{"id":21568,"date":"2025-10-23T14:11:20","date_gmt":"2025-10-23T05:11:20","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21568"},"modified":"2025-10-23T14:13:49","modified_gmt":"2025-10-23T05:13:49","slug":"ai-parapa-ho-nia-funsaun-mitigasaun-iha-area-kosteira-sira-salva-komunidade-sira-husi-tasi-nia-ameasa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/10\/23\/ai-parapa-ho-nia-funsaun-mitigasaun-iha-area-kosteira-sira-salva-komunidade-sira-husi-tasi-nia-ameasa\/","title":{"rendered":"Ai-Parapa ho nia Funsaun Mitigasaun iha \u00c1rea Kosteira Sira: Salva Komunidade sira husi Tasi Nia Ameasa"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen Silvino Freitas<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Laloran tasi ne\u2019eb\u00e9 sa\u2019e iha tempu bailoron tanba volume tasi-been ne\u2019eb\u00e9 kontinua aumenta sa\u2019e iha tempu bailoron. Ninia impaktu mai husi klima ne\u2019eb\u00e9 muda tun-sa\u2019e hosi epoka la hanesan hodi provoka rai manas maka\u2019as akompa\u00f1a ho anin-boot. Nune\u2019e situasaun sira ne\u2019e sei sai risku ba komunidade sira ne\u2019eb\u00e9 hela besik tasi-ninin. SItuasaun ne\u2019e m\u00f3s sei f\u00f3 impaktu ba nasaun sira ne\u2019eb\u00e9 nia forma nu\u2019udar illa kiik. Risku sira ne\u2019e mak komunidade sira sei lakon sira nia uma, toos, no bee-moos.<\/p>\n\n\n\n<p>Timor Leste m\u00f3s nasaun ho forma illa kiik, komunidade sira hela iha \u00e1rea kosteira tasi nian. Sira depende m\u00f3s ba ekonomia tasi nian ka&nbsp;<em>blue economy<\/em>. Nune\u2019e komunidade ne\u2019eb\u00e9 hela besik kosteira tasi ninin hanesan Bediik-Hera no Ulmera-Likisa mos hetan ameasa husi impaktu sira ne\u2019e, tanba sira hela besik liu tasi-ninin. \u00c1rea kosteira rua ne\u2019e iha Bediik-Hera tanba antes ne\u2019e kompiaun ho ai-parapa maib\u00e9 tanba ema la kuidadu ai-parapa, entaun dadauk ne\u2019e nakfilak ona ba tasi. Nune\u2019e m\u00f3s iha Ulmera, iha tempu bailoron komunidade sira ne\u2019eb\u00e9 hela besik tasi trauma ho laloran tasi ne\u2019eb\u00e9 boot.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Impaktu husi laloran tasi ne\u2019eb\u00e9 ameasa no f\u00f3 risku ba komunidade no illa kiik sira, maka tuir peskizad\u00f3r sira katak ai-parapa bele f\u00f3 solusaun hodi halo mitigasaun iha \u00e1rea kosteira tasi ninin nian no ezist\u00e9nsia ai-parapa nian iha tasi ninin bele halo rahun korente tasi ne\u2019eb\u00e9 boot. Nune\u2019e Governu Timor-Leste iha politika ne\u2019eb\u00e9 kontinua infu\u00e9nsia nasaun emit\u00f3r ba mudansa-klimatika sira atu bele hetan fundu hodi altera no mitiga risku mudansa klim\u00e1tika no fundu sira bele uza hodi halo reflorestasaun ba ai-parapa iha \u00e1rea kosteira sira tasi nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir Komunidade Natercia Goncalves rezidente iha aldeia Nauner suku Ulmera-Likis\u00e1, volume tasi-been sempre aumenta iha tempu bailoron hodi halo laloran tasi baku maka\u2019as tanba sira nia uma besik liu tasi ninin nune\u2019e halo sira sente tauk iha tempu ne\u2019eb\u00e9 laloran tasi sa\u2019e maka\u2019as.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201c<em>Tasi kuandu nia tempu nia sa\u2019e makaas nia sa\u2019e halo ami tauk, iha tempu bailoron laloran tama mai halo ami tauk\u201d <\/em>dehan Natercia iha nia hela fatin aldeia Nauner suku Ulmera , (26\/08).<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan tan, iha sira nia suku autoridade komunitaria sira hah\u00fa bandu ona komunidade sira atu tesi ai ne\u2019eb\u00e9 besik tasi-ninin. Liuliu ai-parapa maib\u00e9 antes ne\u2019e komunidade balun tesi Ai-parapa hodi f\u00f3 han animal sira ne\u2019eb\u00e9 han Ai-parapa. Nune\u2019e iha sira nia suku Ulmera rasik f\u00f3 multa\u00a0\u00a0ba ema sira ne\u2019eb\u00e9 tesi ai kuandu tesi mak sei multa ho osan husi $200.00 too $ 500.00<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAgora iha tinan 2025 ne\u2019e mak ema bandu ona atu tesi ai-parapa. Iha ne\u2019e m\u00f3s ema tesi f\u00f3 han anim\u00e1l maib\u00e9 anim\u00e1l la han entaun ema mos tesi no iha ami nia suku Ulmera ne&#8217;e autoridade sira bandu ona. Ami labele tesi ai, inklui ai-parapa kuandu bandu mak tesi bele multa too $ 200 bele liu\u201d, dehan Sra. Natercia.