{"id":21373,"date":"2025-09-18T22:35:37","date_gmt":"2025-09-18T13:35:37","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21373"},"modified":"2025-09-18T22:35:37","modified_gmt":"2025-09-18T13:35:37","slug":"pntl-tama-too-aula-untl-aprilia-ami-sente-la-seguru-tanba-halo-asaun-violentu-ba-estudante","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/09\/18\/pntl-tama-too-aula-untl-aprilia-ami-sente-la-seguru-tanba-halo-asaun-violentu-ba-estudante\/","title":{"rendered":"PNTL Tama to\u2019o Aula UNTL, Aprilia: Ami Sente La Seguru Tanba Halo Asaun Violentu Ba Estudante"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha Insidente grave ida ne\u2019eb\u00e9 akontese iha 16 Setembru 2025, ne\u2019eb\u00e9 membru PNTL hamutuk ho unidade BOP sira tama iha resintu kampus sentral UNTL nian, tama mai iha sala aula laran no halo asaun ba estudante sira, hakilar, baku, basa no hasai sira ho forsa, sai husi aula laran, tanbe ne\u2019e estudante sira hato\u2019o ona keixa iha&nbsp;Providoriu Direitus Umanus e Justisa (PDHJ), maib\u00e9 PNTL&nbsp;&nbsp;mos prontu atu hatan iha tribunal ho aktus ne\u2019ebe maka membru polsia sira nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Vitima Estudante Universidade Nasional Timor Lorosa\u2019e (UNTL), Aprilia C. Magno Ximenes, hatete,&nbsp;&nbsp;sente tauk tebes bainhira Polisia sira tama mai iha sala aula laran hodi uza sira nia forsa no halo agregasaun fisku hasoru estudante, no estudante nain haat mak hetan gregasaun fisku husi polisia sira.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi sente la dun seguru, no mos ami sente tauk tanba sira uza forsa hodi hanehan ami, Ami mai manifestasaun mos iha ne\u2019e, entaun ami mai atu tuir ezame, liafuan ida ne\u2019e maka sai&nbsp;&nbsp;razun maib\u00e9 sira kontinua halo nafatin sira nia aktu hirak ne\u2019e,\u201d dehan Vitima Estudante Universidade Nasional Timor Lorosa\u2019e (UNTL), Aprilia C. Magno Ximenes, ba jornalista sira iha kampus Sentral UNTL, Kinta 18\/09.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha membru pol\u00edsia hamutuk ho unidade BOP sira tama iha resintu kampus UNTL nian, tama mai iha sala aula laran no halo asaun ba estudante sira, hakilar, baku, basa no hasai sira ho forsa, sai husi aula laran estudante sira ne\u2019e&nbsp;hato\u2019o ona keixa ba iha Providoriu Direitus Umanus e Justisa (PDHJ).<\/p>\n\n\n\n<p>Portavoz Vitima husi Estudante Universidade Nasional Timor Lorosa\u2019e (UNTL), Flora da Luz,&nbsp;deklara katak&nbsp;&nbsp;kona-ba insidente grave ida ne\u2019eb\u00e9 akontese iha 16 Setembru 2025, ne\u2019eb\u00e9 envolve membru PNTL, unidade BOP, iha kampus sentr\u00e1l UNTL. Iha membru pol\u00edsia hamutuk ho unidade BOP sira tama iha resintu kampus UNTL nian, tama mai iha sala aula laran no halo asaun ba estudante sira, hakilar, baku, basa no hasai sira ho forsa, sai husi aula laran.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ida ne\u2019e konsidera hanesan&nbsp;hahalok ileg\u00e1l ne\u2019e absolutamente&nbsp;nu&#8217;udar violasaun direitus umanus, no kontra liberdade akad\u00e9mika.&nbsp;&nbsp;Tanba&nbsp;Liberdade akad\u00e9miku no tratamentu ho dignu nu&#8217;udar direitu umanus no direitu konstitusion\u00e1l. No insidente ida ne&#8217;e hamosu ta&#8217;uk, disrupsaun, no preokupasaun bo\u2019ot ba Liberdade no autonomia akademiku husi estudante sira, profes\u00f3r sira, no komunidade akad\u00e9miku sira.