{"id":21546,"date":"2025-10-21T20:51:20","date_gmt":"2025-10-21T11:51:20","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21546"},"modified":"2025-10-21T20:51:51","modified_gmt":"2025-10-21T11:51:51","slug":"deskonfia-dosente-lms-iha-undil-halo-asediu-sexual-ba-estudante-nain-neen-supende-ona-lms-nia-atividade","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/10\/21\/deskonfia-dosente-lms-iha-undil-halo-asediu-sexual-ba-estudante-nain-neen-supende-ona-lms-nia-atividade\/","title":{"rendered":"Deskonfia Dosente LMS iha UNDIL halo As\u00e9diu Sexu\u00e1l Ba Estudante nain neen,\u00a0\u00a0Supende Ona LMS nia Atividade\u00a0"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha Universidade Dili (UNDIL), Fakuldade Ciensia Politika (FCP), Deskonfia dosente naran inisial LMS halo as\u00e9diu sexu\u00e1l hasoru estudante feto sira iha univeridade, iha kazu ne\u2019e vitima nain ne\u2019e maka aprezenta aan ona katak sira vitima as\u00e9diu sexual husi dosente LMS refere no mos Univeridade supende ona dpsente ne\u2019e nian&nbsp;&nbsp;atividade.<\/p>\n\n\n\n<p>Porta vos Vitima Universidade Dili (UNDIL), Adelcia da Costa Belo, hatete, Universidade nu\u2019 udar instituisaun akad\u00e9miku ida ne&#8217;eb\u00e9 iha pap\u00e9l fundamental tolu maka aprende, pesquiza, no kontrolu sosi\u00e1l no Dosente sira nia papel maka, transmite si\u00e9nsia, prinsipiu no valor sira, te\u00f3ria no seluk tan. No, estudante nia pap\u00e9l maka, aprende peskiza no kontrolu sosi\u00e1l. Eentaun, parte rua ne&#8217;e iha hotu papel, nu&#8217;udar sujeitu, atu partisipa ativa iha evolusaun sosiedade nian hodi ko&#8217;alia no defende justisa no lialo\u2019os tuir roman si\u00e9nsia nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9, infelizmente, daudaun ne&#8217;e, mosu pol\u00e9mika oioin kona-ba as\u00e9diu sexu\u00e1l, presaun, intimidasaun, violasaun ba direitu no liberdade. Kampuz laos ona espasu ba hahoris si\u00e9nsia, valor no prins\u00edpiu, produz rekursu umanu ida ne&#8217;eb\u00e9 kualidade hodi liberta an no liberta sosiedade, maib\u00e9 sai fali fatin ka makina ba produz no reproduz predat\u00f3r sexu\u00e1l, monstru sexu\u00e1l no terorista sexu\u00e1l. Tanba ne\u2019e situasaun hirak ne&#8217;e, halo estudante feto sira sai v\u00edtima, trauma, la konfortav\u00e9l no la seguru atu aprende si\u00e9nsia sira. Iha ne&#8217;eb\u00e9, feto sai deit klase da-ruak ka instrument hodi hakonu predat\u00f3r sira nia kan biol\u00f3jika.<\/p>\n\n\n\n<p>Porta Vos konta tuir, as\u00e9diu sexu\u00e1l ne&#8217;eb\u00e9 predat\u00f3r LMS komete ne\u2019e, iha forma tolu, ida maka fizikamente nia pr\u00e1tika lamas hakuak, dada v\u00edtima sira nian sutian talin, bainhira kaer liman ho estudante sira, nia sempre ko&#8217;i ka kebit v\u00edtima sira nia liman ho jestu ne&#8217;eb\u00e9 la apropriadu; Rua maka verbalmente nia ko&#8217;alia hasoru v\u00edtima sira ho lian, o agora bonita loos ne&#8217;e, no seksi los ne&#8217;e, leten deit bonita tiha ona satan okos; tolu maka liu h\u00f3si Via Whatsapp, sempre telfone ba v\u00edtima sira iha kalan boot tuku sanulu liu&nbsp;&nbsp;at\u00e9 tuku sanulu resin rua m\u00f3s sei telfone beibeik no mensajen tutuir to\u2019o tuku rua madrugada.