{"id":21384,"date":"2025-09-23T18:55:33","date_gmt":"2025-09-23T09:55:33","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21384"},"modified":"2025-09-23T18:55:36","modified_gmt":"2025-09-23T09:55:36","slug":"oxfam-iha-tl-apoiu-osan-38-mill-ba-mdi-hodi-promove-foinsae-sira-iha-setor-produtivu-liu-husi-espozisaun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/09\/23\/oxfam-iha-tl-apoiu-osan-38-mill-ba-mdi-hodi-promove-foinsae-sira-iha-setor-produtivu-liu-husi-espozisaun\/","title":{"rendered":"Oxfam Iha TL Apoiu Osan 38 mill Ba MDI hodi\u00a0\u00a0Promove Foinsa\u2019e Sira\u00a0\u00a0Iha Set\u00f3r Produtivu Liu Husi Espozisaun"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mata Dalan Institu (MDI) promove foinsa\u2019e sira&nbsp;&nbsp;iha set\u00f3r produtivu sira, Investe Agora, liu husi espozisaun iha Reijasaun Espesial Oecusse Ambeno (RAEOA) no hetan apoiu masimu husi Difat, Praseria ba Prosperidade Inkluzivu (Prosivu)&nbsp;&nbsp;hamutuk ho Oxfam iha Timor-Leste ho osan hamutuk 38 mill ba iha MDI hodi halo espozisaun no atividade sira seluk tan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Diret\u00f3r Ezekutivu Mata Dalan Institutu (MDI), Estevanus Coli, hatete, Espozisaun ne\u2019e realiza tanba prosesu ida kolaborasaun entre parseiru sira iha projeitu hafoun ho grupu produtivu foinsa\u2019e sira iha munsipiu hotu-hotu. Espozisaun ida ne\u2019e la\u2019os atu hatudu deit kona-ba produtu maib\u00e9 oinsa maka foinsa\u2019e sira bele aprende ba malu kona-ba meus sira ne\u2019ebe maka sira uza iha prosesu hodi dezenvolve Set\u00f3r produtivu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIha prosesu ida ne\u2019e ita hakarak loke espasu dialgu entre sira grupu produtor foinsa\u2019e ho governu ho parseiru sira hotu-hotu atu iha komitmentu hanesan, hanoin hanesan kona-ba ideia dezenvolve Set\u00f3r produtiva ne\u2019e rasik atu bele diversifika ekonomika rai laran,\u201d dehan Diret\u00f3r Ezekutivu Mata Dalan Institutu (MDI), Estevanos Coli, iha salaun alfandega palaban, Reijaun Administrativu Espesial Oecusse Ambeno, Tersa, 23\/09.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir, prosesu ida ne\u2019e sei lori tempu naruk, maib\u00e9 hanoin diak atu bele kompleta Set\u00f3r petrolifeiru ne\u2019ebe maka dala barak nia f\u00f3 return barak liu, maib\u00e9 ho atividade dezemvolve Set\u00f3r produtivu no diversifikasaun ekonomika bele tulun ka dezenvolve&nbsp;&nbsp;makina estadu, no bele dezenvolvimentu husi area rural maka sa\u2019e ba iha nasional.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cEntaun ha\u2019u hanoin hirak ne\u2019e maka ema sira iha inisativa liu-liu foinsa\u2019e&nbsp;&nbsp;sira, grupu organizador sira seluk, grupu koperativa sira, atu hahu hatene oinsa maka iha komunikasaun sira ne\u2019e. sira bele koinese atu bele troka hanoin dezenvole sira nia Set\u00f3r sira ne\u2019e hodi loke ba iha oportunidade sira seluk, oinsa maka prosesamentu ba iha aihan, halo distribuisaun ba iha merkadu, jestaun finaseiru ba sira nia grupu sira, atu nune\u2019e grupu sira ne\u2019ebe iha ona produtu rasik sira bele iha sustentabilidade ba oin,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha ezpozisaun grupu kooperativa, grupu organizadu sira mai husi grupu oin-oin, sira grupu lokal iha grupu 20 no grupu foinsa\u2019e sira ne\u2019ebe reprezentante husi munsipiu 13, iha espasu dialogu ne\u2019e sei loke oportunidade la\u2019os ba foinsa\u2019e deit, maib\u00e9 ba governu mos, tanba dezenvolve Set\u00f3r produtivu, ne\u2019e la\u2019os deit responsabilidade governu nian, maib\u00e9 responsabilidade ema hotu nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cDala