{"id":21234,"date":"2025-08-29T20:21:56","date_gmt":"2025-08-29T11:21:56","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21234"},"modified":"2025-08-29T20:21:58","modified_gmt":"2025-08-29T11:21:58","slug":"fongtil-sei-organiza-movimentu-halo-manifestasaun-hasoru-pn-tanba-hola-kareta-65","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/08\/29\/fongtil-sei-organiza-movimentu-halo-manifestasaun-hasoru-pn-tanba-hola-kareta-65\/","title":{"rendered":"FONGTIL Sei Organiza Movimentu Halo Manifestasaun Hasoru PN, Tanba Hola Kareta 65"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho Planu Pralamentu Nasion\u00e1l atu sosa kareta foun ba deputadu\/a sira iha PN, maka Forum Organizasaun Naun Governament\u00e1l Timor-Leste&nbsp;&nbsp;(FONGTIL) ho nia membru rede sektor\u00e1l sira sei halo petisaun no laiha solusaun maka halo manefestasaun hasoru PN, tanba hola viatura ba&nbsp;&nbsp;deputadu\/a sira ne\u2019e la necesariu ona.<\/p>\n\n\n\n<p>Porta Voz Fongtil Januario Amaral hatete, Parlamentu Nasaion\u00e1l&nbsp;&nbsp;kontinua atu&nbsp;&nbsp;hola kareta ba deputadu no deputada 65 iha PN ne\u2019e, organizasaun&nbsp;&nbsp;Fongtil ho nia Membru no Rede sektor\u00e1l sei halo petisaun id aba PN no laiha solusaun maka Fongtil sei organiza povu no movimentu hotu-hotu tun halo manefestasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cSe PN kontinua sosa kareta ita sei organiza petiasaun, ita sei organiza membru hotu kedas,rede sektoral sira hotu, no mos movimentu sosial sira para ita halo petisaun, dala ikus liu maka sei nafatin la aseita maka ita sei halo demostrasaun,\u201d dehan Porta Voz Fongtil Januario Amaral liuhusi komfrensia imprensa iha salaun Fongtil Kaikoli, sexta 29\/09.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba, 0rganizasaun Sosiedade Siv\u00edl (OSS) nu&#8217;udar parseiru estrat\u00e9jiku ba Dezemvolvimentu Nasion\u00e1l no hamutuk ho Governu hodi buka solusaun b\u00e1 problema sira ne&#8217;eb\u00e9 komunidade sira hasoru. Iha parte seluk organizasaun Sosiedade Siv\u00edl m\u00f3s hakarak promove partisipasaun sidadaun sira hodi hola parte iha prosesu dezenvolvimentu nasion\u00e1l no promove analiz\u00e9 kr\u00edtiku no solusaun alternativu hodi influ\u00e9nsia parte sira ne&#8217;eb\u00e9 iha pod\u00e9r no kompet\u00e9nsia b\u00e1 foti desizaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Fongtil hanesan komponente ida husi organizasaun sosiedade sivil iha Timor-Leste ne&#8217;eb\u00e9 hala&#8217;o knaar determinante iha prosesu konstrusaun Estadu, konsolidasaun Paz no demokrasia iha Timor-Leste liu husi mandatu haat (4) Fongtil mak hanesan Deziminasaun informasaun, Koordenasaun, Empoderamentu ba Membru no Advokasia.<\/p>\n\n\n\n<p>Bazeia Konstituisaun RDTL artigu 48 Konstituisaun da Rep\u00fablika garante katak sidadaun ida idak iha direitu atu aprezenta petisaun, keixa ka reklamasaun ba \u00f3rgaun soberanu sira ka autoridade relevante sira atu defende sira-nia direitu, Konstituisaun, lei no interese p\u00fabliku.<\/p>\n\n\n\n<p>Konstituisaun estabelese mekanizmu petisaun, keisa ka reklamasaun nu&#8217;udar direitu Konstitusion\u00e1l&nbsp;&nbsp;sidadaun hotu-hotu. Mekanizmu ida ne&#8217;e permite sidadaun ida-idak ou koletivamente iha asesu no komunikasaun direta ba \u00f3rgaun soberanu sira no autoridade relevante sira, hodi aprezenta preokupasaun kona-ba kestaun relevante sira iha \u00e1mbitu interese p\u00fabliku nian ba \u00f3rgaun soberanu sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Norma ida ne&#8217;e ho ninia finalidade atu proteje no defende direitu individu no m\u00f3s atu defende interese p\u00fabliku, defende prins\u00edpiu fundament\u00e1l sira iha Konstituisaun no defende legalidade demokr\u00e1tiku iha Estadu ida-ne&#8217;e,<\/p>\n\n\n\n<p>Nia explika, Preokupasaun Publiku no Baze Leg\u00e1l sira, deputadu sira mak titul\u00e1r husi \u00f3rgaun soberania ne&#8217;eb\u00e9 reprezenta Povu Timor-Leste tomak, independente ba eleitor\u00e1l ne`eb\u00e9 mak sira eleitu ba. Ho ida-ne&#8217;e, sira halo funsaun importante tebes iha Demokrasia pluralista no partisipativa, distinge sira husi pap\u00e9l ne&#8217;eb\u00e9 mak sira halo no poderes no direitu sira ne&#8217;eb\u00e9 mak sira iha, hanesan m\u00f3s responsabilidade sira ne&#8217;eb\u00e9 mak sira tenke halo.