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAsediu sexu\u00e1l ne&#8217;eb\u00e9 komete h\u00f3si dosente predat\u00f3r sekxu\u00e1l ho insial LMS hasoru estudante sira, iha Fakuldade Si\u00e9nsia Politika, universidade Dili. Kazu ida ne&#8217;e, laloos foin mak akontese. Maib\u00e9, akontese fila-fila ona durante tinan barak. Hah\u00fa h\u00f3si semester rua (2) at\u00e9 agora semester neen (6). Depois de akontese kazu ne&#8217;e, ami m\u00f3s hato&#8217;o direta keixa ba estrutura fakuldade Si\u00e9nsia Pol\u00edtika ona,\u201d dehan&nbsp;&nbsp;Porta vos Vitima Universidade Dili (UNDIL), Adelcia da Costa Belo, liu husi Komfrensia Imprensia iha Assosiasaun HAK farol Dili, Tersa 21\/10.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia kontinua konta, iha tempu hanesan, Estrutura Fakuldade&nbsp;&nbsp;m\u00f3s f\u00f3 ona Xamada atensaun ba predat\u00f3r&nbsp;&nbsp;LMS ne&#8217;e. maib\u00e9, infelizmente autor nafatin kontinua halo as\u00e9diu hasoru estudante seluk ne&#8217;eb\u00e9 ikus sai hotu v\u00edtima. Bainhira Estrutura Fakuldade&nbsp;&nbsp;f\u00f3 xamada atensaun ba dosente LMS ne\u2019e, maib\u00e9 nia rasik ameasa estudante sira katak iha ezame monografia sei la liu,<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cDepois, iha momentu kuandu, estrutura Fakuldade f\u00f3 xamada atensaun ba dosente LMS, nia rasik ko&#8217;alia b\u00e1 estudante balun katak, buat ita halimar deit m\u00f3s imi bele hato&#8217;o keixa ne&#8217;e, imi halo hanesan ne&#8217;e, keta halo b\u00e1 loron ruma imi ezame monografia la liu karik,\u201d nia dehan,<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e bazeia ba probelma ne\u2019ebe sita liha leten ne\u2019e, estudante halo an\u00e1liza katak, dosente LMS, nia iha duni intensaun atu pr\u00e1tika hahalok aat ne&#8217;e ba estudante sira, tanba nia rasik iha kapit\u00e1l sosi\u00e1l, ka nu&#8217;udar dosente ida ne&#8217;eb\u00e9 bele halo vinga ba estudante sira, bainhira estudante sira reziste, no saida mak dosente LMS halo, sorin ida atu hamonok v\u00edtima sira para labele kontra aktus dezumanu ne&#8217;eb\u00e9 predat\u00f3r LMS ne&#8217;e pr\u00e1tika.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba kazu ne\u2019e akontese bei-beik ona iha kampus ne\u2019e,&nbsp;&nbsp;iha dia 16 de outubru de 2025, estudante hamutuk ho vitima remete karta suspensaun ba fakuldade, no karta demisaun ba Universidade ho prazu preskrisaun loron rua, atu nune&#8217;e Universidade uja uza nia kompetensia tomak hodi demite dosente predat\u00f3r sekxu\u00e1l LMS ne&#8217;e husi kargu dosente nian, haree ba asaun predat\u00f3r nian ida ne&#8217;e demajiadu iha Universidade.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha loron 20\u00a0\u00a0Outubru de 2025, mais ou menus iha oras 3:30 loraik, Reit\u00f3r Universidade Dili hasoru malu estudante vitima sir ho objetivu atu solusiona problema ida ne`e. Maib\u00e9 infelizmente reit\u00f3r hasoru tiha estudante v\u00edtima, laloos ona atu bele foti medida rigorozu hodi demite dosente predat\u00f3r sexual LLMS ne&#8217;e tuir ezij\u00e9nsia estudante v\u00edtima sira nian ne&#8217;eb\u00e9 preve iha karta petisaun ne&#8217;eb\u00e9 estudante vitima entrega. Maib\u00e9, f\u00f3 fali presaun ba estudante vitima sira katak bainhira estudante vitima sira reziste hodi halo komunikadu imprensa reit\u00f3r rasik sei hasai estudante vitima sira h\u00f3si Universidade Dili.