{"id":21204,"date":"2025-08-27T13:26:16","date_gmt":"2025-08-27T04:26:16","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21204"},"modified":"2025-08-27T13:26:18","modified_gmt":"2025-08-27T04:26:18","slug":"loron-konsulta-popular-26-sosiedade-sivil-presiza-asegura-direitu-serbisu-publiku-ho-dignu-no-sustentavel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/08\/27\/loron-konsulta-popular-26-sosiedade-sivil-presiza-asegura-direitu-serbisu-publiku-ho-dignu-no-sustentavel\/","title":{"rendered":"Loron Konsulta Popular 26, Sosiedade Sivil: Presiza Asegura Direitu Serbisu Publiku Ho Dignu no Sustentavel"},"content":{"rendered":"\n

Reportajen David da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tinan ida ne’e Timor-Leste kompleta nia ist\u00f3ria konsulta popul\u00e1r ba dala 26  mak sosi\u00e9dade sivil sira husu ba Governu atu mellora diak liu tan infraestrutura basika liu-liu estrada bee moos, saneamentu, uma, fasilidade sira ne’eb\u00e9 bele permite,inkluzivu ba  sidadaun hotu-hotu iha posibilidade hetan ninia direitu.<\/p>\n\n\n\n

Direit\u00f3r Ezekutivu  Forum Organizasaun Naun Governament\u00e1l Timor-Leste  (FONGTIL) Valentim da Costa Pinto hatete, loos duni, depois Timor konkista nia luta ne’eb\u00e9  formaliza ka restaura indepedensia iha 2002 mai to’o agora reko\u00f1ese hah\u00fa kedas husi primeiru governasaun mai to’o ohin ne’e, governu, estadu halo esforsu maka’as, hodi bele prienxe dezenvolvimentu liu-liu halo nusa bele asegura sidadaun sira nia direitu ba servisu p\u00fabliku sira ne’eb\u00e9 di’ak, dignu no sustentavel. <\/p>\n\n\n\n

“Maib\u00e9 husi tempu ne’eba to’o agora ita ultrapasa d\u00e9kada rua, maib\u00e9 ita nafatin hasoru situasaun balun ne’eb\u00e9 presiza mellora, liu-liu husi aspetu kona-ba infraestrutura b\u00e1zika iha ne’eb\u00e9 haree liu-liu la’\u00f3s konetividade estrada de’it, mais bee moos, saneamentu, uma, fasilidade sira ne’eb\u00e9 bele permite, liu-liu fasilidade sira ne’eb\u00e9 tenke inkluzivu ba  sidadaun hotu-hotu iha posibilidade hetan ninia direitu ba hetan tratamentu p\u00fablika sira ne’e kuaze seidauk natoon liu-liu ba ita nia populasaun ne’eb\u00e9 iha area remotas do’ok husi kapit\u00e1l sira ne’e reko\u00f1ese sei iha problema lubuk ida ne’eb\u00e9 sria hasoru maka Infraestrutura b\u00e1zika envez Parlamentu Nasion\u00e1l aprova osan ba infraestrutura atu mellora konetividade liu-liu estrada sira ne’e,” Dehan Diret\u00f3r Ezekutivu FONGTIL Valentim ba jornalista sira iha Asosiasaun Hak Farol, Tersa 26\/08.<\/p>\n\n\n\n

Nia haktuir atu nune’e ema hotu-hotu iha oportunidade bele goza nia direitu, asesu sasan sira ho di’ak, entaun sira b\u00e1 hariku an, kria kondisaun ba sira nia an ne’eb\u00e9 sei nafatin tau povu situasaun riksu ne’e buat ruma ne’eb\u00e9 haree. Maib\u00e9, saida mak haree liu-liu kona-ba joven no dezempregu situasaun ida ne’e mak kontinua infrenta husi tinan ba tinan liu-liu ba joven produtivu ne’eb\u00e9 remata universidade no sentru formasaun sira ne’eb\u00e9 laiha oportunidade barak hodi bele halo kontribuisaun ba ninia rai, liu-liu ba dezenvolvimentu sira ne’eb\u00e9 iha.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, pi\u00f3r liu mak joven sira kontinua deside hodi bele buka sorti iha ema nia rai, sai, ema tama ne’eb\u00e9 situasaun ne’e ladun igual, governu halo esforsu halo relasaun servisu ho nasaun sira ne’eb\u00e9 atu f\u00f3 oportunidade servisu ba joven sira mais ba ami ida ne’e ladun estrat\u00e9jiku, tanba responde situasaun tempor\u00e1riu de’it.<\/p>\n\n\n\n

