 jer\u00e1lmente atu pen\u00e1liza jornalista, media no produtu jornal\u00edstika ho ida ne\u2019e Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa&#8217;e (AJTL) konsidera\u00a0 esbosu\u00a0 lei ida ne&#8217;e ema tauk ten maka halo [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21107,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[28],"tags":[],"class_list":["post-21106","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-justisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21106","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21106"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21106\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21116,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21106\/revisions\/21116"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21107"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21106"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21106"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21106"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}