<\/p>\n\n\n\n<p>No rezultadu konsensu ida ne&#8217;e atu hatudu katak reit\u00f3r laiha kapasidade e la utiliza ona nia kompet\u00e9nsia tomak hodi demite predat\u00f3r sexual LMS&nbsp;&nbsp;bazeia investigasaun ne&#8217;eb\u00e9 Estrutura Fakuldade Ciencia politika halo iha loron Quinta Feira dia 16 de outubru de 2025. Infelismente, reit\u00f3r foti deit medida suspensaun ba dosente predat\u00f3r sexual ida ne&#8217;e, hodi loke fali re-investigasaun ba dosente LMS dentru de dez (10) dias. Enkuantu, antes ne&#8217;e Estrutura Fakuldade halo ona investigasaun primeiru ba predat\u00f3r Sekxu\u00e1l LMS ne&#8217;e no dosente rasik reku\u00f1iese katak komete duni asaun ida ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir perspetiva Juridika, bainhira suspeitu konfesa ka ku\u00f1iese ona, nia asaun maka autom\u00e1tikamente v\u00e1lida. No, reit\u00f3r utiliza deit ona nia kompet\u00e9nsia hodi halo tuir v\u00edtimas sira&nbsp;&nbsp;nia ezij\u00e9n sia bazeia de&#8217;it ba inqueritu ne&#8217;eb\u00e9 estrutura fakuldade foti, atu demite ka hasai dosente predat\u00f3r sexual ne&#8217;e. Tanba ida ne&#8217;e maka estudante vitima sira sira-nia ezij\u00e9nsia ba estrutura universidade, Reit\u00f3r partikularmente hodi demite dosente predat\u00f3r sexual ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cOhin estudante hamutuk ho v\u00edtima sira, ami ezije nafatin ba Reit\u00f3r Universidade Dili UNDIL, atu bele uza nia kompetensia tomak hodi foti medida rigorozu tuir estudante vitima sira hotu nia hakarak, atu nune&#8217;e bele garante sustentabildade ba prosesu aprendijazen ohin ho futuru tuir mai, Tanba ne\u2019e, Ami estudante nafatin hamutuk vitima&nbsp;&nbsp;hamrik firme, brani no desididu hodi ezije ba lia loos,\u201d sira husu.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan, Jos\u00e9 Mac\u00eado (Lorico), haforsa, dadaun sira asegura vitima sira no sei lori prosesu ne&#8217;e ba iha Minist\u00e9riu P\u00fabliku (MP) no instituisaun relevante sira atu prosesu ne&#8217;e kontinua la&#8217;o.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Provizoriamente ami registu vitima hamutuk nain ne\u2019en (6), maib\u00e9 iha balun ne&#8217;eb\u00e9 hetan presaun barak entaun sira retira tiha, agora dadaun hela de&#8217;it nain tolu. Ami hanoin katak atu dehan nain ida de&#8217;it mos ami la&#8217;o, tanba vitima brani ona para la&#8217;o ba oin, ne&#8217;eb\u00e9 ami iha dadus no evidensia maib\u00e9 ne&#8217;e provizoriamente, ami hatene katak sira seluk seidauk ko&#8217;alia sai, UNDIL barak la halimar kuandu akontese as\u00e9diu hanesan ne&#8217;eb\u00e1 sempre utiliza poder oioin hodi hamonok vitima sira&#8221;. nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Aktu as\u00e9diu sexu\u00e1l ne&#8217;e beibeik ona akontese iha Universidade Dili, kazu ne&#8217;e akontese uluk iha Fakuldade Direitu maib\u00e9 sira rezolve no hasai&nbsp;&nbsp;ona dosente ne&#8217;e, agora Siensia Politika ne&#8217;e mak vitima nain neen ne&#8217;e hetan as\u00e9diu sexu\u00e1l husi dosente LMS de&#8217;it.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e husu ezije ba Reit\u00f3r Universidade Dili (UNDIL), Jos\u00e9 da Costa Belo, atu utiliza nia kompet\u00e9nsia hodi Demite Dosente predat\u00f3r sekxu\u00e1l LMS ne\u2019e, husu ba Dekana Fakuldade Cien\u00e7ia Pol\u00edtika atu, imediatamente foti sansaun rigorozu hodi suspende dosente LMS nia atividade.