{"id":21507,"date":"2025-10-16T12:43:15","date_gmt":"2025-10-16T03:43:15","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21507"},"modified":"2025-10-16T12:43:17","modified_gmt":"2025-10-16T03:43:17","slug":"virgilio-tenke-brani-kompromente-tenke-halo-servisu-kontribui-ba-luta-kontra-injustisa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/10\/16\/virgilio-tenke-brani-kompromente-tenke-halo-servisu-kontribui-ba-luta-kontra-injustisa\/","title":{"rendered":"Virgilio: Tenke Brani Kompromente,\u00a0\u00a0Tenke Halo Servisu kontribui B\u00e1 Luta\u00a0\u00a0Kontra Injustisa\u00a0"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen&nbsp;&nbsp;David Da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Komemorasaun&nbsp;&nbsp;&nbsp;loron trajedia Balibo&nbsp;&nbsp;Five&nbsp;&nbsp;ba tinan 50 no loron Nasion\u00e1l&nbsp;&nbsp;Liberdade&nbsp;&nbsp;Imprensa&nbsp;&nbsp;ba da-tolu, Proved\u00f3r&nbsp;&nbsp;Direitus&nbsp;&nbsp;umanus&nbsp;&nbsp;no Justisa (PDHJ),&nbsp;&nbsp;tenke&nbsp;&nbsp;brani&nbsp;&nbsp;atu luta&nbsp;&nbsp;ba kompromente, tenke&nbsp;&nbsp;halo servisu&nbsp;&nbsp;kontrivui&nbsp;&nbsp;b\u00e1&nbsp;&nbsp;luta&nbsp;&nbsp;kontra&nbsp;&nbsp;injustisa ne&#8217;ebe&nbsp;&nbsp;maka akontese&nbsp;&nbsp;iha Timor no luta atu harii demokr\u00e1sia&nbsp;&nbsp;ne\u2019eb\u00e9 diak.<\/p>\n\n\n\n<p>Provedor&nbsp;&nbsp;Direitu&nbsp;&nbsp;Umana&nbsp;&nbsp;no&nbsp;&nbsp;Justisa (PDHJ) Virg\u00edlio da Silva Guterre \u201cLamukan\u201d Dala barak ema hanoin atu&nbsp;&nbsp;buka hatene oins\u00e1 maka jornalista nain lima&nbsp;&nbsp;mate iha Balib\u00f3, ema barak husu&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;tanba s\u00e1 maka Balib\u00f3 Five&nbsp;&nbsp;&nbsp;16 Fulan Outubru&nbsp;&nbsp;hili hanesan&nbsp;&nbsp;loron nasion\u00e1l b\u00e1 Liberdade imprensa. Tanba tempu barak liub\u00e1 kotuk ema&nbsp;&nbsp;buka atu hatene oins\u00e1 jornalista&nbsp;&nbsp;nain lima nia mate,&nbsp;&nbsp;agora&nbsp;&nbsp;hanoin tempu ida kona-b\u00e1&nbsp;&nbsp;sa\u00edda maka sira halo hela iha sira nia moris, liu-liu sa\u00edda maka b\u00e1 iha Timor iha fatin idal-ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Hanesan ita nia maluk&nbsp;&nbsp;ida kuandu mate lakon buat ne\u2019eb\u00e9 ita halo maka primeiru hanesan ema fiar nain ita harohan ita reza, ita nia orasaun ita sempre reko\u00f1ese aliende agradese b\u00e1 Maromak reko\u00f1ese ema sira ne\u2019e ninia di\u2019ak&nbsp;&nbsp;ne\u2019eb\u00e9&nbsp;maka halo b\u00e1&nbsp;&nbsp;ita. Tanba ne&#8217;e, ohin iha Balib\u00f3&nbsp;&nbsp;ita tenke brani atu kompromente ita tenke halo servisu kontrivui b\u00e1 luta&nbsp;&nbsp;kontra injustisa luta atu harii demokr\u00e1sia&nbsp;&nbsp;ne\u2019eb\u00e9 bazeia b\u00e1 ita nia mehi,&#8221; dehan Provedor&nbsp;&nbsp;Direitu&nbsp;&nbsp;Umana&nbsp;&nbsp;no&nbsp;&nbsp;Justisa (PDHJ) Virg\u00edlio da Silva Guterre \u201cLamukan\u201d iha kalan reflesaun Nasion\u00e1l&nbsp;&nbsp;kona-ba papel media iha tempu rezist\u00e9nsia no faze dezenvolvimentu Nasion\u00e1l, iha kampu Balibo Vila, Kuarta 15\/10.<\/p>\n\n\n\n<p>Entaun depois tinan 50 la\u2019\u00f3s ona tempu atu hanoin kona-b\u00e1 trajedia, maib\u00e9 tempu ona atu hanoin kona-b\u00e1 Liberdade. Pergunta nafatin, Liberdade ida oins\u00e1&nbsp;&nbsp;katak bele livere maib\u00e9 interese Estadu tenke tau&nbsp;&nbsp;iha konsiderasaun, ne\u2019e maka parte ida husi reflesaun.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHa\u2019u hein&nbsp;&nbsp;katak jornalista sira&nbsp;&nbsp;hakerek hela komprimisiu Tenente jener\u00e1l FFDTL komprimisiu&nbsp;&nbsp;entidade estadu nian ida Frosa Armadas&nbsp;&nbsp;atu defende Liberdade imprensa&nbsp;&nbsp;no m\u00f3s garantia Liberdade b\u00e1 jornalista sira atu&nbsp;&nbsp;kestiona no halo eskurtini&nbsp;&nbsp;b\u00e1 poder P\u00fabliku sira,&#8221; dehan&nbsp;&nbsp;Virg\u00edlio.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e&nbsp;&nbsp;m\u00f3s, Xefe Estadu Maior Jeneral FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Tenente Falur Rate Laek, hatete, Tinan lima-nulu liuba, iha loron 16 fulan-Outubru tinan 1975, joven jornalista australianu no britaniku na&#8217;in lima Greg Shackleton, Tony Stewart, Gary Cunningham, Brian Peters, no Malcolm Rennie lakon sira- nia vida iha Balibo, hetan oho husi forsa Indonezia sira ne&#8217;ebe hahu sira-nia invazaun ba&nbsp;&nbsp;territoriu Timor-Leste. La to&#8217;o fulan rua, iha loron 8 fulan Dezembru tinan 1975, jornalista australianu Roger East, ne&#8217;eb\u00e9 mai iha Timor-Leste hodi halo investigasaun kona-ba nia kolega sira nia lakon. hetan m\u00f3s kapturasaun no oho husi forsa Indon\u00e9zia sira iha Dili.