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir peskizador husi Asosiasaun Peska Marina-Timor Leste (APM-TL) Fidel Guterres, tasi been sa\u2019e maka\u2019as ninia kontribuisaun ho fat\u00f3r tolu (3) 1-tasi iha ninia molekula vertik\u00e1l sira iha laran, kompostu husi kimiku sira ne\u2019e kuandu rai iha temperatura manas kompostu kimiku sira espanda an tiha. Entaun nia provoka tasi been sa\u2019e, 2-zelu sira iha foho leten iha green island ne\u2019e kuandu nia nabeen nia aumenta tan volume bee iha tasi laran tanba zelu sira ne\u2019e kuandu rai manas bele nabeen hodi aumenta bee iha tasi laran. 3-nia esplika amostra iha Jakarta tanba barak liu sira hasai bee husi rai okos, entaun elevasaun rai ne\u2019e kada tinan nia tuun maske ema la sente maib\u00e9 too tempu naruk nia tuun halo tasi been as liu tiha fali rai maran.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"559\" data-id=\"21569\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE-OK-2.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-21569\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE-OK-2.png 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE-OK-2-300x168.png 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE-OK-2-768x429.png 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE-OK-2-751x420.png 751w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE-OK-2-640x358.png 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE-OK-2-681x381.png 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em>Ai-Parapa iha area protejidu iha Biacou, Atabae Munisipiu Bobonaro. [Foto: Neon Metin]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBainhira laloran tasi sa\u2019e maka\u2019as tanba korente tasi iha oseanu nian ne\u2019e kait ba malu korente ne\u2019e m\u00f3s halo rotasaun. Entaun nia m\u00f3s hamosu impaktu ba laloran boot no kuandu anin boot halo laloran boot liu tan. Nune\u2019e kontribui maka\u2019as maka ema bolu fat\u00f3r prinsip\u00e1l primeiru ne\u2019e mak mudansa klimatika. Rai manas, ita nia kamada ozonu ne\u2019e menus liu tan, loron matan ne\u2019e manas, entaun nia halo tasi been ne\u2019e espanda an tiha no tasi been aumenta liu tan\u201d, peskizador Fidel husi APM-TL haktuir, (28\/08).<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir peskizad\u00f3r ne\u2019e, impaktu oioin husi volume tasi ne\u2019eb\u00e9 kontinua aumenta maka iha illa pasifiku sira ema bolu&nbsp;<em>climate refuse<\/em>&nbsp;nasaun sira hanesan Tuvalu sira komesa halo migrasaun tanba nasaun sira ne\u2019e komesa atu lakon. Tasi sa\u2019e husi sorin sira nia pontu ne\u2019eb\u00e9 aas liu naruk maka kuatru metru. Maib\u00e9 kuandu kada tinan maka sira nia previzaun sa\u2019e ba 1,93 milimetru kada tinan. Entaun too tinan 50 too 100 nasaun lakon ona. Impaktu seluk maka&nbsp;&nbsp;bee-moos ba komunidade sira ne\u2019eb\u00e9 hela besik tasi ninin sira ne\u2019e tasi been sa\u2019e maka\u2019as, entaun sira bele lakon sira nia fonte (source) bee-moos no sira m\u00f3s sei bele lakon sira nia fatin agrikula. Tanba kuandu tasi been sa\u2019e, rai sira ne\u2019e absorve husi tasi been sira ne\u2019e, entaun rai sira ne\u2019e sira labele kuda produtu agrikula.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha nasaun the Pacific island, hanesan Tuvalu tuir previzaun iha mundu, sira mak nasaun ne\u2019eb\u00e9 iha risku boot liu sira komesa halo ona migrasaun ba iha Australia ho Nova Zelandia. Iha tinan hirak liu ba ne\u2019e sira komesa halo ona migrasaun. Iha Kiribati m\u00f3s hanesan, populasaun sira komesa halo ona migrasaun ona no Kiribati ne\u2019e barak liu halo migrasaun ba Nova Zelandia no Tuvalu ne\u2019e barak liu ba Australia\u201d nia haktur.<\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho risku sira husi volume tasi ne\u2019eb\u00e9 kontinua aumenta nune\u2019e responde ba impaktu sira ne\u2019e maka halo adaptasaun no mitigasaun. Ema koko atu moris tuir saida maka akontese ona iha nasaun dezenvolvidu sira liuhusi reflorestasaun ba ai-parapa, duut tasi, atu harahun laloran tasi sa\u2019e maka\u2019as ne\u2019e no ahuruin m\u00f3s parte ida atu reduz laloran maka\u2019as ne\u2019e. Halo m\u00f3s konstrusaun bareira hodi tahan laloran sira, hanesan iha pantai kelapa Governu tau ona bareira fatuk atu harahun laloran tasi. Iha nasaun seluk, sira halo moru atu tahan raihenek tasi nian. Kuandu anin mai husi lorosa\u2019e raihenek mai husi lorosa\u2019e, anin mai husi loromonu, raihenek ba loromonu atu raihenek sira labele lakon ka tahan raihenek sira iha bareira laran.