{"id":21467,"date":"2025-10-07T20:07:35","date_gmt":"2025-10-07T11:07:35","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21467"},"modified":"2025-10-07T20:08:07","modified_gmt":"2025-10-07T11:08:07","slug":"asediu-sexual-akontese-dala-barak-jsmp-vitima-nonok-la-signifika-nia-konkorda-tanba-la-brani-koalia-sai","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/10\/07\/asediu-sexual-akontese-dala-barak-jsmp-vitima-nonok-la-signifika-nia-konkorda-tanba-la-brani-koalia-sai\/","title":{"rendered":"Asediu Sexual Akontese Dala Barak, JSMP: Vitima Nonok La Signifika Nia Konkorda, Tanba La Brani Koalia Sai"},"content":{"rendered":"\n

Reportajen  David  da  Costa <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Relasi\u00f3na  ho deskonfia  dosente MFB ne’ebe  maka halo  as\u00e9du  seksu\u00e1l hasoru  estudante  iha fakulade  Ciensia Sosiais(FCS), Departamentu Politikas  Publikas (DPP) Universidade  Nasion\u00e1l  Timor  Lorosa’e (UNTL), maka Organizasaun Naun Governament\u00e1l Programa Monitorizasaun Sistema Judisi\u00e1riu (JSMP) konsidera  UNTL asina akordu  ho asensia atu luta kontra maka’as ba hahalok abuzu seksu\u00e1l ka as\u00e9du seksu\u00e1l  ne’eb\u00e9 mosu iha universidade UNTL  maib\u00e9 iha dosente balun iha  UNTL ne’e rasik haburas hela as\u00e9du seksu\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n

Direitora Ezekutiva JSMP, Ana Paula Mar\u00e7al hatete, asuntu as\u00e9du seksual ne’e tuir loloos la’os foin akontese, agora vir\u00e1l ida ne’e, antes ne’e barak mak sai vit\u00edma maib\u00e9 nonok la signifika konkorda, tanba ema balun hanoin nonok ne’e konkorda la’e. Tanba iha buat balun,  nia laiha brani, ema la suporta, nia sente hanesan espasu laiha, entaun nia deside atu nonok.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u fiar boot sira hatene hotu ona saida mak asedu seksual ne’e buat ida ne’eb\u00e9 maneira ne’e l\u00e1’os dehan ba to’o kaer ona mak ita foin dehan asedu seksual, asedu seksual ne’e husi matan, jestual. Ita hatudu ita nia matan fihir ne’e oins\u00e1, liafuan, ita nia jestu ida ne’e m\u00f3s tama iha ona, se ema ida ne’eb\u00e9 ita halo ba nia ne’e la sente konfortavel, nia sente sai vit\u00edma ba as\u00e9du seksu\u00e1l, satan foin daudauk ita hotu seidauk iha evidensia,” dehan Direitora Ezekutiva JSMP, Ana Paula ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin JSMP Kolmera, Tersa 07\/10.<\/p>\n\n\n\n

Nia haktuir seidauk hatene klaru kona-ba kazu as\u00e9du  seksu\u00e1l akontese  iha UNTL ne’e maib\u00e9 husi video sira haree dosente ne’eb\u00e9 foin hetan indesus dehan komete asedu seksual ne’e, JSMP haree ida ne’e  triste tebes. Maib\u00e9 JSMP f\u00f3 apresiasaun ba maluk sira ne’eb\u00e9 ho brani, atu f\u00f3 sai kazu as\u00e9du  seksu\u00e1l ida ne’e no m\u00f3s ba kolega mane sira ne’eb\u00e9 suporta kolega feto sira atu kombate as\u00e9du seksu\u00e1l  iha kampus sira.<\/p>\n\n\n\n