“Mais ita hakarak ne’e tenke iha oportunidade ne’eb\u00e9 joven sira bele halo kontribuisaun mais bele asegura nia sustentabilidade, ita iha rai barak iha  Timor ne’eb\u00e9 sei abandona ne’eb\u00e9 ita rekomenda ba governu atu kapitaliza ita nia Banku Nasion\u00e1l sira hodi bele f\u00f3 kreditu ba set\u00f3r privadu sira bele halo buat ruma. Ita hanoin governu labele sai fali hanesan fatin servisu, governu tenke apoiu set\u00f3r privadu bele halo investimentu ba area sira bele kria kampu traballu ba joven produtivu sira ne’eb\u00e9 gradua mai husi universidade no sentru formasaun sira,” hatutan nia.<\/p>\n\n\n\n

Nia explika, husi aspetu kona-ba transparansia no akuntabilidade buat ida ne’eb\u00e9 presiza tau matan, loos duni governu kompleta ona kona-ba instrumentu servisu sira, liu-liu ba instuituisaun sira ne’eb\u00e9 iha kna’ar atu halo investigasaun akompa\u00f1amentu edukasaun, mais sasan sira ne’e m\u00f3s seidauk natoon, tanba iha ameasa barak kona-ba jestaun ba propriedade estadu ninian.<\/p>\n\n\n\n

ekipamentu estadu ninian, sasan sira ne’eb\u00e9 ita halo mais abandona, laiha pr\u00e1tika, funsion\u00e1riu sira ne’eb\u00e9 iha liu-liu la hatudu komportamentu uza sasan sira ho arbiru, laiha responsabilidade sasan sira ne’e barak, inklui m\u00f3s ba pri\u00f3ridade despeza sira ne’eb\u00e9 sai ameasa ba kestaun Finansas P\u00fabliku,” Nia dehan.<\/p>\n\n\n\n

Nune’e m\u00f3s Direit\u00f3r Ezekutivu Luta Hamutuk, Jos\u00e9 Alves da Costa hatete, komemora loron 30 Agostu, liu husi ida ne’e primeiru hakarak f\u00f3 agradesimentu ba povu Timor-Leste ne’eb\u00e9 uluk tuir votasaun iha 1999 ho sira nia brani, no esforsu tomak mak konsege mai\u00f3ria hetan votus mai\u00f3ria ba ukun rasik-an.<\/p>\n\n\n\n

Tanba ne’e hakruuk ba er\u00f3i sira, tanba sira nia esforsu tomak konsege akomula sidadaun hotu-hotu oins\u00e1 liberta ninia an husi invazor. Depois 2002, restaura independensia, forma  governu, no estadu rasik, konsege halo forma instituisaun sira, hodi dezenvolve Timor ne’e, iha mudansa lubuk ne’eb\u00e9 hetan kompara Portug\u00e1l nia okupasaun ileg\u00e1l durante tinan 400 resin ona ne’e, iha diferensia lubuk ne’eb\u00e9 Timor hetan, nune’e m\u00f3s ho Indon\u00e9zia.<\/p>\n\n\n\n

“Maib\u00e9 labele kontente ho progresu uitoan ne’eb\u00e9 ita iha, ha’u atu bele dehan ukun-an ida ne’e halo ema barak ne’eb\u00e9 uluk nunka imajina atu sai boot, konsege sai boot, nunka imajina atu hela uma mutin, konsege hela uma mutin, nunka iha mehi ida atu hetan karreta ida, ka motor ida konsege hetan, nunka iha mehi atu tama universidade konsege tama. Mudansa sira ne’e ita labele ignora, haluha, maib\u00e9 nafatin alarga hanesan f\u00f3 xamada atensaun ba makaer ukun sira, ne’eb\u00e9 tinan lima-lima troka malu hela de’it, la’\u00f3s ema foun,” dehan Direit\u00f3r Ezekutivu Luta Hamutuk.<\/p>\n\n\n\n