ruma ita hanoin katak governu maka lakoi resposta, maib\u00e9 investimentu orsamentu ne\u2019ebe maka kada tinan aloka barak liu ba Set\u00f3r ne\u2019ebe maka la\u2019os atu dezenvolve Set\u00f3r ekonomika, no dezenvolve Set\u00f3r produtivu hanesan agrikultura, turismu no Set\u00f3r sira seluk. Entaun ho hanoin ida ne\u2019e maka ita konvida sira hotu mai hotu, governu, komunidade sira, foinsa\u2019e sira, sosedade sivil sira hotu-hotu atu hanoin, diak liu tempu ona investe osan husi fundu minarai nian ba iha Set\u00f3r produtivu, entaun ita alert aba Parlamentu, tanba iha tempu badak governu sei aprezenta proposta orsamentu, ita sei alerta nafatin atu, atu investe iha Set\u00f3r produtivu, nune\u2019e bele dezenvolve ita nia rai ho modelo diversifikasaun ekonomika ne\u2019ebe buras hahu husi baze,\u201d nia explika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Atividade ida ne\u2019e halo iha oecusse tanba nia rai enklave, rai ne\u2019ebe maka halibur ema hotu hamutuk iha ne\u2019e, no munisipiu sira seluk&nbsp;&nbsp;bele aprende ba malu, la\u2019os deit iha oecusse, maib\u00e9 haree husi aspeitu seluk, aspeitu sira ne\u2019ebe fronteira aleiu, saida maka sira bele aprende ba malu oinsa maka bele liga ba oportunidade transrejional.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Espozisaun ida ne\u2019e ba fase ba daruak, fase primeiru iha Rabilau iha fulan ida ba kotuk, agora ida ne\u2019e tama ba fase segundu, fase sira tuir mai&nbsp;&nbsp;sei realiza maib\u00e9 eventu ne\u2019ebe maka parese ketak uituan, maib\u00e9 oprtunidade kontinua f\u00f3 ba grupu produt\u00f3r sira, no grupu foinsa\u2019e sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Espozisaun ida ne\u2019\u2019e hetan apoiu husi Difat, liuhusi Prosivu no hamutuk&nbsp;&nbsp;Oxfam iha Timor-Leste ho nia parseiru sira maka implementa, osan mai iha MDI 38 mill ne\u2019e ba atividade hotu-hotu, ne\u2019e la\u2019os ba oecusse deit maib\u00e9 mos ba iha Dili no Eremera no osan ne\u2019e sei koloka ba atividade ne\u2019ebe&nbsp;&nbsp;maka diferente.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Contry Diretor Oxfam iha Timor-Leste, Pankaj Anand, hatete, eventu ida ne\u2019e importante tebes tanba envolve ema barak la\u2019o ho diak hodi loke espasu dialogu aberta ho foinsa&#8217;e produtivu sira atu investe agora. No joventude husi grupo produtivu sira sei partilla informasaun kona-ba atinjimentu no fallansu ne\u2019ebe durante sira hasoru iha sira nia knaar servisu iha Set\u00f3r produtivu sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIha fatin ida ne\u2019e ita hare ba Joventude grupu produtivu foinsa&#8217;e sira atu servisu hamutuk hare oinsa sira bele fahe sira nia informasaun kona-ba kria oportunidade ba Set\u00f3r&nbsp;&nbsp;Governu. Ita espera katak ita sei hetan oportunidade ba grupu foinsa&#8217;e produtivu sira oinsa atu hetan alinamentu formasaun teknika no apoiu ho finanseiru,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia sbuli\u00f1a, eventu ida ne\u2019e&nbsp;&nbsp;sei haforsa oportunidade ba dialogu ho komunikasaun ba parte hotu-hotu liu-liu ba dezafius ne\u2019ebe joventude sira hasoru no oinsa sira bele halo servisu ne\u2019e importante ba parte hotu atu bele hatene.