{"id":21388,"date":"2025-09-24T18:45:36","date_gmt":"2025-09-24T09:45:36","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21388"},"modified":"2025-09-24T18:56:20","modified_gmt":"2025-09-24T09:56:20","slug":"pensaun-mensal-vitalisia-aproximasaun-ida-ho-hanoin-marx-nian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/09\/24\/pensaun-mensal-vitalisia-aproximasaun-ida-ho-hanoin-marx-nian\/","title":{"rendered":"Pensaun Mensal Vitalisia: Aproximasaun Ida Ho Hanoin Marx Nian"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Husi: Carlos da Silva L.F.R. Saky<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Desde 2002, TL harii ninia demkorasia iha baze fiskal klot ida nia leten no dependente tebes ba reseita mina ho gas. Haree husi nia kulit, Estadu konsolida ona instituisaun sira no prosedimentu eleitoral sira; maibe bainhira ita luku to\u2019o abut moris lorloron nian, servisu publiku sei fraku tebes, taxa kiak nian sei aas tebes, no oportunidade ba joven sira limitada tebes. Iha realidade sira ne\u2019e nia leet mak Pens\u00e3o Mensal Vital\u00edcia (PMV) \u2013 pensaun vitalisia ba es-membru Parlamento, ex-membru Governu no Titular sira \u2013 ho regalias oioin ba ofisial sira Estadu nian sai liahusuk. Liahusuk moral simples ida: serake justu ema nebe la-serbisu simu osan husi kofre Estadu nian? Maibe atu ita nia kritika lalimita de\u2019it iha moralidade, diak liu ita hatur iha kuadru analitiku ida nebe maka\u2019as liu tan: materializmu istoriku, meiu produsaun, klasse, ideolojia, valor akresentadu,&nbsp; mais-valia, no relasaun esplorasaun tuir Marx.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Materializmu istoriku hanorin katak kada epoka determina ho forma oinsa ema halo produsaun ba ninia ezistensia: baze ekonomika (modo de produ\u00e7\u00e3o) forma superestrutura (estrutura husi leten) mak hanesan lei, politika, no ideolojia. Iha ekonomia renda nian, hanesan Timor-Leste nian, ninia baze la\u2019os iha fabrika manufatureira, maibe rekursu natural sira \u2013 kampu mina no gas -, fundu publiku, infraestrutura, lisensiamentu no Fundu Minarai, nebe tuir lei na\u2019in ba povu maibe iha pratika kontrola husi autor politiku-administrativu sira. Bainhira ninia baze hanesan ne\u2019e, superestrutura tenki akompanha nia: lei sira, uzu politiku sira no diskursu publiku sira fasil tebes dezenhadu hodi fasilita asessu previlejiadu ba fluxu renda nian. PMV no regalia sira \u2013 kareta ba serbisu, rezidensia ofisial sira, subsidiu ba saude sira, eskoltu sira, fasilidades deslokasaun to\u2019o esepsaun ba taxa balu \u2013 moris no prezervadu iha superestrutura ne\u2019e nia laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Assuntu tuir mai konaba mapa klasse nian. Iha eskema Marx nian, klasse la\u2019os define husi titulu sira, maibe husi pozisaun hasoru meiu sira produsaun. Iha sorin ida iha klasse nebe luan liu \u2013 manorin sira, enfermeiru sira, operariu konstrusaun sira, sofer sira, agrikultor ki\u2019ik sira, trabalhador sira, kria valor lorloron no selu impostu. Iha sorin seluk iha frasaun ida nebe bolu burgezia Estadu &#8211; membru parlamentu, membru governu, titular sira &#8211; nian: segmentu husi elite politiku-administrativu ho sira nia rede sira, nebe lamoris husi serbisu produtivu lorloron nian, maibe moris husi direitu kreditu legal (direitu ida hetan husi lei) konaba orsamentu no lisensa sira \u2013 inklui PMV no regalia sira \u2013 nebe halo sira nia rendimentu sai automatiku no relativamente imune (kebal) husi risku. Bainhira asessu sira ba meiu produsaun sosial \u2013 husi mina ba orsamentu \u2013 konsentradu iha frasaun ki\u2019ik ida nia liman (ex-membru Parlamento, ex-membru governu, ex-titular) mak distribuisaun iha tendensia halis ba leten (ema boot sira).