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk, Koordenador ba Konservasaun Flora-Fauna husi Sentru Estudu Mangrove (SEM) Hera Alito Rosa dehan, ai-parapa nia import\u00e1nsia ida maka bele satan rai maran tanba ai-parapa ne\u2019e rasik bareira entre tasi ho rai maran tanba sira moris iha lina kosteira nian. Sira nia funsaun ida mak proteje rai maran husi abrasaun bainhira laloran boot nian lakona direta ba rai maran. Maib\u00e9 kona uluk ai-parapa sira ne\u2019e hafoin mak mai iha rai maran. Entaun tasi nia forsa ne\u2019e neineik mak foin mai too raimaran, nunee la dun f\u00f3 impaktu boot ba rai maran sira. Iha \u00e1rea ne\u2019eb\u00e9 ai-parapa laiha bainhira tasi baku direita. Ne\u2019e iha impaktu boot, liuliu\u00a0\u00a0ba abrasaun barak kuaze akontese barak kuandu ai-parapa laiha.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"715\" height=\"616\" data-id=\"21571\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.44.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-21571\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.44.jpeg 715w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.44-300x258.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.44-488x420.jpeg 488w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.44-640x551.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.44-681x587.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 715px) 100vw, 715px\" \/><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Koordenador ba Konservasaun Flora-Fauna husi Sentru Estudu Mangrove (SEM) Hera Alito Rosa. [Foto: doc.Privadu]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBainhira Ai-parapa iha fatin balun laiha ka iha fatin balun iha maib\u00e9 sira balun tesi hotu tiha, estraga hotu tiha. Entaun f\u00f3 impaktu direta ba \u00e1rea kosteira ne\u2019e tanba nia loke tasi nia dalan ne\u2019e hodi estraga komunidade sira nia hela fatin. Iha Hera, iha parte Bedihik kuandu tasi sa\u2019e bainhira volume tasi boot entaun impaktu boot ba komunidade sira nia plantasaun, sira nia hela fatin sira kontinua tama no agora dadauk komunidade nia hela fatin balun lakon. Sira nia plantasaun hanesan nuu, aihoris sira ne\u2019e kuaze monu tama iha tasi laran, tasi kontinua tama liu fali iha sira nia plantasaun\u201d dehan Kordenador ba Konservasaun Flora Fauna Alito Rosa iha Sentru Estudu Mangrove Hera, (07\/08).<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan tan, Sentru Estudu Mangrove Hera nafatin halo konservasaun ba Ai-parapa sira ne\u2019eb\u00e9 moris ona hodi halo protesaun nafatin. Maib\u00e9 sentru m\u00f3s kontinua kuda aumenta nia luan hodi hala\u2019o atividade edukasaun oins\u00e1 maka komunidade nia hanoin kona-ba ai-parapa ne\u2019e nia benefisiu ba sira. Benefisiu ne\u2019e la\u2019\u00f3s ho forma osan, maib\u00e9 iha benefisiu direta ida-ne\u2019eb\u00e9 bele proteje komunidade husi dezastre natur\u00e1l, liuliu ba tasi boot, laloran boot no anin boot sira ne\u2019e atu komunidade bele hela seguru iha sira nia hela fatin.<\/p>\n\n\n\n<p>Degradasaun ambient\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 dadaun ne\u2019e akontese maka Governu Timor-Leste liuhusi Diresaun Nasional Alterasaun Klimatika (DNAK) iha politika ida bolu adaptasaun atu adapta ba iha efeitu husi mudansa klimatika ne\u2019eb\u00e9 dadauk ne\u2019e iha. Tanba asaun ne\u2019eb\u00e9 halo maka presiza adapta deit tanba klima ne\u2019e la\u2019\u00f3s Timor-Leste nian rasik maib\u00e9 m\u00f3s atividade husi nasaun seluk nian mak muda klima la tuir nia tempu. Nune\u2019e Timor-Leste m\u00f3s tenke simu nia konseku\u00e9nsia. Pol\u00edtika ne\u2019eb\u00e9 dadaun ne\u2019e Governu halo maka esforsu atu husu apoia ba nasaun doad\u00f3r sira . Liuliu fundu husi  global environment facility (GEF) no fundu ida bolu green climate fund (GCF hodi lori fundu sira ne\u2019e halo adaptasaun ba efeitu husi mudansa klimatika.