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIta hetan limitasaun hau espera katak eventu ida ne\u2019e sei haforsa no ita sei servisu hamutuk hodi alkansa buat ne\u2019ebe ita bele hala\u2019o\u201d. tenik nia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e m\u00f3s ,&nbsp;&nbsp;&nbsp;Xefe Gabinete SECOOP,&nbsp;&nbsp;Leovogildo Belarmino, hatete, Kretividade joven nia mai husi diversifikasaun ne&#8217;e mak enkoraza joven sira oinsa auto&nbsp;&nbsp;kritiku ba nia an rasik saida mak foinsa&#8217;e ne&#8217;e atu halo ba nia an rasik, ba komunidade no mos ba nasaun ida ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Primeiru ita koalia kona-ba diversifikasaun tanba investimentu ne&#8217;e ita tenke diversifika hanoin ita nia metodu ita halo ne&#8217;e, liu-liu ita hamosu ideia foun, hamosu inovasaun, kreatividade foun sira atu ita bele hahu buat ruma ne&#8217;eb\u00e9 sente iha kbiit no kapasidade. Segundu mak parte sira atu apoiu hanesan foinsa&#8217;e la&#8217;\u00f3s sai hanesan de&#8217;it observador ida ne&#8217;eb\u00e9 hein de&#8217;it labele sai hanesan instrumentu ba agenda politiku husi partidu sira ita tenke hahu halo buat ruma liu husi kreatividade rasik,\u201d nia hatete.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir, tanba&nbsp;&nbsp;Timor-Leste maioria domina husi joven sira idade 10-24, no bele dehan 30\u2105 ne&#8217;e forsa traballu ide ne&#8217;eb\u00e9 forsa la halimar iha Timor-Leste. \u201cIda ne&#8217;e orgullu boot ba ita tanba ita iha forsa traballu husi ita nia joven sira, maib\u00e9 sai mos obstakulu boot ba ita, se karik ita nia joven sira ne&#8217;e la ezerse sira nia pozisaun ho di&#8217;ak, ita antisipa nu&#8217;udar ajente dezenvolvimentu ita nia rai laran tanba dadus husi banku sentral&nbsp;&nbsp;agora ita nia joven barak mak ba servisu iha rai liur tanba menus kampu traballu iha rai laran&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Governante ne&#8217;e rekonhese estratejia atu fornese kampu traballu ba joven sira&nbsp;&nbsp;ne&#8217;e limitadu tebes la iha, entaun papel husi governu no instituisaun relevante sira husi NGO sira tenke halo nia papel sira ne&#8217;e ho loloos tuir mandatu sira ne&#8217;eb\u00e9 iha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Ami iha Sekretariu Estadu Kooperativa, ita boot sira akompa\u00f1a iha m\u00e9dia SEKOOP ne&#8217;e hanesan instituisaun governu ninian ne&#8217;eb\u00e9 mak liga ba Set\u00f3r barak ami husi SEKOOP nakloke ba ita hotu liu-liu ba foinsa&#8217;e sira, la&#8217;\u00f3s SEKOOP de&#8217;it ha&#8217;u hanoin sosiedade sivil sira mos apoiu nakloke ba ita boot sira, NGO no parseiru sira nia hakarak mos atu dezenvolve ita nia ekonomia iha rai laran.&#8221; Nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune&#8217;e reprezentante SEKOOP husu atu joven no parseiru sira servisu hamutuk nafatin, nia mos fo korajem ba joven sira atu aproveita tempu ho didiak ba atividade ekonomiku ita rai laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Ita haree ne&#8217;e dala barak foinsa&#8217;e uja nia tempu tur iha dalan hemu tua ba tama grupu oioin sira estraga tempu, ami mos uluk tempu hanesan ne&#8217;e maib\u00e9 uluk ho agora ne&#8217;e iha diferensia, joven sira agora dijitalizasaun tanba ne&#8217;e labele monu liu ba imajinasaun no dijitalizasaun modernu ne&#8217;e,\u201d tenik nia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xefe gabinete ne&#8217;e hafirma dalabarak dijitalizasaun ne&#8217;e hamate ona kretividade foinsa&#8217;e sira nia tanba buat hotu ne&#8217;e instala hotu ona iha digital, maib\u00e9 ida atu kria rasik ne&#8217;e la iha ona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Akontese mos agora ita nia sosiedade rai laran, ita&nbsp;&nbsp;importasaun barak liu iha ita nia rai laran ita iha tendensia atu han mak barak liu maibe ida ne&#8217;eb\u00e9 mak atu sai lisaun ne&#8217;e menus. Entaun joven mos sai ajente ba transformasaun&nbsp;&nbsp;no sai hanesan matadalan ba sosiedade sira ne&#8217;e ita prontu ga lae? Ne&#8217;eb\u00e9 joven tenke prontu, joven