{"id":21165,"date":"2025-08-15T09:51:47","date_gmt":"2025-08-15T00:51:47","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21165"},"modified":"2025-08-15T09:51:49","modified_gmt":"2025-08-15T00:51:49","slug":"pm-xanana-arte-marsial-la-taka-governu-halo-proposta-lei-atu-salva-guarda-ho-karakter-desportivu-no-kultura","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/08\/15\/pm-xanana-arte-marsial-la-taka-governu-halo-proposta-lei-atu-salva-guarda-ho-karakter-desportivu-no-kultura\/","title":{"rendered":"PM Xanana: Arte Marsial La Taka, Governu Halo Proposta Lei Atu Salva guarda ho Karakter Desportivu no Kultura"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o aprezenta aprovasaun projetu Proposta Lei hosi Konsellu Ministrus (KM), kona-b\u00e1 Rejime Jur\u00eddiku Artes Marsiais, b\u00e1 Prezidente Rep\u00fablika (PR), Jos\u00e9 Ramos-Horta.&nbsp; No iha rejime jur\u00eddiku ne&#8217;e la&#8217;os atu taka artes marsiais, maib\u00e9&nbsp; ida ne\u2019e regras ida para artes marsiais sira atu la&#8217;o tuir.<\/p>\n\n\n\n<p>Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o, hatete, bainhira grupu arte marsiais no rituais ka kumpri ka la obedese ba regulamentu ka regra husi governu nian mak sei la tolera, no taka permanente atividade arte marsiais no rituais sira.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ha&#8217;u mai informa ba Prezidente Rep\u00fablika iha Konselu Ministru, ami halo rezolusaun ida kona-ba arte marsiais, la&#8217;\u00f3s atu taka agora kedas, mais halo f\u00f3 regra ne&#8217;eb\u00e9 didi&#8217;ak, nune&#8217;e sira bele funsi\u00f3na ho regra buat sira ne&#8217;e hotu. Karik la tuir regra sira ne&#8217;e mak taka, tanba sei laiha kontrola ba maluk sira seluk dehan sira ne&#8217;eba tiha ona, sira ne&#8217;eba simu tan, ami la konsege kontrola, ne&#8217;eb\u00e9 regra maka&#8217;as atu ita evita katak, ita fila fali ba kotuk,&#8221; Informa PM Xanana ba jornalista sira hafoin enkontru seman\u00e1l ho PR Ramos-Horta iha Pal\u00e1siu Prezidensi\u00e1l Bairu-Pite, Kinta (14\/08).<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba durante ne&#8217;e governu la konsege movimentu grupu arte marsiais no rituais sira nian iha territ\u00f3riu nune&#8217;e mosu konflitu oi-oin ho ida ne&#8217;e mak governu deside suspende atividade grupu arte marsiais, maib\u00e9 ikus ne&#8217;e governu iha ona pol\u00edtika no hanoin di&#8217;ak hodi tau regra ba grupu sira atu halo atividade tuir saida mak governu haruka.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 Antes ne\u2019e iha loron 30 fulan Jullu 2025, Konsellu Ministrus aprova projetu Proposta Lei, ne\u2019eb\u00e9 aprezenta hosi Ministru Interi\u00f3r, Francisco da Costa Guterres, kona-ba Rejime Jur\u00eddiku Artes Marsiais, iha Reuniaun Konsellu Ministru. Objetivu hosi inisiativa lejizlativa ida ne\u2019e maka atu estabelese rejime jur\u00eddiku ida ne\u2019eb\u00e9 klaru b\u00e1 ensinu, aprendizajen no pr\u00e1tika artes marsiais iha Timor-Leste, hodi asegura katak atividades ne\u2019e hala\u2019o ho seguru, ordenadu no tuir prins\u00edpius \u00f3rden p\u00fablika nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Proposta ne\u2019e ho objetivu atu prevene no kombate viol\u00e9nsia ne\u2019eb\u00e9 asosiadu ho pr\u00e1tika artes marsiais, liu-liu entre joven sira, liu-hosi kria mekanizmu monitorizasaun, fiskalizasaun, no responsabilizasaun ne\u2019eb\u00e9 efik\u00e1s b\u00e1 sentru, klube, no ajente sira ne\u2019eb\u00e9 envolve.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne&#8217;e maka introd\u00fas figura &#8220;perf\u00edl risku&#8221; ne\u2019eb\u00e9 bele aplika b\u00e1 organizasoins ho ist\u00f3ria komportamentu antisosi\u00e1l ka violentu, sujeitu b\u00e1 medida kontrolu institusion\u00e1l espes\u00edfiku sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Diploma ne\u2019e m\u00f3s propoin kriasaun \u00f3rgaun foun rua: Komisaun Reguladora Desportu ba Artes Marsiais (CRDAM, sigla iha lian portug\u00e9s) no Komisaun Monitorizasaun no Fisklizasaun Artes Marsiais (CMFAM), atu nune\u2019e bele asegura koordenasaun institusion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 forte entre entidade governamentais kompetentes no sosiedade siv\u00edl.