&nbsp;Nune\u2019e mos ba&nbsp;teritoria kampus&nbsp;universidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia argumenta iha reko\u00f1esimentu no protesaun legal, lei internasion\u00e1l proteje Kampus nu\u2019udar espasu ba liberdade akad\u00e9mika no integridade intelektu\u00e1l.&nbsp;&nbsp;Estudante, profesor no funsionariu akademiku sira tenke livre hosi interfer\u00e9nsia pol\u00edsia no milit\u00e1r.&nbsp;Tanba ne\u2019e estudante sira&nbsp;tenke livre no iha autonomia&nbsp;hodi asegura sira nia-an, asesu direitu ba edukasaun, peskiza, espresaun opiniaun ho livre. Inklui&nbsp;atividade manifestasaun pas\u00edfika&nbsp;ka halibur malu, hato\u2019o sira&nbsp;&nbsp;kritiku, opiniaun no kontribusaun dialetika ba interese p\u00fabliku.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, tanba iha lei internasional direitus umanus no konstituisaun RDTL bandu prezensa pol\u00edsia armadu nian iha sala aula no halo aktu illegal, ameasa no detein estudante, profesor no funsionariu akademiku sira. Prins\u00edpiu ida-ne&#8217;e estabelese iha&nbsp;lei internasion\u00e1l direitus umanus nian, inklui:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Artigu 13 husi Paktu Internasion\u00e1l kona-ba\u00a0Direitu Ekon\u00f3miku, Sosi\u00e1l no Kultur\u00e1l\u00a0(ICESCR): Garante direitu ba edukasaun no proteje liberdade akad\u00e9mika.<\/li>\n\n\n\n<li>Rekomendasaun UNESCO nian iha tinan 1997 kona-ba Estatutu Peso\u00e1l Profes\u00f3r Ensinu Superi\u00f3r nian (Artigu 26-alinea 3): Bandu interfer\u00e9nsia hosi autoridade estadu nian, inklui forsa pol\u00edsia ka milit\u00e1r sira, iha resintu ka teritoria instituisaun akademiku ka ensinu superi\u00f3r sira.<\/li>\n\n\n\n<li>Paktu Internasion\u00e1l kona-ba\u00a0Direitu Siv\u00edl no Pol\u00edtiku\u00a0(ICCPR): Ninia Pre\u00e1mbulu reko\u00f1ese no haforsa direiru ba liberdade opiniaun no livre husi tauk,\u00a0tanba ne\u2019e sai\u00a0\u00a0nu\u2019udar komponente direitu umanus fundament\u00e1l.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Aleiden ne\u2019e tuir artigu sira iha&nbsp;Paktu Internasion\u00e1l&nbsp;Direitu Siv\u00edl no Pol\u00edtiku hanesan:&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Artigu 7: Proibisaun absoluta ba tortura no tratamentu kru\u00e9l, dezumanu, ka degradante.<\/li>\n\n\n\n<li>Artigu 9: Protesaun hasoru kapturasaun ka detensaun ilegal (latuir lei).<\/li>\n\n\n\n<li>Artigu 10: Tratamentu umanu ba indiv\u00edduu sira ne\u2019eb\u00e9 lakon sira-nia liberdade.<\/li>\n\n\n\n<li>Artigu 2: Obrigasaun estadu nian atu fornese rem\u00e9diu efetivu ba violasaun direitu sira.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Nia saliena, iha Konstituisaun Rep\u00fablika Demokr\u00e1tika Timor-Leste (RDTL) haktuir fornese salvaguarda leg\u00e1l ne&#8217;eb\u00e9 klaru la permite aktu abuzu sira hanesan&nbsp;&nbsp;iha artigu&nbsp;30&nbsp;(Direitu ba liberdade, seguransa no integridade ema idaidak nian)<strong>&nbsp;<\/strong>husi Alinea 1-4 estipula katak:<\/p>\n\n\n\n<ol start=\"1\" class=\"wp-block-list\">\n<li>Ema hotu-hotu iha direitu ba liberdade, seguransa no integridade ba nia an rasik.\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>Labele kaer ka dadur ema ida, wainhira hahalok ne\u2019e la tuir dalan ne\u2019eb\u00e9 hakerek tiha ona iha lei ne\u2019eb\u00e9 hala&#8217;o daudaun nia laran, tenki hato\u2019o beibeik detensaun eh dadur ema ne\u2019e nian ba ju\u00eds ne\u2019eb\u00e9 iha kbiit atu haree iha prazu leg\u00e1l nia laran.