Tanba tinan lima-lima sira ne’e de’it mak troka malu, ida, rua mak sikat leet, sok\u00e9 haketak iha loron reflesaun ida ne’e, komemorasaun ida ne’e liu-liu partidu pol\u00edtiku sira tenke halo reflesaun boot ba sira nia an, s\u00e1 di’ak ida mak sira halo ona ba rai, no ba povu ida ne’e. No saida mak sira seidauk konsege atinje no oins\u00e1 mak atu atinje buat ne’e, nune’e to’o mehi ida ukun rasik an ne’e, kaer rasik kuda tali, bele to’o mehi ida katak libertasaun povu.<\/p>\n\n\n\n

“Libertasaun p\u00e1tria loos ona, ita nia Bandeira sa’e ona, ita nia emblema iha ona, ita nia hinu nasion\u00e1l iha ona, mundu internasion\u00e1l bele reko\u00f1ese ona katak Timor-Leste nu’udar nasaun foun ida. Maib\u00e9 libertasaun povu, ha’u hanoin seidauk maksimaliza. Tanba ema uitoan de’it mak moris di’ak, moris kontente, iha povu lubuk ida ninia terus leten, entaun la’\u00f3s tanba ita laiha rekursu di’ak, la’\u00f3s tanba ita laiha rekursu naturais ne’eb\u00e9 natoon, maib\u00e9 pensamentu ukun na’in ne’e mak seidauk natoon,” nia dehan.<\/p>\n\n\n\n

Tanba sei hanoin mak sira nia an, f\u00f3 uluk preveleju ba sira nia an, duk\u00e9 ba sidadaun komum ida ne’e mak problema boot, ida ne’e mak haree ida set\u00f3r edukasaun hakdasak, haree set\u00f3r sa\u00fade hakdasak, infraestrutura b\u00e1zika hakdasak, entaun buat sira ne’e mak loloos lori povu ne’e ba iha naroman, no prosperu, maib\u00e9 la konsege atinje. Maib\u00e9, esperansa moris joven nian ne’e aumenta laiha tan de’it iha rai ida ne’e, tanba saida asesu ba servisu m\u00f3s araksa, maske konstituisaun garante katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba servisu, sidadaun hotu-hotu iha direitu atu hetan uma ida, rai pedasuk ida, maib\u00e9 n\u00fafim buat sira ne’e la akontese.<\/p>\n\n\n\n

Timor-Leste  tinan 24 resin ona ukun an, entaun falla ne’e iha ne’eb\u00e9, falla ne’e iha ukun na’in sira, presiza hadia sira nia pensamentu korupto ne’e, presiza hadi’a sira mentalidade individualizmu, partidarizmu ne’e oins\u00e1 bele haree povu ne’e hanesan, maske Partidu maka bele keta-ketak, maib\u00e9 sidadaun ne’e nafatin Timor, entaun rekursu saida de’it estadu ida ne’e atu jere husi jest\u00f3r ka governasaun, tenke haree sidadaun ne’e hanesan.<\/p>\n\n\n\n

