{"id":21120,"date":"2025-08-12T08:52:00","date_gmt":"2025-08-11T23:52:00","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21120"},"modified":"2025-08-12T08:52:03","modified_gmt":"2025-08-11T23:52:03","slug":"lu-olo-ho-mari-husu-carmona-husik-kargu-ptr-hatudu-dignidade-profisional","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/08\/12\/lu-olo-ho-mari-husu-carmona-husik-kargu-ptr-hatudu-dignidade-profisional\/","title":{"rendered":"Lu-Olo Ho Mar\u00ed Husu\u00a0\u00a0Carmona Husik Kargu PTR, Hatudu Dignidade Profision\u00e1l"},"content":{"rendered":"\n

Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Eis Prezidente Rep\u00fablika, atu\u00e1l Prezidente Partidu Fretilin, Francisco Guterres L\u00fa Olo  ho Eis Primeiru Ministru, atu\u00e1l Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l Partidu Fretilin, Mar\u00ed Alkatiri husu ba Prezidente Tribun\u00e1l Rekursu Alfonso Carmona atu husik tiha  nia kargu hanesan PTR  se hakarak kontinua kareira judisi\u00e1l tenke hatudu dignidade profision\u00e1l, labele husik poder pol\u00edtiku atu manipula  no sobu sistema judisiariu tomak.<\/p>\n\n\n\n

Prezidente Partidu Fretilin, Francisco Guterres L\u00fa Olo hakarak atu hatete de’it ba ema hotu atu rona katak Tribun\u00e1l Rekursu, koletivu juis husi Tribun\u00e1l Rekursu hola desizaun katak lei ne’eb\u00e9 lori halo nomeasaun ba doutor Afonso Carmona lei ne’e kontra konstituisaun ka vi\u00f3la konstituisaun.<\/p>\n\n\n\n

Tanba ikus tiha fali desizaun Tribun\u00e1l ninian, ka akordaun husi koletivu juis Tribun\u00e1l Rekursu nian hato’o ba deputadu sira husi Bankada Fretilin ho PLP nian, ne’eb\u00e9 sira sai hanesan aut\u00f3r ba prosesu fiskalizasaun abastrata susiva ba lei ida ne’e. Bainhira desizaun Tribun\u00e1l ninian f\u00f3 sai katak lei ka norma iha lei ida ne’e inkonstitusion\u00e1l, iha ninia implikasaun tomak ba aktu sira ne’eb\u00e9 Prezidente Rep\u00fablika pr\u00e1tika komu baze hanesan lei inkonstitusion\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n

Prezidente partidu reafirma fila fali katak aktu Prezidente Rep\u00fablika halo nomeasaun ne’e efetivu juridiku nulu, laiha validade ida. Bainhira lei ka norma husi lei ida ne’e inkonstitusion\u00e1l, efetivu juridiku ne’eb\u00e9 f\u00f3 sai mak nuluidade, ida ne’e arasta hotu, dekretu Prezidente Rep\u00fablika nian, lori halo nomeasaun ba doutor Afonso Carmona sai hanesan Prezidente Tribun\u00e1l Rekursu.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u dehan arasta tanba lei ida ne’e mak baze ba atuasaun sira hotu, purtantu atu hatete lei ida ne’e laiha validade, ninia afeitu ne’e nuluidade ba iha kotuk aktu ne’eb\u00e9 Prezidente Rep\u00fablika halo tiha ona, no m\u00f3s agora ba oin lei ne’e tenke soe tiha,” dehan Prezidente Partidu L\u00fa Olo bainhira halo konfer\u00e9nsia imprensa kona-ba situasaun pol\u00edtika nasion\u00e1l atu\u00e1l no direitu demokr\u00e1tiku Timor-Leste no futuru povu tomak nian, iha Eis Titular Far\u00f3l, Segunda 11\/08.<\/p>\n\n\n\n