“Tuir loloos universit\u00e1riu sira, p\u00fabliku tantu privadu iha Timor ne’e tenke livre husi asedu seksual ne’e, iha JSMP nian komitmentu ne’e bainhira ami iha revogasaun ka alterasaun ami perpanjan ami nia kontratu ema foun mai kontratu ami asina m\u00f3s ho ida asedu seksual ne’e signifika ami tenke kumpri regras sira atu la komete asedu seksual durante servisu iha JSMP,” nia dehan.<\/p>\n\n\n\n

Nia subli\u00f1a “Tanba ami fiar katak as\u00e9du  seksu\u00e1l  kampa\u00f1a ba ida ne’e servisu hamutuk ho ajensia internasion\u00e1l sira no m\u00f3s iha kampus ne’e rasik iha ona. Durante ne’e ita haree kampa\u00f1a sira UNTL nian, ne’e ita sente hanesan ita triste tanbas\u00e1, iha sorin seluk ita nia maluk balun, karik dosente balun, ita nia funsion\u00e1riu balun iha UNTL rasik servisu kampa\u00f1a atu kombate asedu seksual,”.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9 iha sorin seluk, sira la suporta ida ne’e, sira rasik halo asaun ida ne’e dehan halo ne’e seidauk iha evidensia, ko’alia ne’e tanba haree husi video ne’e iha indikasaun forte karik, sekarik komete karik investigasaun mak sei haree. Maibe mos universidade  UNTL  asina hela akordu ho ajensia  sira atu kombate  as\u00e9du  seksu\u00e1l maib\u00e9  dosente  balun maka komete  aktu  as\u00e9du  seksu\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n

“Favor ida ita tenke respeita UNTL asina kontratu ho ajente nasion\u00e1l sira atu kombate, ko’alia, hakilar, maib\u00e9 iha sorin seluk, ema sira ne’e rasik halo,  oins\u00e1 ita atu hato’o konfiansa ida ne’e ba p\u00fabliku, oins\u00e1 ita nia inan-aman sira atu f\u00f3 sira nia oan mai eskola iha universidade, sekarik ita rasik hakiak hela ema sira ne’eb\u00e9 sai autor ba hahalok sira hanesan ne’e,” nia afirma. <\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, dala ida tan seidauk bele dehan nia ne’e halo ona, loos ona ka la’e, JSMP ko’alia de’it, se karik ida ne’e loos duni, favor ida tenke soe hahalok sira ne’e. Mas ba ema ne’eb\u00e9 iha indikasaun forte, agora daudaun sei iha alegasaun, ema komesa duun ona hanesan ne’e, parte instuituisaun hanesan universit\u00e1riu tenke foti ona medidas ida ne’e la’os atu hasai ema ne’e ona, maib\u00e9 atu suspende nia tanba nia  ema alega ona.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u la fiar laiha buat ruma, ema dehan la’\u00f3s 100% ba m\u00f3s ha’u fiar iha ona ahi ne’e, iha ona buat balun ne’eb\u00e9 halo ita nia alin sira ne’e korazen atu lori ba ona ne’e, ha’u fiar katak iha ona buat balun sira kaer,” nia hatete.<\/p>\n\n\n\n

Tanba ne’e universidade labele nonok, ne’e labele tanba ezijensia alin sira ne’e, tanba dehan akontese barak, hato’o ona maib\u00e9 nonok hotu, ida ne’e d\u00favida, oins\u00e1 asina kontratu atu hakilar prevensaun ba ida ne’e, maib\u00e9 f\u00f3 protesaun hela ba hahalok ida ne’e labele. Ema bele amigu, bele nia mak uluk karik ajuda, maib\u00e9 kestaun ketak, se pozitivu hakuak malu nafatin maib\u00e9 ba ida ne’eb\u00e9 halo naran la di’ak ba iha instuituisaun ne’e tenke sai lideransa ida ne’eb\u00e9 matenek, tenke dehan sim, sim, la’e, la’e ba hahalok sira ne’eb\u00e9 la di’ak.<\/p>\n\n\n\n