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Sira na&#8217;in neen ne&#8217;e la&#8217;\u00f3s kombatente, sira profision\u00e1l media nian ne&#8217;eb\u00e9 hili atu prezente iha tempu ne&#8217;eb\u00e9 ita-nia povu deside nia destinu. Sira hili atu iha ne&#8217;e atu f\u00f3 sai ba mundu lia-loos kona-ba saida mak akontese iha Timor- Leste. Sira selu ho sira nia moris ba sira nia kompromisu ba verdade no justisa. Ohin loron, ita hanoin hikas sira la&#8217;\u00f3s de&#8217;it nu&#8217;udar v\u00edtima, maib\u00e9 nu&#8217;udar s\u00edmbolu aten-barani no dedikasaun nian ba lia-loos. Sira-nia prezensa iha Timor-Leste, iha momentu kr\u00edtiku iha ita-nia ist\u00f3ria, hatudu kbiit no import\u00e1nsia jornalizmu nian hodi harii konxi\u00e9nsia mundial kona-ba realidade povu ne&#8217;eb\u00e9 luta ba sira nia autodeterminasaun,&#8221; dehan Falur.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba traj\u00e9dia Balibo labele dissosia husi luta ba autodeterminasaun iha Timor Leste. Iha tempu nakukun sira-ne&#8217;eb\u00e1 iha Outubru 1975, povu Timor&nbsp;&nbsp;hasoru sira nia tempu ida ne&#8217;eb\u00e9 krusi\u00e1l liu. Liu tiha s\u00e9kulu kolonizasaun portug\u00e9s nian, Timor-Leste ho lej\u00edtimu aspira atu ezerse nia direitu inalien\u00e1vel ba autodeterminasaun, ne&#8217;eb\u00e9 konsagra iha Karta Nasoins Unidas nian no prins\u00edpiu fundament\u00e1l sira direitu internasion\u00e1l nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Sira nain lima komprende katak lia-loos maka pilar esensi\u00e1l ba justisa. Hodi ariska sira nia moris hodi dokumenta eventu sira ne&#8217;eb\u00e9 lori ba invazaun, jornalista sira-ne&#8217;e buka atu f\u00f3 lian ba sira ne&#8217;eb\u00e9 lian laek, fo vizibilidade ba sira ne&#8217;eb\u00e9 la haree, no alerta komunidade internasion\u00e1l ba ameasa sira ne&#8217;eb\u00e9 mosu iha&nbsp;&nbsp;territ\u00f3riu Tomor.<\/p>\n\n\n\n<p>Sira nia mate la\u00f3s saugati de&#8217;it. Sira nia sakrifisiu sai hanesan s\u00edmbolu poderozu ida kona-ba import\u00e1nsia liberdade imprensa nian no pap\u00e9l vital ne&#8217;eb\u00e9 jornalista sira hala&#8217;o hodi defende direitus umanus, promove demokrasia, no harii dame.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen&nbsp;&nbsp;David Da Costa Komemorasaun&nbsp;&nbsp;&nbsp;loron trajedia Balibo&nbsp;&nbsp;Five&nbsp;&nbsp;ba tinan 50 no loron Nasion\u00e1l&nbsp;&nbsp;Liberdade&nbsp;&nbsp;Imprensa&nbsp;&nbsp;ba da-tolu, Proved\u00f3r&nbsp;&nbsp;Direitus&nbsp;&nbsp;umanus&nbsp;&nbsp;no Justisa (PDHJ),&nbsp;&nbsp;tenke&nbsp;&nbsp;brani&nbsp;&nbsp;atu luta&nbsp;&nbsp;ba kompromente, tenke&nbsp;&nbsp;halo servisu&nbsp;&nbsp;kontrivui&nbsp;&nbsp;b\u00e1&nbsp;&nbsp;luta&nbsp;&nbsp;kontra&nbsp;&nbsp;injustisa ne&#8217;ebe&nbsp;&nbsp;maka akontese&nbsp;&nbsp;iha Timor no luta atu harii demokr\u00e1sia&nbsp;&nbsp;ne\u2019eb\u00e9 diak. Provedor&nbsp;&nbsp;Direitu&nbsp;&nbsp;Umana&nbsp;&nbsp;no&nbsp;&nbsp;Justisa (PDHJ) Virg\u00edlio da Silva Guterre \u201cLamukan\u201d Dala barak ema hanoin atu&nbsp;&nbsp;buka hatene oins\u00e1 maka jornalista nain lima&nbsp;&nbsp;mate iha Balib\u00f3, ema barak husu&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;tanba s\u00e1 maka Balib\u00f3 Five&nbsp;&nbsp;&nbsp;16 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21508,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21507","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21507","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21507"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21507\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21509,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21507\/revisions\/21509"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21508"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21507"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21507"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21507"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}