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha ne\u2019e, diferensa entre \u201cvalor acrescentado\u201d no \u201cmais-valia\u201d sai desizivu tebes. \u201cValor acrescentado\u201d termu kontabilistiku, neutru, nebe sukat kontribuisaun setorial ba PIB. Marx haree \u201cmais-valia\u201d: parte husi valor foun nebe kriada husi trabalhador sira nebe lafila mai hanesan salariu, maibe burges sira (membru Parlamentu) sira halo nakfilak tiha ba lukru, juru, renda ka rendimentu seluk. Ita bele esplika \u201cmais-valia\u201d hanesan ne\u2019e. Ema ida lolos serbisu oras 5 loron ida, maibe burges ka sira nebe na\u2019in ba produsaun aumeta tiha loron ida serbisu oras 8. Maibe sira selu de\u2019it ba operariu ka trabalhadores oras 5 nian, oras 3 nian sira laselu, sira mak han. Se ita haree ba PMV, ex-membru Parlamento, ex-membru Governu ho ex-titular sira, toba de\u2019it, la-serbisu maibe simu osan serbisu oras 8 nian durante sira nia moris tomak, enkuantu manorin sira, enfermeiru sira, operariu konstrusaun sira, sofer sira, agrikultor ki\u2019ik sira, trabalhador sira serbisu oras 8 mak foin hetan osan. Iha ne\u2019e se ita haree husi aspetu explorasaun nian, ida toba de\u2019it ne\u2019e susu sira nebe serbisu mate-an nia bokur to\u2019o maran. Se burges sira na\u2019uk operariu ho trabalhador sira nia osan oras 3 nian deit, enkuantu ex-membru Parlamentu, ex-membru Governu no ex-Titular sira han tomak de\u2019it. Burges sira serbisu depois na\u2019uk ho, enkuantu ex-membru Parlamentu, ex-membru Governu, ex-Titular sira, na\u2019uk los de\u2019it sei halo serbisu ruma.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha ekonomia renda ida, fluxu husi \u201cmais-valia\u201d lamoris de\u2019it husi fabrika; moris mos husi \u201crenda husi rekursu sira\u201d \u2013 reseita husi mina no gas \u2013 nebe tuir lolos konverte ba \u201csalariu sosial\u201d: edukasaun, saude, bee-mos, transportes no oportunidade serbisu. Bainhira PMV no regalia sira hanesan bee debu boot ida ba sira, sira livre hemu no hemu iha kualker orsa, enkuantu maioria husi povu, simu turu balu, no balu nein turu ida mos. Bee turu uituan tebes mak to\u2019o ba povu, ida ne\u2019e mak afekta ba ema nia moris sai lahanesan, balun riku no balun kiak. Nune\u2019e, buat nebe sai tun liu la\u2019os numeru ida iha balansu, maibe kapasidade Estadu nian atu fo fila \u201cmais-valia\u201d ba sidadaun sira iha forma serbisu baziku sira. Kustu ba reprodusaun moris \u2013 aimoruk, eskola, bee-mos \u2013 sa\u2019e ba familia nia kaba\u2019as leten; \u201ctempu serbisu\u201d sai naruk; no trabalho execedente\u201d (kerja lebih) nebe tuir lolos hotu-hotu bele goza, sira nebe iha piramida nia tutun, ex-membru Parlamento, ex-membru Governu no Titular sira mak goza mesak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba sa politika sira hanesan PMV ho regalia sira konsege mantein nafatin? Ninia resposta iha ideolojia. Ba Max, ideolojia ne\u2019e negativu, tanba klasse dominante sira mak kria ideolojia hodi domina klasse dominadu (trabalhador no operariu sira) sira nebe boot liu. Iha Timor, klasse dominante ka klasse burgezia mak membru Parlamento sira. Biar sira minoria (ema 65 deit), maibe sira mak kria ideolojia (lei no regra sira) hodi benefisia sira nia-an, enkuantu povu nebe maioria agrikultor no trabalhador (klasse dominado) tuir de\u2019it.