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne`e mak Fongtil ho nia Membru no Rede sektor\u00e1l sira hakarak hato&#8217;o ba Parlamentu Nasion\u00e1l katak Timor-Leste hasoru hela dezafiu no krize sosi\u00e1l Multidimension\u00e1l ne&#8217;eb\u00e9 rezulta viol\u00e9nsia no krime akontese kuaze iha territori\u00e1l laran tomak.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cRelat\u00f3riu no rezultadu peskiza sira hatudu katak ita&nbsp;&nbsp;41.8% populasaun Timor-Leste moris iha li\u00f1a pobreza absoluta no multidimension\u00e1l. No tuir relat\u00f3riu Diresau Jeral Estat\u00edstica Minist\u00e9riu Finan\u00e7as, SEFOPE no Organiza\u00e7\u00e3o Internacional do Trabalho (ILO) ne&#8217;eb\u00e9 lansa iha loron 26 Janeiru 2023, koloka nivel dezempregu ita nia iha 5,1% no tuir relat\u00f3riu Organizasaun Mundi\u00e1l Sa\u00fade (OMS) 47.1% sofre malnutrisaun,\u201d nia informa.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho situasaun sira ne&#8217;e maka Fongtil ho nia membru no Rede Sektor\u00e1l sira ezize ba Parlamentu Nasion\u00e1l atu kansela prosesu sosa karreta 65 ba Deputadu\/a iha Parlamentu Nasional. Los duni iha Lei N.\u00b0 22 \/ 2023 de 29 de Dezembro Terceira alterac\u00e3o ba Lei n\u00b0. 5\/2004, de 5 de Maio. Estatuto ba Deputados iha artigu 12 al\u00ednea A hatete katak, iha Transporte ba Deputadu sira hodi halo misaun Parlamentu Nasional nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMaski realidade hatudu katak ita-nia povu sira sei moris kiak no mukit nia laran, maib\u00e9 Nai Deputadu\/a sira nafatin ho ksolok hodi goza Regalia oioin ne&#8217;eb\u00e9 hakerek iha Estatutu ba deputadu\/a sira hanesan; Artigu 16. no 21, Deputadu iha direitu ba pasaporte diplom\u00e1tiku, Deputadu iha direitu ba asist\u00e9nsia m\u00e9dika no medikamentu,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, maib\u00e9 m\u00f3s deputadu iha direitu ba pensaun sobreviv\u00e9nsia nian, subs\u00eddiu reintegrasaun nian no subsidiu mate nian. Abono anu\u00e1l nian estabelese husi Parlamentu Nasion\u00e1l nian. Abono mens\u00e1l nian estabelese husi Parlamentu Nasion\u00e1l nian. Deputadu sira iha direitu ba sena prezensa nian ka suplementu adision\u00e1l sira. Pensaun sobreviv\u00e9nsia nian atribu\u00eddu ba sobrevivente ka oan sira menores ka inkapas, Ho Montante pensaun sobreviv\u00e9nsia nian hanesan 75% pensaun mens\u00e1l nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Mas kustume despeza PN liuliu sosa kareta kada lejislasaun, iha potensia afeta ba impaktu sosi\u00e1l katak politika alozamentu PN iha oportunidade hamosu esploitasaun rekursu finansa estadu sein halo konsiderasaun ba sustentabilidade fundu estadu no promove prosperiedade povu. Aktu sosa kareta regular iha PN la alinea ho prinsipiu justisa sosial katak inplementasaun politika alozamentu ne&#8217;e sei habo&#8217;ot defisiensia sosial no ekonomia liuliu f\u00f3 ameasa ba direitu fundamental povu hodi moris dignu no prosperu.