Nia reforsa, hanesan surat tahan ida karik les tiha tau tiha ba sampah<\/em>, la serve ona atu bele vigora iha ordem juridika Timor-Leste nian, purtantu lei ne’e lavale ida. Maib\u00e9, hakarak atu dehan, Prezidente Rep\u00fablika  nia la sita ninia dekretu lei ida ne’eb\u00e1, maib\u00e9 refere duni lei ida ne’eb\u00e9 tama iha emvigor apartir momentu ne’eb\u00e9 nia promulga signifika dekretu ida ne’e bazea ba ida ne’eba, dekretu ne’e emidiatamente laiha valor. Tanba aktu sira ne’e hotu ne’e komu laiha val\u00f3r, entaun ho razaun tomak atu bele povu Timor-Leste hotu-hotu bele hatene katak ninia konsikuensia mak ida ne’e duni.<\/p>\n\n\n\n

“Prezidente Rep\u00fablika, doutor Afonso Carmona ami la’\u00f3s mai iha ne’e konvoka konfer\u00e9nsia ida ne’e, tanba ami iha buat ruma ho ita boot na’in rua, la’e, ami respeita tebe-tebes, ida hanesan juis, ida seluk hanesan Prezidente Rep\u00fablika ba povu Timor-Leste tomak. Ami s\u00f3 hakarak de’it ezije no hatutan maluk Timoroan sira seluk nia lian, sosi\u00e9dade sivil ka sidadaun baibain sira ne’eb\u00e9 hato’o ona nia lian, atu juis doutor Afonso Carmona, halo reflesaun hodi husik ninia pozisaun hanesan Prezidente Tribun\u00e1l Rekursu,” hatete L\u00fa Olo.<\/p>\n\n\n\n

Nia esplika, saida mak bele akontese sekarik Prezidente Rep\u00fablika kontinua hamriik nafatin defende nia pozisaun ida ne’e, konsikuensia dahuluk mak Timor nia estadu direitu demokr\u00e1tiku ida ne’e garante komunidade internasion\u00e1l nia matan, ema sei kesti\u00f3na nafatin atuasaun Prezidente Rep\u00fablika nian, liu-liu imajen Timor-Leste ninian iha komunidade internasion\u00e1l nia matan.<\/p>\n\n\n\n

“Ita hotu hatene, Timor-Leste iha intensaun di’ak tebes atu bele sai membru ASEAN, besik fulan ida ka fulan rua mai oin tan, saida mak akontese sekarik ita iha rai laran, ita la kumpri ita nia konstituisaun, la kumpri ita nia lei, no la kumpri ita nia desizaun ita nia Tribun\u00e1l sira nian,” nia dehan<\/p>\n\n\n\n

Nia argumenta, konsikuensia sira seluk sei bele iha, konsikuensia lei sivil ninian. “Konsikuensia m\u00f3s penais iha hotu, ha’u hanoin no ha’u fiar doutor Afonso Carmona nu’udar juis hatene interpreta, no kualk\u00e9r juis tenke interpreta konstituisaun, atu hatene espiritu lei nian hotu”.<\/p>\n\n\n\n

“Neste kazu konkretu ha’u fiar katak juis doutor Afonso Carmona m\u00f3s hatene interpreta desizaun, koletivu juis nian ne’eb\u00e9 f\u00f3 nuluidade tot\u00e1l ba desizaun Prezidente Rep\u00fablika nian hodi nomea nia, hanesan Prezidente Tribun\u00e1l Rekursu,” hakotu nia.<\/p>\n\n\n\n

Iha fatin hanesan, Eis Primeiru Ministru, atu\u00e1l Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l Partidu Fretilin, Mar\u00ed Alkatiri mos hatete, iha pontu importante tebes, Tribun\u00e1l Rekursu iha plen\u00e1ria deside ho independensia tomak katak, lei organizasaun judisi\u00e1riu 42 iha artigu 76 a ne’e inkonstitusion\u00e1l. Desizaun ne’e mai tanba iha pedidu ida fiskalizasaun abastrata ba lei ne’e, mai husi partidu rua opozisaun PLP ho Fretilin.<\/p>\n\n\n\n