<\/p>\n\n\n\n<p>No husu m\u00f3s ba&nbsp;&nbsp;Ministru Ensinu superior si\u00e9nsia no Kultura, no ANAA atu tetu kona-ba akreditasaun ba universidade, no f\u00f3 atensaun ba estrutura universidade, tanba iha dia 18 de novembru 2024, ensinu superior rasik hamutuk ho Secret\u00e1ria de Estado para a Igualdade (SEI), no organizasaun internasion\u00e1l hanesan, Koica, Onu Mulheres e Ju&#8217;s lansa ona programa Zero toler\u00e1nsia ba as\u00e9diu sexu\u00e1l ho objetivu atu prevene no kombate Asediu sexu\u00e1l iha instituisaun ensinu superior sira, iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHusu ba dosente no funsionariu sira hotu iha Universidade Dili UNDIL. atu labele pratika tan asaun ne&#8217;ebe hanesan. Tenke respeitu feto nu&#8217;udar ema laloos klasse segundu sa tan instrumentu para hamonu imi nia kan seksual,\u201dsira husu.<\/p>\n\n\n\n<p>Husu ba Estudante sira hotu liu-liu feto sira atu labele nonok hasoru predat\u00f3r sexual sira, maibe hamrik metin hamutuk firme ho desididus hodi reziste basa laiha opresor ida mak atu entrega liberdade ne&#8217;e ba ema. Labele konsidera katak, asediu seksual nu&#8217;udar asaun baibain ida, tanba, ida ne&#8217;e problema ne&#8217;ebe komplexu, estrutural ne&#8217;ebe Estadu konsidera nu&#8217;udar problema p\u00fabliku ne&#8217;ebe presiza prevene no kombate.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha kazu ne\u2019e, Neon Metin Konfirma ho Dekana Fakuldade Cien\u00e7ia Pol\u00edtika, Cezaltina Angela Soares, hatete, universidade hanesan fatin ida atu aprende, universidade la tolera aktu krime sira liu-liu aktu as\u00e9diu sexu\u00e1l sira iha ambiente akademika nia. No dosente LMS ne\u2019ebe deskonfia halo as\u00e9diu sexu\u00e1l hasoru estudante feto sira, no estudante no vitima sira nian\u00a0\u00a0ezijensia mai iha universidade no Fakuldade Cien\u00e7ia Pol\u00edtika maka atu demite dosente LMS ne\u2019ebe dekonfia envolve iha aktu as\u00e9diu sexu\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"707\" data-id=\"21548\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-21-at-17.14.19.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-21548\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-21-at-17.14.19.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-21-at-17.14.19-300x207.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-21-at-17.14.19-768x530.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-21-at-17.14.19-608x420.jpeg 608w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-21-at-17.14.19-640x442.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-21-at-17.14.19-681x470.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\">Dekana Fakuldade Ciensia Politika UNDIL Cezaltina Angela Soares,(Foto-David)<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha tempu ne\u2019e kedas, ha\u2019u mos bolu dosente LMS ne\u2019e, nia klarifika mai ha\u2019u katak ha\u2019u la komete\u00a0\u00a0aktu ida ne\u2019e, maib\u00e9 karik ha\u2019u nia espresaun hanesan hakuak sira, kaer liman ho sira ne\u2019e konsidera aktu as\u00e9diu sexu\u00e1l bele investiga ha\u2019u, maib\u00e9 bele iha prosesu ida maka kondena ha\u2019u halo as\u00e9diu sexual, dosente ne\u2019e maka deklara mai ha\u2019u,\u201dnia haktuir.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e estudante sira mos haruka karta ida mai iha Dekanu Fakuldade Cien\u00e7ia Pol\u00edtika para demite dosente refere, maib\u00e9 Fakuldade Cien\u00e7ia Pol\u00edtika resposta katak&nbsp;&nbsp;Fakuldade laiha poder atu demite dosente ida, bainhira nia laiha evidensia frovas ida katak nia ne\u2019e arigidu ka autor ba aktu ida.