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e Osan povu nian tenke utiliza ba prioridade fundamental hanesan saude, edukasaun agrikultura, infraestrutura hodi responde interese komunDeputadu\/a sira iha Parlamentu tenke hatudu ezemplu&nbsp;&nbsp;di&#8217;ak ba jestaun finanseiru, atu evita gastu dez nesesariu. Politika p\u00fabliku hotu-hotu orienta ho objetivu prinsip\u00e1l hodi garante bem star povo nian hanesan mensiona iha Konstituisaun Artigo 6 Objetivu Estadu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e m\u00f3s Fongtil ho nia membru no Rede sektoral sira husu ba Deputadu\/a sira iha Parlamentu Nasional atu kansela sosa karreta foun. Tanba ne\u2019e husu ba Deputadu\/a sira iha Parlamentu Nasional atu f\u00f3 prioridade ba programa dezenvolvimentu ne &#8216;ebe benefisiu diretamente ba Povo. Reforca transparensia no efikaz iha jestaun rekursu p\u00fabliku, nune&#8217;e aumenta konfiansa povu ba Parlamentu Nasional,<\/p>\n\n\n\n<p>Fongtil ho nia Membru no Rede sektoral sira husu ba Proved\u00f3r Diretus Humano no Justisa atu halo Fiskalizasaun Abstratu ba Estatuto Parlamentu Nasional Tuir Artigu 150 Konstisuisaun RDTL nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Enkuantu sira mos rekomenda ba Membru Parlamentu Nasional atu reve Lei N. 22 \/ 2023 de 29 de Dezembro Terceira alterac\u00e3o ba Lei n. 5\/2004. de 5 de Maio, Estatuto ba Deputados iha artigu 12 alinea A, Artigu 16. no 21. No hatur kualidade no sensibilidade nu&#8217;udar reprezentante povu iha uma fukun Parlamentu Nasional.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan, Koordeand\u00f3r CGT-TL, Jemicarter M. Dos Reis mos hatete, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o nian deklara katak tinan haat mai Timor-Leste osan sei hotu no ema hotu mos kampa\u00f1ia Timor nia mina ka Bayu undan sei maran, tanba ne\u2019e maka PN tenke halo reflasaun ba ida ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHau hanoin katak importante tebes ba PN atu halo reflesaun, tanba ita hotu hatene katak ita nian mina ka bayu undan maran, entaun la necesariu ona ita nia PN atu hola kareta pradu. Tuir&nbsp;&nbsp;lolos sira iha ona politika ida ne\u2019ebe di\u2019ak atu tau prioridade ba set\u00f3r sira ne\u2019ebe maka importante, sei ita la tau ba iha set\u00f3r importante maka ikus mai ita nia&nbsp;&nbsp;nasaun sei monu ba iha rai naruk fiscal,\u201d dehan Jemicarter.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia argumenta \u201centaun ita lakoi ida ne\u2019e atu akontese maka ita husu ba PN tenke halo reflesaun ona se la\u2019os agora bainhira tan, tanba ita hotu hatene katak fontes orsamnetu estadu&nbsp;&nbsp;ne\u2019e mai husi petrolifeiru, tanba PM dekalar ona tinan tolu ka haat mai osan&nbsp;&nbsp;laiha ona, sa alternativu maka ita atu hetan fali fundus husi set\u00f3r sira seluk, entaun ita hanoin katak la necesariu PN atu hola kareta pradu\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Relasiona ho Planu Pralamentu Nasion\u00e1l atu sosa kareta foun ba deputadu\/a sira iha PN, maka Forum Organizasaun Naun Governament\u00e1l Timor-Leste&nbsp;&nbsp;(FONGTIL) ho nia membru rede sektor\u00e1l sira sei halo petisaun no laiha solusaun maka halo manefestasaun hasoru PN, tanba hola viatura ba&nbsp;&nbsp;deputadu\/a sira ne\u2019e la necesariu ona. Porta Voz Fongtil Januario Amaral [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21235,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21234","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21234","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21234"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21234\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21236,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21234\/revisions\/21236"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21235"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21234"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21234"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21234"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}