{"id":21201,"date":"2025-08-26T15:27:00","date_gmt":"2025-08-26T06:27:00","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21201"},"modified":"2025-08-26T15:27:04","modified_gmt":"2025-08-26T06:27:04","slug":"pn-atu-hola-tan-viatura-ba-deputadu-65-ajar-konsidera-deputadu-sira-kanten-ba-karreta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/08\/26\/pn-atu-hola-tan-viatura-ba-deputadu-65-ajar-konsidera-deputadu-sira-kanten-ba-karreta\/","title":{"rendered":"PN Atu Hola Tan Viatura Ba Deputadu 65,\u00a0\u00a0AJAR Konsidera Deputadu Sira kanten ba karreta"},"content":{"rendered":"\n

Reportajen David da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Organizasaun Naun Governament\u00e1l liu husi Asia Justice And Rights (AJAR) konsidera Parlamentu  Nasion\u00e1l (PN) sosa tan viatura  unidade 65 ba deputadu  sira iha PN, tanba membru deputadu sira nia kanten hodi sa’e karreta luxu, maib\u00e9 pr\u00e1tika servisu ba povu rezultadu laiha.<\/p>\n\n\n\n

Peskizad\u00f3r Asia Justice And Rights, (AJAR), Inocencio de Jesus Xavier hateten, ne’e hatudu deputadu sira ne\u2019e arogante, sira nia ignoransia, no ikus liu mak sira kanten. Tanba s\u00e1 mak hatete hanesan ne’e, sira ignorante tanba situasaun rai laran hatudu ekon\u00f3mia ne’e negativu ba bei-beik, maib\u00e9 Karreta sira ne\u2019ebe deputadu sira uza ne\u2019e di\u2019ak hela no sira uza la lori ba uma.<\/p>\n\n\n\n

“Parlamentu Nasion\u00e1l ne’e mak reprezenta povu, atu halo ezersisu hotu-hotu garante efisiensia no efik\u00e1sia ba sustentabilidade estadu. Agora sira kada mandatu ne’e durante ita nia vida ba lejislatura daneen ne’e, karreta ne’e sai diskusaun p\u00fabliku ema hotu-hotu kesti\u00f3na kona-ba karreta. Karreta sira ne’eb\u00e9 deputadu sira uza sei di’ak hela, ita m\u00f3s haree iha kada governu troka, governu, membru governu ho sekret\u00e1riu estadu sira la lori ba uma,” dehan Peskizad\u00f3r AJAR, Inocencio ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin Far\u00f3l, Segunda (25\/08).<\/p>\n\n\n\n

Nia hatete, Parlamentu Nasion\u00e1l laiha mandatu hotu, sira halo lelaun ida tuir sira nia gostu de’it, depois sira lori karreta ba uma, ikus mai kada mandatu sira uza, povu tenke selu sira ho karreta. Ne’e hatudu katak sira laiha fuan ba libertasaun povu. <\/p>\n\n\n\n

\u201cMaib\u00e9, atu f\u00f3 hanoin ba deputadu sira, ita nia dezenvolvimentu pa\u00eds ne’e ita mai ho set\u00f3r ida de’it, set\u00f3r petroleum, maib\u00e9 agradese ba Primeiru Ministru m\u00f3s hakfodak ona katak, mina hela tinan haat atu hotu. Primeiru Ministru hah\u00fa preokupa, maib\u00e9 m\u00f3s Primeiru Ministru nia deklarasaun ne’e ba fali grande projetu, duk\u00e9 karreta ba deputadu sira no m\u00f3s pensaun vitalisia,\u201d Nia dehan<\/p>\n\n\n\n

Tanba tuir dadus ne’eb\u00e9  iha katak, ema kiak ne’e nafatin 41 pursentu, m\u00e1-nutrisaun 47 pursentu, ne’e hatudu katak, governu, estadu, Parlamentu Nasion\u00e1l presiza halo ezersisiu hotu-hotu hodi bele kontinua eleva ben star ba povu. Pursentu 70 ne’e povu iha area remotas ne’e inkondisaun, labarik kiik sira entre kiak sidade no kiak area remotas ne’e hatudu buat ruma.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, haree fali kona-ba rendimentu husi fundu minarai, iha inflasaun ne’eb\u00e9 hatudu Timor ninia set\u00f3r sira ba investimentu, liu-liu ind\u00fastria manufaktura la to’o 5%. Ne’e hatudu katak Parlamentu Nasion\u00e1l presiza hanoin mak ba hadia sistema lei investimentu, karik halo kontrolu ida di’ak ba ezekusaun governu nian. Deputadu sira tinan-tinan, kada lejislatura sira tama atu sosa karreta de’it, entaun sira kanten, tantu Bankada Opozisaun ka Bankada Governu ne’e mesak kanten de’it.<\/p>\n\n\n\n

