{"id":21444,"date":"2025-09-30T14:40:23","date_gmt":"2025-09-30T05:40:23","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21444"},"modified":"2025-09-30T14:40:54","modified_gmt":"2025-09-30T05:40:54","slug":"kansela-sosa-kareta-no-halakon-lpmv-laos-entrega-husi-elite-politika-maibe-vitoria-puru-asaun-masa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/09\/30\/kansela-sosa-kareta-no-halakon-lpmv-laos-entrega-husi-elite-politika-maibe-vitoria-puru-asaun-masa\/","title":{"rendered":"Kansela Sosa Kareta no Halakon LPMV La\u2019os Entrega Husi\u00a0\u00a0Elite Politika, Maibe Vit\u00f3ria Puru Asaun Masa\u00a0\u00a0"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Paralamentu Nasion\u00e1l (PN)&nbsp;&nbsp;kansela sosa kareta no halakon lei pensaun Mensal Vitalisia ne\u2019e la\u2019os entrega husi elite politka sira hanesan CNRT, FRETILIN, PD, PLP, KHUNTO, maib\u00e9 vit\u00f3ria ne\u2019e puru rezultadu husi konsolidasaun, mobilizasaun no asaun masa, povu maubere nian ne\u2019eb\u00e9 durante ne\u2019e rezulta raan turuk, kanek, tohar, terus no susar maka hetan vitoria ida ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Porta vos Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL) Caetano da Crus, hatete, Vit\u00f3ria kansela sosa karreta no halakon lei pensaun mensal vital\u00edsia la\u2019\u00f3s entrega husi elite, nein husi ema neon-di\u2019ak ida mak f\u00f3 ba povu maubere. Maib\u00e9, ida-ne\u2019e nu\u2019udar rezultadu husi asaun masa ne\u2019eb\u00e9&nbsp;&nbsp;EUTL organiza, tanba sein asaun masa, mudansa ne\u2019e sei la akontese.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cAsaun masa ne\u2019eb\u00e9 durante ne\u2019e rezulta raan turuk, kanek, tohar, terus no susar. La\u2019\u00f3s ita husu ho mor\u00e1l, maib\u00e9 konfronta ho dixiplina luta. Tanba ne\u2019e, masa mak halo ist\u00f3ria. La\u2019\u00f3s laran di\u2019ak sira husi CNRT, FRETILIN, PD, PLP, KHUNTO, ka nein partidu seluk mak mai liberta ita. Vit\u00f3ria ne\u2019e puru rezultadu husi konsolidasaun, mobilizasaun no asaun-masa,\u201ddehan Porta vos Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL) Caetano da Crus liu husi komfrensia Imprensa iha kampus Central UNTL, Tersa 30\/09.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Projetu Lei N\u00fameru 11 ne\u2019eb\u00e9 aprezenta iha Plen\u00e1ria PN pasa ho unanimidade, votu afav\u00f3r 62, abstensaun no kontra zero. Projetu ne\u2019e nia konte\u00fadu maka revoga ka halakon tot\u00e1l, sein exesaun ba pensaun vital\u00edsia ba e\u00eds-deputadu no e\u00eds-titul\u00e1r \u00d3rgaun Soberania sira. I kusmai, PR promulga ona lei foun ne\u2019e hodi halakon tot\u00e1l ona pensaun mens\u00e1l vital\u00edsia no direitu regalia sira-seluk, no publika ona iha Jorn\u00e1l Rep\u00fablika liuhusi Lei N.o 7\/2025, 29 fulan Setembru.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba hetan vitoria ne\u2019e povu mak luta, tanba ne\u2019e EUTL la agradese ba elite politika sira, EUTL mos nunka atu agradese ba ema ne\u2019eb\u00e9 hala\u2019o nia dev\u00e9r hodi promulga hanesan Prezidente da Rep\u00fablika.&nbsp;&nbsp;Maib\u00e9 EUTL hakarak agradese de\u2019it ba povu ain-tanan no kamada intelektu\u00e1l sira ne\u2019eb\u00e9 organiza-an. Agradese ba esp\u00edritu husi artista sira, maluk defisi\u00e9nsia, NGO sira, no povu baibain sira-ne\u2019eb\u00e9 solidariza bee, hah\u00e1n, osan, nst, tantu husi rai-laran no m\u00f3s rai-liur.