“Ita haree ba ezijensia di’ak liu atu kolabora suspende tiha hein prosesu signifika la’\u00f3s nia sala ona, suspende nia atu hein prosesu ne’e. Ba oin halo nusa, se nia komete duni, provadu ikus di’ak liu mak mai ami di’ak liu ita tenke hasai nune’e sai lisaun ba ema selu-seluk,” nia dehan<\/p>\n\n\n\n

Nia agurmenta “Ha’u fiar ida ne’e foin ida, ita la hatene UNPAZ, UNDIL, ita la hatene iha universidade sira sira selu-seluk karik mak akontese ha’u m\u00f3s husu ba ita nia sira tantu feto no mane ita boot sira iha korazen hatete sai. Ha’u fiar katak iha kada instuituisaun ne’e iha ita boot sira nia universidade ne’e iha unidade ida ne’eb\u00e9 ita nia problema, ne’e ha’u fiar iha atu rona konfesialidade m\u00f3s proteze ita”.<\/p>\n\n\n\n

Tnbas\u00e1 mak alin feto sira barak mak lakohi ko’alia ne’e, tanba la hetan protesaun. Hanesan informasaun ne’eb\u00e9 iha ne’e seidauk klaru dehan bainhira keixar ne’e nia sei la f\u00f3 val\u00f3r, sekarik ne’e loos duni, ida ne’e bele dehan ne’e grave tebes.<\/p>\n\n\n\n

“Ita atu eduka ema, aban bainrua kontribui ba ita nia Universidade rasik, nasaun ne’e no nia fam\u00edlia, maib\u00e9 hahalok sira bainhira hanesan ne’e mak f\u00f3 val\u00f3r di’ak entaun la presiza ba eskola, ha’u la presiza tama klasse, ha’u la presiza kumpri regras, maib\u00e9 o nia val\u00f3r A ne’e ita eduka ema halo nusa, karik ida ne’e akontese labele,” nia afirma.<\/p>\n\n\n\n

Tanba ne’e husu ba manorin sira hotu, la’\u00f3s universidade de’it, eskola sekundaria sira karik la hatene akontese fav\u00f3r ida sai edukad\u00f3r ida ne’eb\u00e9 tane as nafatin mor\u00e1l no \u00e9tika ne’e, tegas nafatin, hadomi nafatin konsidera oan sira hotu nu’udar oan f\u00f3 val\u00f3r tuir, f\u00f3 korazen nafatin ba oan sira atu estuda, labele f\u00f3 korazen ba oan sira di’ak hela, importante, ida ne’e la sai edukad\u00f3r ne’eb\u00e9 di’ak.<\/p>\n\n\n\n

“Ita boot sira sente la konfortavel bele ba hato’o iha ami, no m\u00f3s organizasaun sosi\u00e9dade sivil sira ne’eb\u00e9 servisu asuntu feto no labarik ami prontu atu ajuda ita boot sira, kolabora ho ita boot sira. Instituisaun sira ALFELA, FOKUPERS, SEII, pol\u00edsia depois mak ita sei akompa\u00f1a bainhira imi hetan ameasa nia komete tan krime ida,” nia akresenta.<\/p>\n\n\n\n

Nia salienta liu tan “Maib\u00e9, bainhira vitima hetan tan ameasa hakerek, ha’u hetan ameasa liu husi maneira ida ne’e, rai evidensia ne’e ida ne’e kontra m\u00f3s kodegu pen\u00e1l kona-ba ameasa. Bainhira universidade asaun ne’e signifika universidade tolera asaun ne’e, bainhira nia sai tolera ne’e nia sai autor signifika f\u00f3 oportunidade sai pihak ketiga ne’eb\u00e9 suporta, bele m\u00f3s lori tanba o suporta, tanba ne’e tenke foti asaun, maske kolega, amigu di’ak uluk ajuda, o apresia buat seluk, mais ba nia hahalok modellu ne’eb\u00e9 trata ema laiha dignidade anggap selu ho sira nia isin ne’e labele akontese iha universidade sira”.<\/p>\n\n\n\n