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ideolojia nebe sira kria, liu husi lei no regra sira, halo ita hotu tenki halo \u201crekuinhesimentu ba sira nia sebisu\u201d, no tenki rekuinhese direitu nebe sira hetan ona (direito adquirido), no \u201cseguransa juridika\u201d, superestrutura (mak membro Parlamento) sira kria impressaun ida katak privilejiu ne\u2019e natural. Akontese \u201cfetichismo juridico\u201d: testu legal mak tratadu hanesan lei natureza nian, laiha ligasaun ho material sira nebe finansia sira \u2013 serbisu husi oras rihun ba rihun nian, impostu sira nebe selu no renda husi rekursu sira nebe, haree husi pontu de vista moral nian, pertense ba komunidade politika. Ideolojia ida hanesan ne\u2019e produz rekuinhesimentu nonok-nonok, no halo publiku fiar katak laiha mudansa ida sein halo \u201cviolasaun ba lei\u201d, maibe buat nebe atu muda mak diresaun exsedente atu fila hikas ba objetivu inisial: bem-estar komum nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Esplorasaun iha kazu ida ne\u2019e la\u2019os katak ofisial ka titular sira \u201cfoti salariu\u201d husi trabalhador sira direktamente, maibe akontese liu husi erozaun \u201csalariu sosial\u201d nebe tuir lolos goza husi klasse produtora sira. PMV estabelese rendimentu vitalisiu ida maski ema nebe simu la-serbisu ona. Regalia sira fo pakote fasilidades sira nebe, ekonomikamente, ekivalente ba rendimentu adisional. Rua ne\u2019e hotu ho karater ida sertu, rotineiru no la-dependente ba produtividade lorloron nian. Enkuantu maioria husi sidadaun sira nebe serbisu kosar suli tenki troka nafatin sira nia oras moris nian ba salariu, selu impostu, hamrik no hein iha fila naruk iha sentru saude sira, no luta ba fatin ida iha eskola ba nia oan sira. Relasaun hanesan ne\u2019e, bainhira husik de\u2019it tinan ba tinan, la\u2019os de\u2019it tohik lejitimidade politika, maibe mos hamosu estrutura injustisa nebe metin no susar sobu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Teste ba justisa sosial fo fundamentu normativu adisional ida. Haree husi distribuisaun nian, PMV no regalia konsentra benefisiu iha topu (iha elite politiku sira) no husik todan ba kraik \u2013 kontra ideia benefisiu boot ba ema barak (povu). Haree husi igualdade, politika kria tratamentu lahanesan ba sidadaun ho kapasidade hanesan so tanba deit husi sira ne\u2019e ida uluk okupa ona kargu. Por exemplo, ex-deputadu sira, balun simu PMV 100% husi sira nia salariu baze. Sira ne\u2019e depoisde prenxe tiha kriteriu atinje ona fulan 42 hodi simu PMV 100%, sira halo alterasaun ba lei, mantein sira nian 100%, no hatun sira tuir iha sira nia kotuk nian ba 65%. Imajina, iha semana hirak mai, mak halo alterasaun tan ba Lei Pensaun Mensal Vitalisia, halo lakon total PMV ho regalia sira, aplika ba oin de\u2019it. Ida ne\u2019e hamosu injustisa boot liu tan. Justu liu mak aplika retroativu, atu hotu-hotu labele hetan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Haree husi interjerasional nian, kada dolar nebe tau ba PMV reduz espasu fiskal ba labarik no joven sira nebe presiza eskola, nutrisaun no saude \u2013 negasaun nonok-nonok ida ba futuru. Haree husi prosedimentu sira, normalizasaun ba renda sira sein avaliasaun kustu-benefisiu ida transparente no sein partisipasaun signifikativa&nbsp; hakle\u2019an sinizmu publiku ba instituisaun sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hatan ba ida ne\u2019e, la-presiza hirus taka matan ka fo hakat sira nebe lori perigu ba Estadu de direitu. Tanba PMV no regalia sira moris husi politika no lei sira, nune\u2019e atu hakotu mos, ninia dalan mak liu husi politika no lei. Prinsipiu ida saudavel mak prospetivu: respeita nafatin osan sira nebe selu ona ba benefisiariu sira, ka lalika husu sira selu hikas, maibe hakotu sira nebe suli ba oin ka muda ninia dezenhu. Katak bele halo lei ida ho efeitus ba kotuk, hapara hotu PMV ba kotuk, maibe la-presiza husu sira nebe benefia ona atu selu