Nia esplika, tanba saida mak halo fiskalizasaun abstrata, tanba durante dabate lei ne’e partidu opozisaun sempre hatete artigu ida ne’e inkonstitusion\u00e1l. Tanba ne\u2019e fiar katak Prezidente Rep\u00fablika akompa\u00f1a debate ne’e, hatene katak opozisaun iha Parlamentu Nasion\u00e1l, husi opozisaun minorit\u00e1ria klaru, ba lei foun ida ne’e iha artigu ida ne’e inkonstitusion\u00e1l. Loloos Prezidente Rep\u00fablika nia hakarak asume hanesan guardial konstituisaun konstitusionalidade, nia devia hah\u00fa kedas husu fiskalizasaun preventiva ba lei. Tanba Prezidente Rep\u00fablika la halo ida ne’e, nia promulga lei ne’e hatene katak dabate ne’e uluk la’o hela, promulga ne’e liu loron ida de’it, nia nomea f\u00f3 posse ba doutor Afonso Carmona signifika iha intensaun duni atu vi\u00f3la konstituisaun.<\/p>\n\n\n\n

Nune’e, intensaun atu antesipa kria situasaun defaktu atu vi\u00f3la konstituisaun, prontu Prezidente Rep\u00fablika iha ninia desizaun dekreta, nia dehan de’it leivizente, nia la dehan lei ida ne’eb\u00e9, ne’e m\u00f3s haree nia subar an, nune’e bele dehan nia la hatudu loloos lei ka ne’e. Leivizente mak lei ida ne’e duni, ida inkonstitusion\u00e1l signifika iha intensaun, atu hah\u00fa krize instituision\u00e1l ne’e buat ida. Iha konstituisaun iha orgaun soberania haat, ida mak Tribun\u00e1l orgaun soberania indepedente.<\/p>\n\n\n\n

“Ami hakarak klarifika kedas ida ne’e, ikus mai iha konstituisaun la’\u00f3s dehan enkauntu Tribun\u00e1l Supremu Justisa seidauk harii ne’e Tribun\u00e1l Instansia m\u00e1xima Timor-Leste mak sei hala’o funsaun Tribun\u00e1l Supremu Justisa mak Tribun\u00e1l Rekursu,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, bainhira deside ba inkonstitusionalidade, deside hanesan Tribun\u00e1l Supremu Justisa, tanba iha artigu ida ne’e hatete klaru, Prezidente Tribun\u00e1l Supremu Justisa Prezidente Rep\u00fablika mak nomea f\u00f3 posse duni, maib\u00e9 tenke hili husi sira membru Tribun\u00e1l Supremu Justisa ona, juis Konselleiru. Se Tribun\u00e1l Rekursu atu asume funsaun ida ne’e, regra ida ne’e tenke aplika duni ba Tribun\u00e1l Rekursu.<\/p>\n\n\n\n

Tanba, La’\u00f3s de’it ida ne’e, iha m\u00f3s artigu seluk konstituisaun nian hatete atu nomea Prezidente Tribun\u00e1l Rekursu, tenke liu husi konsellu superi\u00f3r majeslatura judisi\u00e1l mak tenke hatudu se mak sai membru Konselleiru ona iha Tribun\u00e1l, no ida ne’eb\u00e9 Prezidente Rep\u00fablika bele hili tuir nia hakarak, maib\u00e9 husi ema sira ne’eb\u00e9 membru.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, ne’e la akontese, vi\u00f3la Konstituisaun, vi\u00f3la lei ba nomeasun ninian, Prezidente Rep\u00fablika halo violasaun ba rua ne’e. Ho premeditasaun, nia haree katak ninia desizaun lalais demais ne’e promulga ohin, aban nomea ne’e, tanba iha intensaun duni atu kria situasaun ida ne’eb\u00e9 susar tebes. Tanba ne’e desizaun akordaun Tribun\u00e1l nian, parabens ba juis sira, tanba sira deside ho korajen ho klareza, no independensia. Lei ne’e Parlamentu Nasion\u00e1l nian, la’\u00f3s Prezidente Rep\u00fablika mak halo lei, Parlamentu Nasion\u00e1l mak hamutuk ho Tribun\u00e1l iha tempu atu hatan, bele hatan atu defende lei ne’e.<\/p>\n\n\n\n