Entretantu, Diret\u00f3r Hak Feliciano de Ara\u00fajo hatete, as\u00e9du seksu\u00e1l presiza tebes fila fali ida ne’eb\u00e9 mak ne’e ema halo, lei ida ema bolu lei n\u00fameru 7\/2007 ne’e rasik, se la sala ida ne’eb\u00e9 maka ko’alia kona-ba viol\u00e9nsia domestika ninia ne’e.<\/p>\n\n\n\n

“Entaun ida ne’e ha’u hanoin ita presiza atu tebes fila fali, para atu bele, klaru katak, iha kodigu prosesu pen\u00e1l, kodigu prosesu sivil, ha’u hanoin iha artigu balun ne’eb\u00e9 mensi\u00f3na kona ida ne’e, oins\u00e1 atu bele kondena aut\u00f3r ka predator sira ne’eb\u00e9 maka halo violasaun seksu\u00e1l, as\u00e9du seksu\u00e1l , viol\u00e9nsia sekxualsira, ha’u hanoin ida ne’e presiza atu trata ho s\u00e9riu. Tanba saida ha’u dehan hanesan ne’e, tanba ida ne’e sei nafatin f\u00f3 impaktu ba iha inan-aman sira, liuliu fam\u00edlia, hanesan konfiansa ba nia oan sira ne’e bele kiik ka mihis. Tanba saida ha’u dehan hanesan ne’e, tanba sira dala ruma oan feto sira ne’e boot ona, maib\u00e9 sira iha direitu ba liberdade,” nia dehan<\/p>\n\n\n\n

Nia argumenta, liu-liu liberdade atu sira halo movimentu, maib\u00e9 dala ruma inan aman sira tauk la halimar tanba saida! Predator lubuk boot ida eziste hela, sira tauk buat sira ne’e bele akontese ba sira nia oan feto sira.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u hanoin la’\u00f3s ba oan feto sira de’it, bele m\u00f3s akontese,  ita bele  dehan, akontese ba mane oan sira foinsa’e ne’e, ida ne’e tenke kuidadu la halimar, tanba buat sira ne’e, bainhira ita la implementa ka ou ita lahatuur buat ida ne’e ho rig\u00f3r ka la forte, ha’u hanoin ida ne’e ita sei repete beibeik. Ha’u nia espetativa ida maka ida ne’e presiza atu revee, mai tau kastigu ne’eb\u00e9 maka  todan, maib\u00e9 ita hanoin buat ida dehan la’\u00f3s kastigu ne’e maka sai solusaun,” nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9 hanoin mak ida ne’e governu, sosiedade sivil, ne’e presiza tau atensaun inklui m\u00f3s komunidade relijiozu no relijiozua sira, presiza halo sensibilizasaun ida ne’eb\u00e9 hanesan regular, para ida ne’e atu f\u00f3 hanoin beibeik katak, atu respeitu dignidade ema nia, atu labele mosu tan nafatin hanesan violasaun Sexual, asesu Sexual, no m\u00f3s violasaun sexual akontese iha ita nia rai ida ne’e.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Reportajen  David  da  Costa  Relasi\u00f3na  ho deskonfia  dosente MFB ne’ebe  maka halo  as\u00e9du  seksu\u00e1l hasoru  estudante  iha fakulade  Ciensia Sosiais(FCS), Departamentu Politikas  Publikas (DPP) Universidade  Nasion\u00e1l  Timor  Lorosa’e (UNTL), maka Organizasaun Naun Governament\u00e1l Programa Monitorizasaun Sistema Judisi\u00e1riu (JSMP) konsidera  UNTL asina akordu  ho asensia atu luta kontra maka’as ba hahalok abuzu seksu\u00e1l ka as\u00e9du seksu\u00e1l  ne’eb\u00e9 mosu iha universidade UNTL  maib\u00e9 iha dosente balun iha  UNTL ne’e rasik haburas hela as\u00e9du seksu\u00e1l. Direitora Ezekutiva JSMP, Ana […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21468,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[28],"tags":[],"class_list":["post-21467","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-justisa"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t