\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>Ema hotu ne\u2019ebe lakon nia liberdade tenke simu kedas informasaun loloos no momoos kona- ba razaun tan s\u00e1 nia dadur eh tama iha kadeia no m\u00f3s nia direitu saida, no hetan lisensa atu ko\u2019alia rasik ho advogadu eh hosi nia maluk eh ema ida-ne\u2019eb\u00e9 nia laran-metin ba.\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>Ema ida labele hetan tratamentu aat, ne\u2019eb\u00e9 la\u2019\u00f3s umanu eh degradante.\u00a0<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, asaun husi ofisi\u00e1l PNTL&nbsp;sira iha loron 16 fulan Setembru&nbsp;nu\u2019udar violasaun direitus umanus, krime no aktu grave kontra Liberdade akad\u00e9miku tuir Prins\u00edpiu lei internasion\u00e1l direitus umanus nian, inklui kontra konstituisaun RDTL kona-ba Direitu ba Liberdade Peso\u00e1l, Seguransa, no Integridade sidadaun hotu-hotu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201c<\/strong>Tanba ne\u2019e, Ami&nbsp;kondena maka&#8217;as asaun sirane&#8217;e no husu ho respeitu Komandu Jeral PNTL, ba governu Timor-Leste atu hapara kedas (urjente) forma intervensaun pol\u00edsia nian hotu-hotu iha kampus UNTL nia laran no sala d\u00e9 aula sira inklui mos&nbsp;Ensinu Superi\u00f3r sira seluk,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e m\u00f3s suspende no halo medida indisiplinar no prosesu judisi\u00e1l, halo investigasaun ba ofisi\u00e1l PNTL no BOP ne\u2019eb\u00e9 envolve halo asaun ba estudante sira, hakilar, baku, basa no hasai sira ho forsa , sai husi aula laran.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Hasai diretiva (sirkular ka karta) form\u00e1l ida ne&#8217;eb\u00e9 bandu prezensa pol\u00edsia nian, la autoriza, bandu hodi halo intervensaun (uza farad polisia no armas) iha resintu universidade nian iha futuru, iha kampus UNTL inklui mos&nbsp;Ensinu Superi\u00f3r sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<p>No husu m\u00f3s ba komande jeral, unidade polisia tomak iha Timor-leste, ministeriu relevante sira atu garante katak kampus, universidade UNTL nia aredor inklui estudante sira tenke livre husi intervensaun no aktu tama ileg\u00e1l ba aredor kampus nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Kampus UNTL tenke sai nafatin ambiente seguru no protejidu&nbsp;ba atividade akademiku no livre husi intimidasaun, viol\u00e9nsia, no interfer\u00e9nsia husi estadu ka entidade husi li&#8217;ur, liu-liu ba Polisia ka military sira ne\u2019ebe uza farda no armas.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Asaun hirak ne\u2019e esensi\u00e1l atu tane aas direitus umanus, proteje liberdade akad\u00e9mika, no restaura konfiansa p\u00fabliku nian ba PNTL nu\u2019udar instituisaun ne\u2019eb\u00e9 responsavel ba salvaguarda p\u00e1s no justisa no asegura lei no ordem iha Timor-Leste la\u2019o tuir nia mandate ka servisu profesional.<\/p>\n\n\n\n<p>Enkuantu Komadante&nbsp;&nbsp;Jeral Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), Komisariu Jeral Polsia, Henrique da Costa, hatete, bainhira polsia sira tama to\u2019o aread\u00f3r kampus nian ne\u2019e, tanba situasaun sira ne\u2019e mosu iha buat balun ne\u2019ebe maka provoka, maib\u00e9&nbsp;&nbsp;halo manefestasun ho hakmatek nene\u2019e PNTL mos la tama to\u2019o iha ne\u2019eb\u00e1 mas bainhira mosu tuda fatuk iha manifestasaun ne\u2019e mak polisia sira tama to\u2019o ne\u2019eb\u00e1.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMas bainhira lansa ona fatuk sai ba kona ita nia polisia sira kanek, tanba ne\u2019e ita buka tuir fatuk ne\u2019e sai husi ne\u2019ebe. Entaun ita buka tuir, atuor ida ne\u2019ebe ninia, tanba ne\u2019e maka ita nia ema tama ba ne\u2019eba,\u201d dehan Komadante&nbsp;&nbsp;Jeral Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), Komisariu Jeral Polsia, Henrique da Costa.