tenke kritiku, tenke buka alternativa&#8221;. Nia esplika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;Govenante ne&#8217;e kompara hanesan TILOFE governu la apoiu buat barak maib\u00e9 ho sira nia kreatividade rasik bele halo buat barak iha Ermera. \u201cMaib\u00e9&nbsp;&nbsp;SEKOOP&nbsp;&nbsp;nia odamatan nakloke ba ita boot sira, kada tinan ita iha fundus tranferensia publikas sira ne&#8217;eb\u00e9 mak fo apoiu ba grupo sira ba empreza ki&#8217;ik, mediu sira nomos ba kooperativa sira. Agora dadauk ami iha ona grupo kooperativa privadu iha Timor-Leste hamutuk 248 ho ninia kapital 20.6 miloens ne&#8217;e kapital ida ne&#8217;eb\u00e9 boot,&nbsp;&nbsp;inklui iha RAEO kooperativa hamutuk 9&nbsp;&nbsp;kooperativa kreditu uniaun sira,\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">SEKOOP nia planu prinsipal mak liu-liu panifikasaun programa kuda iha fati-fatin hanesan Bafo Kairala, kuda sorbu ne&#8217;e benefisiu barak liu, produtu Bapo kairala ne&#8217;e bele sai trigu halo paun, keek no buat oioin, nune&#8217;e iha merkadu iha ona,&nbsp;&nbsp;aleinde ne&#8217;e fahe ona ba programa merenda eskolar sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Ita nia produtu barak iha Timor-Leste maibe produz rasik maib\u00e9 seidauk naton ita fornese de&#8217;it 20% \/25% de&#8217;it restu ne&#8217;e mai husi rai sorin,&nbsp;&nbsp;tanba ita la brandi investe ba Set\u00f3r Produtivu sira ne&#8217;e, governu iha osan maib\u00e9 ita la brandi halo produsaun nafatin hanesan ne&#8217;e de&#8217;it,\u201d nia konklui.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Espozisaun ho tema jeral Promove Foinsa&#8217;e iha Set\u00f3r Produtivu Investe Agora, ne\u2019e apoiu husi Difat liu husi Prosivu no Oxfam iha Timor-Leste no organiza husi Mata Dalan Institute (MDI), Alumni Parlamentu Foinsa&#8217;e Timor-Leste (APFTL), Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa&#8217;e (AJTL), Timor-Leste Organic Fertiliser (TILOFE), Ermera Ai-Kulat Mutin Organiku (EAMO), Forum Juventude Defisiensia Ermera (FJDE).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">No grupu produtivu sira ne\u2019ebe maka partesipa iha Espozisaun iha RAEOA maka Salon Nekaf-Messe, Restorante Amor Oebau, Restorante Paka Paka, Bimeni Star, Natnopo, Hadomi Malu, Amasat Oemolo,Aisn\u00e3o, Feto Wele Matan, Bimafo, Haksolok Paiteno, Naroman Familia, Naobabaun, Nekafmesse, Manu Muti Nunu Henu, Lulpa, Afoaneno,&nbsp;&nbsp;Santa Cruz Padiae Central, Koltei, Mudansa Fatusene, Baibo no mos Kitahara<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Mata Dalan Institu (MDI) promove foinsa\u2019e sira&nbsp;&nbsp;iha set\u00f3r produtivu sira, Investe Agora, liu husi espozisaun iha Reijasaun Espesial Oecusse Ambeno (RAEOA) no hetan apoiu masimu husi Difat, Praseria ba Prosperidade Inkluzivu (Prosivu)&nbsp;&nbsp;hamutuk ho Oxfam iha Timor-Leste ho osan hamutuk 38 mill ba iha MDI hodi halo espozisaun no atividade sira seluk [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21385,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21384","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21384","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21384"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21384\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21386,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21384\/revisions\/21386"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21385"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21384"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21384"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21384"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}