Tanba, la’\u00f3s Prezidente Rep\u00fablika mak dehan kumpri, laiha problema Prezidente Rep\u00fablika m\u00f3s dehan lei ne’e inkonstitusion\u00e1l aseita ona, maib\u00e9 iha konsikuensia, desizaun ne’e klaru iha konstituisaun m\u00f3s klaru signifika ema hotu-hotu tenke kumpri, liu-liu hanesan Prezidente Rep\u00fablika ne’eb\u00e9 nia jura atu defende konstituisaun, kumpri, no halo hotu-hotu kumpri konstituisaun ida ne’e. Nia la halo ida ne’e, nia mai fali ho ninia diskursu dehan akordaun ne’e ba lei de’it, la’\u00f3s despasu ba Prezidente Rep\u00fablika, bainhira lei ne’e f\u00f3 dalan nia halo nomeasaun, lei ne’e monu ona despasu Prezidente Rep\u00fablika m\u00f3s monu ona. Tanba ne’e doutor Afonso Carmona, bele fila ba uma, tanba ne’e monu ona, saida mak bele akontese agora.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u hakarak dehan de’it se juis doutor Afonso Carmona hanoin katak nia Prezidente Tribun\u00e1l Rekursu, tanba nia la hatene direitu, ba estuda tan direitu ne’e mak ha’u hakarak hatete. Ha’u lakohi ko’alia barak, tanba ha’u rona nia ko’alia ha’u bele identifika ninia kompetensia,” argumenta nia.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, se Prezidente Rep\u00fablika enxiste nafatin katak juis doutor Afonso Carmona bele kontinua ne’e golpe instituision\u00e1l, ne’e poder pol\u00edtiku halo inerferensia ba orgaun soberanu ida ne’e ditadura hakarak hatete.<\/p>\n\n\n\n

Tanba ne’e hatudu momoos tendensia ditadura poder pol\u00edtiku, ne’e kuidadu, tanba ne’e bele iha konsikuensia oi-oin. Ditadura mak haree momoos ne’e mai husi poder pol\u00edtiku atu kontrola judisiariu. Tribun\u00e1l Rekursu iha m\u00f3s kompetensia seluk tribun\u00e1l superi\u00f3r administrativu de kontas, ohin loron laiha, iha k\u00e1mara de kontas. Bainhira k\u00e1mara de kontas komesa hatudu ema balun ninia sala mak hah\u00fa prosesu ne’e aselera tebes, atu taka sala.<\/p>\n\n\n\n

Sekretariu Jer\u00e1l Partidu Fretilin, husu ba PTR Afonso Carmona \u201chakarak kontinua kareira judisi\u00e1l fav\u00f3r ida fila fali ba ita boot nia fatin, hatudu dignidade profision\u00e1l, labele husik poder pol\u00edtiku atu manipula ita boot. Ne’e poder pol\u00edtiku atu manipula atu sobu sistema judisiariu tomak, ditadura poder pol\u00edtiku liu-liu husi Prezidente Rep\u00fablika”.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u husu ba juis doutor Afonso Carmona fila fali ba nia fatin, hakarak kontinua kareira judisi\u00e1l tama ho dignidade, labele husik fali poder pol\u00edtiku uza nia. Ha’u nunka reko\u00f1ese juis doutor Afonso Carmona Prezidente Tribun\u00e1l Rekursu, tanba Fretilin sempre dehan inkonstituision\u00e1l. Ha’u la f\u00f3 sala ba nia, la f\u00f3 sala ba ema ida, sala husi poder pol\u00edtiku, mais juis doutor Afonso Carmona hakarak iha dignidade fila fali ba nia fatin, ho m\u00e9ritu ninian rasik aban bainrua nia sei tama,” tenik Alkatiri.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Reportajen David da Costa Eis Prezidente Rep\u00fablika, atu\u00e1l Prezidente Partidu Fretilin, Francisco Guterres L\u00fa Olo  ho Eis Primeiru Ministru, atu\u00e1l Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l Partidu Fretilin, Mar\u00ed Alkatiri husu ba Prezidente Tribun\u00e1l Rekursu Alfonso Carmona atu husik tiha  nia kargu hanesan PTR  se hakarak kontinua kareira judisi\u00e1l tenke hatudu dignidade profision\u00e1l, labele husik poder pol\u00edtiku atu manipula  no sobu sistema judisiariu […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21121,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21120","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21120","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21120"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21120\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21122,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21120\/revisions\/21122"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21121"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21120"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21120"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21120"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}