“Deputadu sira moe laiha duni, tanba la sente katak ita nia rai ne’e kiak, mais sira halo sira nia an ne’e riku. Entaun estadu direitu ne’e l\u00e1’os estadu direitu, ne’e bele hamosu ona klasse feodalizmu ka estadu hakiak liurai ki\u2019ik iha sistema demokr\u00e1tiku. Ne’eb\u00e9 dala ida tan, ami husu ba Parlamentu Nasion\u00e1l, atu hapara imi nia pedidu ne’e,” Nia hatete.<\/p>\n\n\n\n

Nia argumenta, \u201cimi nia dignidade ne’e l\u00e1’os ho karreta, imi nia dignidade ne’e mak imi halo pol\u00edtika ida di’ak ba rai ida ne’e, ba povu ida ne’e mak ema sei tane imi. La’\u00f3s ho imi nia arogante, kanten ne’e, nune’e estudante sira pinta imi nia kaisaun, trata imi, imi moe iha ka la’e\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Nune’e, deputadu sira ne’eb\u00e9 tur komesa husi primeira lejislatura, to’o agora ne’e sira simu de’it karreta deputadu nian ne’e barak tebe-tebes para iha sira nia uma.<\/p>\n\n\n\n

“Deputadu sira rai seluk ema la presiza karreta, ita apoiu desde uluk kedas dehan sosa karreta komisaun ne’eb\u00e9 to’o agora ezist\u00e9 ne’e, karreta ne’e ba komisaun bainhira sira halo fiskalizasaun uza karreta ne’e ba halo fiskalizasaun, hotu karreta ne’e mai para fali iha Parlamentu Nasion\u00e1l ninia edifisiu. La’\u00f3s hanesan sira halo fali plata mean, depois sai karreta privadu, ne’e naok ten,” reforsa nia.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, uza patrim\u00f3niu p\u00fabliku, to’o ikus mai uza lei hodi lejitima kanten ne’e naok ten halus, naok ten gravatadu. Tanba sira dehan lei mak hatete, mais lei ka rejimentu ne’e se mak halo, se povu konstituinte ne’e ejize katak labele sosa karreta.<\/p>\n\n\n\n

Tanbas\u00e1 mak sira matan fuan naklosu metru atus ida ba karreta ne’e. Sira moe laiha, sira nia moralidade pol\u00edtika ne’e laiha, ema ko’alia kona-ba iha vida pol\u00edtika, ema ko’alia kona-ba \u00e9tika pol\u00edtika, sira nia \u00e9tika pol\u00edtika laiha, ne’e kabe m\u00f3s ba sira nia integridade pesoal nia problema.<\/p>\n\n\n\n

“Liu liu ba deputadu sira ne’eb\u00e9 matan fuan naklosu ba karreta ne’e, ha’u la dehan ne’e kulpa Bankada Governu, inklui sira na’in 65 ne’e hotu, tanbas\u00e1 mak sira aprova lei ne’e pasa ona Komiaaun Nasion\u00e1l Aprovizionamentu, iha fulan Setembru nia laran sira sei asina kontratu. Sira hakarak haree Timor ne’e mout iha loron ida, tanba sira nia kanten ne’e, ka rai ida ne’e sira nian de’it,” argumenta nia.<\/p>\n\n\n\n

Nia esplika, ema vit\u00edma, veteranu, martire, joven sira barak uluk luta ba rai ida ne’e agora moris at hela. Sira hakarak ba tinan lima ba rezolve sira nia fam\u00edlia ho sira nia partidu ne’e oligarkia, ne’e l\u00e1’os ona rejime demokr\u00e1tiku. <\/p>\n\n\n\n

“Se bele husu ba kuadru partidu sira demo hasoru deputadu sira kanten ne’e, ita la hili sira atu ba sosa karreta, ita hili atu hadia povu nia moris. Ami nia hatete ne’e fiskalizasaun ne’e sosa karreta ba komisaun A ne’e karreta hira, komisaun B hira, Komisaun C hira, Komisaun D hira, karreta ne’e sai patrim\u00f3niu estadu Parlamentu Nasion\u00e1l nian,” argumenta nia.<\/p>\n\n\n\n