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">No&nbsp;&nbsp;asaun-masa ne\u2019e m\u00f3s mostra oins\u00e1 povu hatudu solidariedade ba malu hodi salva Timor nia futuru, no proteje Timor-Leste husi kolapsu. Sentidu solidariedade ne\u2019e kle\u2019an tebes, no presiza tebes atu hametin hodi kontinua povu nia rezist\u00e9nsia ba oin.&nbsp;&nbsp;Povu kuandu organiza-aan no solidariza malu maka ukun-na\u2019in ka elite sira sei la hakmatek.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 Vit\u00f3ria seidauk final, tanba la iha vit\u00f3ria fin\u00e1l iha moris ne\u2019e, mas vit\u00f3ria sempre mosu ho kualidade ne\u2019eb\u00e9 diferente. Kada pasu hamosu nia kontradisaun foun. Rezultadu asaun masa durante ne\u2019e EUTL konsidera nu\u2019udar vit\u00f3ria e\u00ednprosesu. Povu tenke organiza-aan nafatin hodi halo vijil\u00e1nsia ba vit\u00f3ria ne\u2019e iha prosesu laran at\u00e9 vit\u00f3ria loloos. Vit\u00f3ria loloos maka halakon privil\u00e9jiu hotu-hotu no konstrui demokrasia popular liu husi estadu ida inkluzivu ne\u2019eb\u00e9 povu hotu-hotu partisipa hodi toma desizaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIta tenke luta nafatin hodi halakon tot\u00e1l tradisaun sosa karreta luxuozu ba mahukun sira, ita luta nafatin hodi halakon tot\u00e1l LPV no hamoos privil\u00e9jiu pol\u00edtika oioin,&nbsp;&nbsp;ita luta nafatin hodi altera Lei Liberdade Reuniaun no Manifestasaun; no ita nafatin halo kontrolu atu OJE tenke aloka duni ba set\u00f3r estrat\u00e9jiku sira. Tan seidauk fin\u00e1l, entaun ita konsidera vit\u00f3ria ne\u2019e sei iha prosesu nia laran,\u201d nia alerta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kuandu liu tiha asaunmasa, mosu narrativa rua ne\u2019eb\u00e9 ko\u2019alia kona-ba mor\u00e1l no \u00e9tika. Ida, perspetiva mor\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 julga katak demonstrasaun EUTL ne\u2019e an\u00e1rkismu no bandalizmu. Seluk, mor\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 dehan katak e\u00eds-titul\u00e1r no e\u00eds-deputadu sira ne\u2019e veteranu no terus barak ba rai ne\u2019e, nune\u2019e labele halakon sira nia direitu ba pensaun no regalia [osan, karreta, rezid\u00e9nsia, nst].&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 EUTL atu esklarese ba intelektual burg\u00e9z no tradision\u00e1l sira be hamosu mor\u00e1l-elite refere. EUTL konsidera mor\u00e1l dominante sira ne\u2019e mak nu\u2019udar ideia husi elite dominante iha tempu agora. Elite ne\u2019eb\u00e9 iha pod\u00e9r, aumezmu tempu kria ideia mor\u00e1l atu domina sosiedade. Povu sai subordinadu nafatin, hakru\u2019uk no sai atan ba mor\u00e1l-metan no malahuk husi elite sira. No, bainhira povu dukur maka elite sira kontinua hanehan no supa, liuhusi LPMV no liu husi lei predat\u00f3r sira seluk. Kontr\u00e1riu ho mor\u00e1l elite, EUTL nia mor\u00e1l iha luta forma husi es\u00e9nsia demokrasia nian, katak pod\u00e9r iha povu, husi povu, ba povu no fila fali ba povu. Nune\u2019e, manifestasaun husi EUTL lah\u00f3 natureza an\u00e1rkiku nein bandalizmu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cAmi hakarak alerta atu ita tenke halo defeza ba obra ist\u00f3rika povu nian, signifika reziste hasoru narrativa elite iha sorin ida, no sorin-seluk defeza nafatin ba vit\u00f3ria e\u00edns\u00ed. Dahuluk, ita hotu-hotu tenke halo kampa\u00f1a beibeik atu esklarese ba ema hotu katak povu liuhusi EUTL maka halakon LPMV, la\u2019\u00f3s elite sira. Ita tenke halo defeza no reziste hasoru narrativa husi