hikas osan sira nebe sira simu ona. Atu troka hikas previlejiu, Estadu bele hamosu rejime pensaun kontributivu universal ba funsionalizmu tomak, ho baze kontributiva real, idade minima asessu, plafon ka teto benefisiu, no labele simu osan Estadu nia husi fatin rua. Regalia sira sai instrumentu funsional serbisu nian nebe estrita \u2013 transporte sira, justifikada no sei para ho mandatu hotu, la\u2019os hafoin okupa kargu. Rekursu sira nebe poupa ona tau fali ba \u201csalariu sosial\u201d nebe bele sukat (mensuravel): sentru saude sira nebe efetivamente la\u2019o, merenda eskolar fokalizada ho diak, bee-mos to\u2019o ba uma hotu no bolsa ba formasaun teknika sira nebe loke oda-matan ba empregu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Atu mudansa sira labele sai de\u2019it slogan ida, bussola orsamentu presiza kesi-an ba rezultadu. Kustu istoriku PMV no regalia sira, divulga sai ho forma agregada; publika sai poupansa no realokasaun; halo auditoria independente ba ninia impaktu sira. Iha tempu hanesan, reforsa meiu produsaun sosial sira: eletrisidade nebe estavel no asessivel, dadus no telekomunikasaun sira nebe inkluzivu; lojistika nebe efisiente, rai produtiva ho seguransa juridika; kreditu no assistensia ba teknika ba mikro empreza ki\u2019ik no boot. Sein aliserse ida ne\u2019e, klasse produtora sei haree nafatin excedente sira sei suli ba leten. Ho aliserse sira ne\u2019e, no ho superestrutura ida reformada, diresaun fluxu husi \u201cmais-valia\u201d nian bele muda nia diresaun ba vida komum nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha analize ikus nian, PMV no regalia sira la\u2019os \u201ckustu politika\u201d ida de\u2019it; maibe lalenok husi meiu produsaun no distribuisaun iha ekonomia renda ida. Ho oklu Marx nian, ita haree katak ninia kestaun mak: se mak domina meiu produsaun sosial no excedente sira ne\u2019e lori ba nebe. Bainhira privilejiu iha nafatin hanesan direitu adquirido, esplorasaun sei la\u2019o nafatin, ho forma ida nonok-nonok, liu husi redusaun salariu sosial. Justisa sosial ijiji kontrariu: ema nebe la-serbisu ona labele simu nafatin rendimentu aas husi kofre estadu nian, enkuantu nebe serbisu \u2013 liu husi impostu no tempu ba moris \u2013 bele simu servisu iha tempu neba. Bainhira \u201cmais-valia\u201d fila ba povu, Estadu la\u2019os justu liu de\u2019it; maibe mos solidu liu. No bainhira uza lei hodi hatur hikas objetivu moral husi politika orsamental nian \u2013 bem-estar \u2013 ita la\u2019os \u201ckontra lei\u201d, maibe hatur hikas lei ne\u2019e iha ninia fatin orijinal.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Husi: Carlos da Silva L.F.R. Saky Desde 2002, TL harii ninia demkorasia iha baze fiskal klot ida nia leten no dependente tebes ba reseita mina ho gas. Haree husi nia kulit, Estadu konsolida ona instituisaun sira no prosedimentu eleitoral sira; maibe bainhira ita luku to\u2019o abut moris lorloron nian, servisu publiku sei fraku tebes, taxa [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":21389,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-21388","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21388","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21388"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21388\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21390,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21388\/revisions\/21390"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21389"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21388"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21388"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21388"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}