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia subli\u00f1a \u201cMas depois ida ne\u2019e, ha\u2019u rasik konvida alin sira, reprezentante hamutuk nain-10 resin hanesan ne\u2019e mai iha&nbsp;&nbsp;ne\u2019e dialogu ho polisia, ha\u2019u rasik husu deskulpa ba sira, ha\u2019u dehan situasaun ne\u2019e akontese mas ita laiha intensaun nune\u2019e para intervene alin sira nia ativide kampus ninia, eskola ninia, mas tanba situsaun mosu hanesan nene\u2019e, entaun ba oin ita sei buka para hadi\u2019a\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 Komadante&nbsp;&nbsp;Jeral Polsia Nasional Timor-Leste (PNTL), Komisariu Jeral Polisia ne\u2019e m\u00f3s husu mos ba alin sira para organiza manefestasaun ne\u2019e halo diak liu tan, para atu&nbsp;&nbsp;nune\u2019e fatuk ida labele sai husi fali kampus kona fali polisia sira, tanba polisia nia prezensa ne\u2019eba ne\u2019e hodi asegura parte hotu, asegura alin sira, para bele hato\u2019o alin sira hanoin ba parte ne\u2019ebe maka alin sira hakarak ko\u2019alia ba.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e prezensa polisia iha manefestasaun ne\u2019eb\u00e1 ne\u2019e la\u2019os ba para atu impede labele halo manefestasaun fali, maib\u00e9 iha ne\u2019eb\u00e1 ema balun foti oprtunidade ne\u2019e hodi halo krime hasoru fali seguransa sira. Tanba ne\u2019e atusaun ne\u2019ebe maka PNTL halo se maka la satispas bele hato\u2019o keiza maka PNTL ba hatan iha Tribunal<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi mos hein hela, se maka sente la satispas atuasaun ami nia, lei ne\u2019e iha aplika ba ema hotu, ne\u2019ebe hato\u2019o prosesu ba ami prontu para&nbsp;&nbsp;ba hatan,\u201ddehan komadante jeral PNTL.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e prosesu naruk sei mai, PNTL mos hatama hela proseu,&nbsp;&nbsp;tanba membru polisia hamutuk nain-8 mos hetan kanek iha manefestasun ne\u2019e. maib\u00e9&nbsp;&nbsp;se ko\u2019alia buat hotu diak hela nene\u2019e namdigas polisia atu tama ba iha iha area kampus nian, ne\u2019ebe polisia mos laos bulak, \u201cTanba ita nia oan sira ita haruka ba eskola tiha ne\u2019eba, ita ba duni fali ne\u2019e inposivel\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Iha Insidente grave ida ne\u2019eb\u00e9 akontese iha 16 Setembru 2025, ne\u2019eb\u00e9 membru PNTL hamutuk ho unidade BOP sira tama iha resintu kampus sentral UNTL nian, tama mai iha sala aula laran no halo asaun ba estudante sira, hakilar, baku, basa no hasai sira ho forsa, sai husi aula laran, tanbe ne\u2019e [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21374,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[28],"tags":[],"class_list":["post-21373","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-justisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21373","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21373"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21373\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21375,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21373\/revisions\/21375"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21374"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21373"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21373"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21373"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}