elite ne\u2019eb\u00e9 sei mosu iha laloran pol\u00edtika kampa\u00f1a eleitor\u00e1l. Tanba tend\u00e9nsia boot tebes atu elite sira halo kampa\u00f1a ba sira nia neon di\u2019ak iha eleisaun. Bainhira elite pol\u00edtiku ida manipula ist\u00f3ria maka ita tenke aten barani hodi hasoru. Ita tenke halo defeza ba povu nia interese no esplika ba sira iha sira nia leet. nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia subli\u00f1a \u201cita hotu tenke halo defeza ba vit\u00f3ria ne\u2019eb\u00e9 e\u00ednprosesu. Maski PR promulga ona, maib\u00e9 sei iha nesesidade atu mosu interrupsaun ba lei ne\u2019e nia efik\u00e1sia no nia aplikabilidade iha sosiedade. Dalan primeiru, konforme artigu 149.\u00b0 KRDTL, PR bele halo fiskalizasaun abstrata preventiva, katak husu tribun\u00e1l nia hanoin kona-ba diploma ida nia konstitusionalidade. Fiskalizasaun ne\u2019e signifika PR husu uluk antes diploma ida promulgadu no tama e\u00ednvig\u00f3r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 Pelu kontr\u00e1riu, dalan refere ultrapasa tiha ona, posibilidade ba dalan segundu, konforme artigu 150.\u00b0 KRDTL. Artigu ne\u2019e garante atu PR, Prezidente PN, Primeiru Ministru, 1\/5 husi Deputadu sira, Prokurad\u00f3r Jer\u00e1l Rep\u00fablika no PDHJ bele halo fiskalizasaun ba diploma ne\u2019eb\u00e9 promulga ona no tama ona e\u00ednvig\u00f3r. Fiskalizasaun ne\u2019e signifika katak husu tribun\u00e1l nia hanoin kona-ba konstitusionalidade hafoin diploma ida tama e\u00ednvig\u00f3r iha ordenamentu jur\u00eddiku. Tuir an\u00e1lize, posibilidade boot atu dalan segundu bele akontese iha din\u00e1mika foun ne\u2019eb\u00e9 sei mai iha futuru. Haree tend\u00e9nsia no posibilidade ne\u2019e maka ema hotu iha dev\u00e9r atu halo vijil\u00e1nsia nafatin ba vit\u00f3ria povu nian ne\u2019eb\u00e9 e\u00ednprosesu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Vijil\u00e1nsia ida-ne\u2019e nafatin hala\u2019o iha diresaun sira hanesan, primeiru, tenke organiza an nafatin iha Komit\u00e9 Asaun atu konsolida, diskute, debate, peskiza no prepara-aan hodi hasoru din\u00e1mika foun sira iha rezist\u00e9nsia nia laran; segundu, tenke organiza-aan nafatin liuhusi asaun masa hodi pr\u00e1tika no apriende fila-fali&nbsp;&nbsp;esperi\u00e9nsia sira ne\u2019ebe iha. Tanba asaun masa, aleinde pr\u00e1tika re\u00e1l, nia m\u00f3s nu\u2019udar edukasaun pol\u00edtika atu hasa\u2019e povu nia konxi\u00e9nsia ba mudansa; terseiru, halo defeza liuhusi dalan leg\u00e1l hodi halakon tot\u00e1l LPMV. Ba dahikus ne\u2019 ema hotu&nbsp;&nbsp;presiza halo advokasia org\u00e1nika ne\u2019eb\u00e9 sadere-aan ba povu nia luta hodi defende povu nia interese liuhusi dalan leg\u00e1l.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e, nesesidade no urjente tebes atu ativa Komit\u00e9 Asaun Universit\u00e1riu iha kada kampuz. Komit\u00e9 Asaun mak nu\u2019udar espasu demokr\u00e1tiku ne\u2019eb\u00e9 partisipa husi estudante hotu-hotu [liuliu sira ne\u2019eb\u00e9 partisipa asaun masa] atu halo avaliasaun, an\u00e1lize, diskusaun no define diresaun luta estudant\u00edl nian. Komit\u00e9 ne\u2019e m\u00f3s nu\u2019udar fatin ba ajitasaun, edukasaun no konsolidasaun atu hala\u2019o ajenda luta universit\u00e1riu nian agora no ba oin.