<\/p>\n\n\n\n<p>Entre prins\u00edpiu orientad\u00f3r sira ne&#8217;eb\u00e9 konsagra iha proposta lei ne\u2019e, destakada maka prioridade ba \u00f3rden p\u00fablika, prevensaun no prekausaun b\u00e1 riskus, koordenasaun institusion\u00e1l, responsabilizasaun individu\u00e1l no koletiva, liberdade b\u00e1 asosiasaun no la-partidariza, hodi garante katak artes marsiais mant\u00e9n hanesan pr\u00e1tikas formasaun peso\u00e1l no kultur\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 laiha influ\u00e9nsia hosi pol\u00edtiku-partid\u00e1riu sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho proposta lei ida-ne\u2019e, Governu hakarak atu salvaguarda arte marsi\u00e1l sira-nia karater desportivu, no kultur\u00e1l, hodi promove sira-nia pr\u00e1tika ne\u2019eb\u00e9 respons\u00e1vel no kontribui b\u00e1 seguransa no moris-di\u2019ak sosiedade timoroan nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan Prezidente Rep\u00fablika (PR) Jos\u00e9 Ramos-Horta mos hatete,&nbsp; ohin ko&#8217;alia ho maun boot Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o no Primeiru Ministru hakarak primeiru l\u00edder sira arte Marsiais mak tenke hatudu kapasidade, firmeja atu kontrola sira nia membru sira.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ha&#8217;u laiha problema sira ba Atambua simu diploma, tanba ne&#8217;e m\u00f3s norm\u00e1l, sira ne&#8217;eb\u00e9 halo hanesan Taekwondo sira hakarak ba Korea mak mai, sira Kongfu boot liu mak Xina, Karate boot liu Japaun. Se o bele ba karik simu husi mestri nia liman iha Japaun, Korea, mais kuitadu ba Atambua aproveita han nasi goreng iha Atambua kuitadu husik ba, ha&#8217;u la preokupa,&#8221; nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia explika, mab\u00e9 atu ba ne&#8217;e tenke ba legalmente, depois problema mak ne&#8217;e, Timor dala ruma&nbsp; ba se mak manan osan, ba de&#8217;it Atambua ne&#8217;e selu $200, entaun ema rihun ida mak ba $20 mill d\u00f3lar mak tama ba butomak iha Atambua ne&#8217;e ninia bolsu. Mas nusa la konvida boot arte marsiais mai de&#8217;it Dili laiha problema, agora sira m\u00f3s ba Atambua, ema bosok tan sira kuitadu. Maib\u00e9 kuitadu joven sira simples povu nia ona, mais sira hetan diploma ida mai husi arte marsial ne&#8217;e orgullu boot sira tara iha sira nia uma, ne&#8217;eb\u00e9 laiha problema ho ida ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Mais labele liu fali dalan la&#8217;o nian, mais ha&#8217;u triste liu mak ha&#8217;u haree ema mak manan osan boot, sira seluk toba fatin nian,&#8221; Nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 problema viol\u00e9nsia ka saida buat hotu-hotu akontese ne&#8217;e arte marsial mak halo, joven ruma baku malu iha kazamentu ruma hatete arte marsial, la&#8217;e joven balun baku malu ne&#8217;e sira estudante iha universidade, sira arte marsial,&nbsp; maib\u00e9 sira estudante, entaun se mak sala, arte marsial mak sala ka universidade mak sala.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Entaun taka saida, taka arte marsial ne&#8217;e ka taka universidade, ne&#8217;eduni ha&#8217;u ladun konkorda ho taka, buka mak f\u00f3 apoiu liu ba sira, hakuak sira, hadomi sira, tanba joven sira atividade desportu m\u00f3s ladun iha,&#8221; argumenta nia.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho ida ne&#8217;e maun Xanana komprende buat sira ne&#8217;e hakarak ajuda ho sira, mais ko&#8217;alia maka&#8217;as ho boot sira, tanba l\u00edder sira arte marsial ne&#8217;e laiha kontrolu ba membru sira. Tanba difisil loos, bele kr\u00edtika l\u00edder sira arte marsial, mais organizasaun balun iha 10 pesoal.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba, Komandu Jer\u00e1l PNTL rasik la kontrola nia membru sira fora oras servisu ba festa dala ruma lanu buat sira ne&#8217;e akontese m\u00f3s ba forsa armada, mais ne&#8217;e l\u00e1&#8217;os problema.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o aprezenta aprovasaun projetu Proposta Lei hosi Konsellu Ministrus (KM), kona-b\u00e1 Rejime Jur\u00eddiku Artes Marsiais, b\u00e1 Prezidente Rep\u00fablika (PR), Jos\u00e9 Ramos-Horta.&nbsp; No iha rejime jur\u00eddiku ne&#8217;e la&#8217;os atu taka artes marsiais, maib\u00e9&nbsp; ida ne\u2019e regras ida para artes marsiais sira atu la&#8217;o tuir. Primeiru Ministru [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21166,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21165","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21165","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21165"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21165\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21167,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21165\/revisions\/21167"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21166"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21165"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21165"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21165"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}