Tanba haree ne’e iha diferensia boot entre munis\u00edpiu ida ba munis\u00edpiu seluk, entre simpatizante partidu ida ba partidu seluk, ne’eb\u00e9 \u00f3diu vingansa mak barak liu iha erra ukun an ida ne’e, ne’eb\u00e9 buat sira ne’e tenke had’ia, maib\u00e9 atu dehan aat liu, la at liu kompara Indon\u00e9zia ho Portug\u00e1l ne’eb\u00e9 invade no okupa durante tinan atus  resin. Loloos ne’e pol\u00edtiku sira tenke halo reflesaun boot katak, rai Timor ne’e ba Timoroan hotu, Timoroan hotu iha direitu atu hetan moris di’ak, tanba ukun an ne’eb\u00e9 mai, la’\u00f3s lori husi bandeza laran, maib\u00e9 liu husi sakrifikasaun povu ne’eb\u00e9 ain tanan, povu ne’eb\u00e9 kiak iha foho ne’eba.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u hanoin dala barak m\u00f3s Primeiru Ministru atu\u00e1l Xanana  Gusm\u00e3o m\u00f3s ko’alia, ita bele kontente iha ne’e, maib\u00e9 povu iha foho ne’eba ne’e sei terus agora nia kaer hela ukun entaun tenke lidera ninia membru sira ne’e, orgaun governante ne’e ho didi’ak atu f\u00f3 esperansa moris ba sidadaun sira,” nia dehan<\/p>\n\n\n\n

Nia argumenta agora mudansa sira ne’eb\u00e9 iha foho ne’eba ne’e l\u00e1’os tanba kontribui husi governasaun ne’eb\u00e9 troka malu ne’e, maib\u00e9 ida-idak nia esforsu, ema barak liu husi survey Asia Fundation halo foin lalais halo lansamentu, joven lubuk ida idade 18-34 mai\u00f3ria 60 itall pursentu servisu iha li’ur duk\u00e9 iha rai laran signifika dezenvolvimentu iha rai laran la la’o. Maib\u00e9  haree fila fali ba iha gastus orsamentu jer\u00e1l kada tinan kuaze 80 itall pursentu ne’e han mohu de’it la halo ba investimentu, se la halo investimentu atu f\u00f3 empregu mai husi ne’eb\u00e9, entaun  presiza muda karakter gastus ne’e.<\/p>\n\n\n\n

Tanba ba fali investimentu duk\u00e9 ba konsumu, ida ne’e mak tenke halo, ne’eb\u00e9 hanoin ne’e ukun ne’e ema hotu nian, partidu se de’it mak ukun Timoroan nia partidu mak ukun, no Timoroan mak ukun malu, entaun tenke ukun ho didi’ak, haree sidadaun ne’e hanesan, labele partidariza fali.<\/p>\n\n\n\n

“Ita bainhira haree, ha’u dala ruma sente laran moras tanba kualk\u00e9r dezenvolvimentu pol\u00edtika di’ak sira ne’e ba de’it munis\u00edpiu balun, munis\u00edpiu balun ne’e, hakdasak, to’o sira atu ba husi Dili ba ninia rai m\u00f3s hanoin dala rua, tolu kompara ho sira seluk, entaun ne’e ita bele haree katak dez-igualidade ne’e iha ne’e. Ukun an ita hotu luta mais depois atu prienxe ukun an ida ne’e ba moris di’ak ida ne’e tanbas\u00e1 mak tenke diskrimina, ida ne’e mak pergunta boot,” reforsa nia.<\/p>\n\n\n\n

Nia esplika, entaun boot sira ukun, na’in sira, l\u00edder partidu pol\u00edtiku sira, akad\u00e9miku sira tenke halo reflesaun boot ba iha loron 30 Agostu ida ne’e, s\u00e1 di’ak mak halo ona, saida mak seidauk halo, dezafiu ne’e iha ne’eb\u00e9, no oins\u00e1 atu ultrapasa dezafiu sira ne’e hodi f\u00f3 moris di’ak esperansa moris ba  sidadaun sira atu labele halerik nafatin iha ukun an nia laran.<\/p>\n\n\n\n