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Presiza mobiliza partisipante asaun masa durante ne\u2019e atu konsolida-aan iha Komit\u00e9 Asaun hodi avalia esperi\u00e9nsia sira no formula sai konseitu luta estudantil ba oin. Ema ida-idak esperiente asaun masa no liuhusi komit\u00e9 nia bele avalia no diskute ninia esperi\u00e9nsia rasik. Komit\u00e9 Asaun eziste no funsiona ba rezist\u00e9nsia ida sustent\u00e1vel no prolongada. Espasu demokr\u00e1tiku ne\u2019e atu akumula estudante hotu hotu nia ideia hodi kontinua lori ajenda no ezij\u00e9nsia sira ba oin. Sein Komit\u00e9 Asaun maka movimentu estudant\u00edl sei rahun fila-fali! Komit\u00e9 Asaun mak fatin ba hahoris konseitu no ideia movimentu estudant\u00edl.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Komit\u00e9 Asaun maka nu\u2019udar xave ba rezist\u00e9nsia sustent\u00e1vel no prolongada. Rezist\u00e9nsia sustent\u00e1vel katak Komit\u00e9 Asaun mak baze permanente no sentru konsentrasaun estudante sira nian atu kontinua peskiza, estudu, an\u00e1lize, debate no diskusaun ba interese povu nian. Rezist\u00e9nsia prolongada katak Komit\u00e9 Asaun lori nafatin ezij\u00e9nsia povu nian hodi halo kampa\u00f1a iha lur\u00f3n hodi kontra ukun elite nian iha tempu ohin-loron no iha futuru.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cBainhira ita hotu organiza-aan iha Komit\u00e9 Asaun maka asaun masa iha tempu oin mai la\u2019\u00f3s bazeia de\u2019it ba emosaun espont\u00e1nea, maib\u00e9 asaun masa ne\u2019eb\u00e9 mosu puramente husi konxi\u00e9nsia masa oprimidu nian. Nune\u2019e, asaun masa sei dezenvolve di\u2019ak tebes ho kriatividade oioin no posibilidade boot atu ita halo mudansa ida ne\u2019eb\u00e9 planeadu no konsolidadu ba objetivu libertasaun povu Maubere ba total, kondision\u00e1l no kompleta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Enkuantu, Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL) nu\u2019udar movimentu estra-parlament\u00e1riu ne\u2019eb\u00e9 dirije povu nia insatisfasaun perante sistema neo-liberal no parlamentarizmu ne\u2019eb\u00e9 dodok ona. Movimentu ne\u2019e eziste ho ezij\u00e9nsia prinsip\u00e1l haat, Kansela sosa karreta ba deputadu 65, no hapara tot\u00e1l tradisaun sosa karreta luxuozu, Halakon lei pensaun mens\u00e1l vital\u00edsi,&nbsp;&nbsp;Alterasaun ba Lei Liberdade Reuniaun no Manifestasaun ne\u2019eb\u00e9 impede ema-nia direitu atu hato\u2019o ideia kontra pod\u00e9r p\u00fabliku no mos Alokasaun Orsamentu Jeral Estadu (OJE) ba set\u00f3r estrat\u00e9jiku sira.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Paralamentu Nasion\u00e1l (PN)&nbsp;&nbsp;kansela sosa kareta no halakon lei pensaun Mensal Vitalisia ne\u2019e la\u2019os entrega husi elite politka sira hanesan CNRT, FRETILIN, PD, PLP, KHUNTO, maib\u00e9 vit\u00f3ria ne\u2019e puru rezultadu husi konsolidasaun, mobilizasaun no asaun masa, povu maubere nian ne\u2019eb\u00e9 durante ne\u2019e rezulta raan turuk, kanek, tohar, terus no susar maka hetan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21445,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21444","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21444","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21444"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21444\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21446,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21444\/revisions\/21446"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21445"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21444"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21444"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21444"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}