Nia argumenta, la’\u00f3s mandatu hotu, hanesan sira agora 65 ne’e mandatu hotu sira halo alinasaun atu sira fan ba malu kustu baratu, hanesan esperiensia iha kuarta lejislatura ne’e sira faan karreta ida ba $65 mill dolares ne’e ba $8 mill ne’e s\u00e1 l\u00f3jika hanesan ne’e, ida ne’e mak naok ten ne’e, ne’e korupsaun pasiva ne’e.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9 antes ne\u2019e Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l Parlamentu Nasion\u00e1l  (SJPN),  Edgar Sequeira Martins hatete, Parlamentu ezekuta ona ninia orsamentu, no planu sosa karreta m\u00f3s prosesu sira komesa la’o dadaun ona.<\/p>\n\n\n\n

“Tanba eintermus Glob\u00e1l PN ninia ezekusaun ami atinje ona 66% ne’eb\u00e9 kompostu husi ezekusaun atual, komprimisiu no m\u00f3s obrigasaun no komprimisiu ho tot\u00e1l maka 66% Parlamentu ezekuta ona,” dehan Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l Parlamentu bainhira aprezenta Orsamentu tinan 2026 nian iha Minist\u00e9riu Finansas Ai-tarak Laran, Sesta (22\/08).<\/p>\n\n\n\n

Nia subli\u00f1a Prosesu akuzasaun Viatura agora dadaun la’o hela iha Komisaun Nasion\u00e1l Aprovizionamentu (CNA), tenderizasaun iha ona rota final kuaze konklui ona.<\/p>\n\n\n\n

“Ita espera iha fulan ida ne’e bele konklui fulan oin mai Setembru bele asina kontratu para depois se mak man\u00e1n projetu ne’e bele halo serbisu hodi hatama karreta mai Parlamentu Nasion\u00e1l ba Deputadu sira,” nia akresenta.<\/p>\n\n\n\n

Tanba Parlamentu Nasion\u00e1l ninia tarjetu antes fin duanu tinan 2025 karreta sira ne’e to’o ona Timor bele fasilita Deputadu sira iha Parlamentu Nasion\u00e1l hodi bele hala’o serbisu ho di’ak. Unidade Viatura sira ne’e tuir n\u00fameru Deputadu 65 ne’eb\u00e9 mak iha Parlamentu Nasion\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n

“Sosa husi Nasaun ne’eb\u00e9? Ita hein CNA konklui ninia prosesu aprovizionamentu se mak menan mai husi Nasaun ne’eb\u00e9 ne’e Parlamentu hatene simu karreta tuir espesifikasaun ne’eb\u00e9 mak iha,” nia dehan.<\/p>\n\n\n\n

Tanba Orsamentu iha ba akuzasaun karreta ne’e purvolta $4.2 milioens maib\u00e9 depende ba prosesu aprovizionamentu iha Kompa\u00f1ia ne’eb\u00e9 mak menan ne’e nia menan ho Orsamentu hira pur Carro ne’e depende prosesu aprovizionamentu mak hatene. Maib\u00e9 klaru ke sei la gastus hotu orsamentu $4.2 milioens ne’e tanba Kompa\u00f1ia barak mak sei konkore orsida balun sei aprezenta presu ne’eb\u00e9 maka ki’ik liu no m\u00f3s juri sira iha CNA haree ida ne’eb\u00e9 maka di’ak liu.<\/p>\n\n\n\n

“Signifika tinan ida ne’e ita halo esforsu tenke tinan ida ne’e nia rohan Karreta ne’e mai tanba karreta aloka ba 2025, 2026 laiha alokasaun orsamentu ba karreta. Karreta 65 ne’e marka saida? Depois karreta sira ne’e orsida to’o mai ita boot sira haree, prosesu Aprovizionamentu la’o karreta sira ne’e mai ita sei haree marka saida,” tenik nia.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Reportajen David da Costa Organizasaun Naun Governament\u00e1l liu husi Asia Justice And Rights (AJAR) konsidera Parlamentu  Nasion\u00e1l (PN) sosa tan viatura  unidade 65 ba deputadu  sira iha PN, tanba membru deputadu sira nia kanten hodi sa’e karreta luxu, maib\u00e9 pr\u00e1tika servisu ba povu rezultadu laiha. Peskizad\u00f3r Asia Justice And Rights, (AJAR), Inocencio de Jesus Xavier hateten, ne’e hatudu […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21202,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21201","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21201","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21201"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21201\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21203,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21201\/revisions\/21203"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21202"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21201"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21201"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21201"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}