Tanba Iha munis\u00edpiu balun de’it mak dezenvolvimentu la’o, tanba haree katak iha balun ne’e atu asesu ba estrada araska, eskola sira balun ne’e didin laiha, eskola sira balun kadeira laiha, professor laiha, sementara iha fatin balun buat sira ne’e iha hotu, mais pi\u00f3r liu tan mak sira nia oan ne’e nunka eskola iha eskola p\u00fabliku, eskola privada hotu ne’e ita haree katak iha diskriminasaun.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, entermus infraestrutura, no m\u00f3s servisu p\u00fabliku sira, haree tratamentu ba iha kartaun ka billete ruma ne’e m\u00f3s la adekuadu, entaun buat sira ne’e mak ita konsidera diskriminasaun, entaun presiza hadia sistema sira ne’e, birokr\u00e1sia sira ne’e tenke muda, oins\u00e1 sidadaun hotu-hotu sente laran kmaan, sentru fasil atu asesu ba servisu p\u00fabliku sira ida ne’e mak haree katak iha diskriminasaun iha ne’e.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u hanoin ne’e ita hotu sente, ita hotu hatene, iha fatin balun ema kontente, iha fatin balun ema halerik hela de’it, halerik ba estrada, bee moos, eskola, eletrisidade, sa\u00fade,” argumenta nia.<\/p>\n\n\n\n

Nia akresenta, diskriminasaun seluk ne’eb\u00e9 makaer ukun sira halo ida seluk mak sira hanesan ministru, sekret\u00e1riu estadu, deputadu sira moras ka la moras simu $600 dolares, hela iha uma ka hela uma seluk m\u00f3s simu nafatin osan ba aluga uma nian. Maib\u00e9 sidadaun sira moras atu mate m\u00f3s aimoruk laiha, ne’e diskriminasaun, entaun pol\u00edtika sira ne’eb\u00e9 ladun favorese ba ema barak nia interese ne’e tenke muda, efisiensia, efik\u00e1sia ba ezekusaun planu orsamentu ne’e tenke iha. Nune’e temi povu nia osan ne’e jere ho di’ak, se jere ba nia an rasik, jere nia partidu de’it ida ne’e mak haree iha diskriminasaun.<\/p>\n\n\n\n

Timor-Leste ne’e kiik oan, povu juta 1 de’it mak ukun na’in sira husi 1975 to’o mai agora ukun an ninian, hamutuk mak ukun m\u00f3s povu aat nafatin ida ne’e iha sira, tanba sira nia unidade ne’e laiha, sira la hatudu sira nia unidade, maib\u00e9 hatudu fali sira nia arogansia, tanba ida-idak ho nia militante, mais pi\u00f3r liu tan mak militante ida apoiu de’it ida ne’e, diskrimina ida seluk, entaun ne’e la hadia komunikasaun di’ak, justru atu halo at liu tan.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, lideransa boot sira la f\u00f3 lisaun di’ak ida ba jerasaun foun ida ne’e atu banati tuir, lidera sira justru loke hela grupu nune’e jerasaun sira tuir mai rai \u00f3diu vingansa ba malu, ida ne’e sei nafatin akontese, se bainhira agora kedas lidera sira ne’e la tur hamutuk hodi ko\u2019alia ba malu ho di’ak.<\/p>\n\n\n\n

“Ne’eb\u00e9 ba ha’u atu halo komunikasaun di’ak, atu tur hamutuk dame, ko’alia futuru nasaun ne’e l\u00e1’os tenke iha loron boot sira hanesan loron 30 Agostu, 20 Agostu, 20 Maiu, 12 Novembru maib\u00e9 loron seluk m\u00f3s sira bele halo, sok\u00e9 laiha votante di’ak, husi l\u00edder ida-idak tanba defende sira nia arogansia, hakarak ida maka’as liu ida seluk ida ne’e mak halo,” hakotu nia.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Reportajen David da Costa Tinan ida ne’e Timor-Leste kompleta nia ist\u00f3ria konsulta popul\u00e1r ba dala 26  mak sosi\u00e9dade sivil sira husu ba Governu atu mellora diak liu tan infraestrutura basika liu-liu estrada bee moos, saneamentu, uma, fasilidade sira ne’eb\u00e9 bele permite,inkluzivu ba  sidadaun hotu-hotu iha posibilidade hetan ninia direitu. Direit\u00f3r Ezekutivu  Forum Organizasaun Naun Governament\u00e1l Timor-Leste  (FONGTIL) Valentim da […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21205,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21204","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21204","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21204"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21204\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21206,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21204\/revisions\/21206"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21205"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21204"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21204"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21204"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}