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMaib\u00e9 as\u00e9diu sexual ne\u2019e ita konsidera krime, maib\u00e9 prosesu ida maka deside katak ema ne\u2019e halo as\u00e9diu sexual, sira laiha prosesu ida, seidauk iha investigasaun displinar insutisionalmente univeridade seidauk deside ema ne\u2019e halo aktu kirme, se hatudu frovas ha\u2019u nia dosente ne\u2019e sala nia tenke simu konsekonsia, se estudante maka loos, sira bele ba keixa dosente ne\u2019e ba iha Ministru Publiku,\u201dnia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Kazu ida ne\u2019e Fakuldade Cien\u00e7ia Pol\u00edtika enkamina ona ba iha universidade, no horseik&nbsp;&nbsp;estrutura universidade enkontru ona Fakuldade no estudante no vitima sira para atu resolve kazu ne\u2019e, resolve oinsa, universidade forma ekipa ida atu halo investigasaun ba aktu dosente LMS,&nbsp;&nbsp;no dosente LMS ne\u2019e mos agora univeridade no fakuldade supende ona nia atividade hanorin iha fakuldade refere.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHorseik ami ekontru ne\u2019e provizoriu universidade no Fakuldade ami supende ona dosente ida ne\u2019e, durante ami nia investigasaun la\u2019o. ami supende nian, husi atividade dosente, hanorin, orentasaun monografia no atividade iha&nbsp;&nbsp;Fakuldade Cien\u00e7ia Pol\u00edtika provizoriu ba nia,\u201d nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir objervasaun jornalista neon metin iha universidade Dili, bainhira porta vos vitima as\u00e9diu sexu\u00e1l no vitima sira halo komfrensia imprensa liga ho kazu dosente LMS nian, iha kampus UNDIL, esturutura universidade Dili&nbsp;&nbsp;no senadu jeral UNDIL la f\u00f3 fatin ba porta vos no vitima sira halo komferensia imprensa iha area universidade nian, tanba estrutura ho senadu jeral nia razaun katak laiha karta koinesimentu.<\/p>\n\n\n\n<p>Liga ho kazu as\u00e9diu sexu\u00e1l ne\u2019e maka deskonfia komete husi dosente LMS ne\u2019e, bainhira jornalista sira tun ba halo kobertura komfrensia imprensa iha Universidade UNDIL , estudante balun tenta duni jornalista no balun buti jornalista nia kakor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Iha Universidade Dili (UNDIL), Fakuldade Ciensia Politika (FCP), Deskonfia dosente naran inisial LMS halo as\u00e9diu sexu\u00e1l hasoru estudante feto sira iha univeridade, iha kazu ne\u2019e vitima nain ne\u2019e maka aprezenta aan ona katak sira vitima as\u00e9diu sexual husi dosente LMS refere no mos Univeridade supende ona dpsente ne\u2019e nian&nbsp;&nbsp;atividade. Porta vos [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21547,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21546","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21546","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21546"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21546\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21549,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21546\/revisions\/21549"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21547"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21546"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21546"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21546"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}