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta ko\u2019alia kona-ba tasi been ita atu adapta, entaun ita nia \u00e1rea kosteira sira ne\u2019e ita kuda filafali ai hanesan, iha \u00e1rea pantai-kelapa sira ne\u2019e ita komesa tau ona konstrusaun ne\u2019eb\u00e9 tau ona iha ne\u2019eb\u00e1. Ne\u2019e nia objetivu ida atu adapta no mitiga tanba kuandu tasi been maka\u2019as, entaun tasi baku mai alastra mai rai maran. Sira ne\u2019e mak meius ida ita atu mitiga maib\u00e9 ninia objetivu ikus liu mak ne\u2019e. ita tenke koko adapta ho situasaun. Tanba tasi been ne\u2019e la\u2019\u00f3s deit atividade iha Timor, maib\u00e9 ida-ne\u2019e problema mundi\u00e1l. Entaun, ita halo asaun sira ne\u2019e hodi reduz estragus sira ne\u2019eb\u00e9 mai husi tasi ne\u2019e rasik,\u201d dehan Diret\u00f3r DNAK Carlos da Concei\u00e7\u00e3o iha ninia knaar fatin Bebora, Dili, (25\/08).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-3 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"720\" height=\"480\" data-id=\"21572\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.45.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-21572\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.45.jpeg 720w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.45-300x200.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.45-630x420.jpeg 630w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.45-640x427.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/WhatsApp-Image-2025-10-23-at-14.00.45-681x454.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 720px) 100vw, 720px\" \/><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>Fundu sira ne\u2019eb\u00e9 dadaun ne\u2019e Timor Leste asesu ne\u2019e hetan aprovasaun husi DNAK ne\u2019eb\u00e9 tutela iha Minist\u00e9riu Turizmu no Ambiente. Ministeriu ne\u2019e mak halo aprovasaun ba fundu sira ne\u2019e. Maibe fundu sira implementa husi aj\u00e9nsia internasion\u00e1l sira hanesan Programa Nasoens Unidas ba Dezenvolvimentu (PNUD) no Food Agriculture Organization (FAO) no seluk tan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMinistru aprova maib\u00e9 mai implementa la fasil. Ema atu intrega mai Timor-Leste mak implementa direta ka asesu direta. Ita bele aprova maib\u00e9 fundu sira mai ne\u2019e implementa husi aj\u00e9nsia internasion\u00e1l sira hanesan UNDP, FAO no sira seluk mak implementa. Maib\u00e9 fundus ne\u2019e atu mai Governu Tmor-Leste mak aprova\u201d dehan diret\u00f3r Carlos.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos Governu Timor-Leste iha ninia fundu rasik ba alterasaun klimatika mak politika ida husi Governu harii DNAK hodi responde ba situasaun efeitu husi mudansa klimatika nian. Governu nia politika atu ratifika m\u00f3s Konvensaun Internasion\u00e1l sira hodi hetan asesu. Nune\u2019e kada tinan husi Governu, liuliu husi set\u00f3r ambiente sempre ba partisipa iha enkontru sira iha nivel internasion\u00e1l. Enkontru ne\u2019e ho objetivu atu bele hatoo problema saida maka Timor-Leste infrenta. Liuliu efeitu husi mudansa klimatika hodi bele konvense nasaun doad\u00f3r sira bele apoia. Tanba Timor-Leste m\u00f3s sofre ba atividade industria kimiku ho ninia konseku\u00e9nsia.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-4 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"566\" data-id=\"21573\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE_OK.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-21573\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE_OK.png 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE_OK-300x170.png 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE_OK-768x435.png 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE_OK-742x420.png 742w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE_OK-640x362.png 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/MANGROVE_OK-681x385.png 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Tasi Ibun Biacou. [Foto: Neon Metin]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cPol\u00edtika Governu mak ita ratifika konvensaun sira ne\u2019e para ita bele iha direitu no lobi nasaun doad\u00f3r sira. Liuliu fundu ida ha\u2019u temi ona no iha tan fundu ida ita hetan oportunidade husi fundu ida ema bolu lost and damage. Iha tempu badak ita sei asesu, maib\u00e9 Timor-Leste ita tenke prepara ita nia rekursu umanu ho kapasidade di\u2019ak atu asesu direta. Se ita aprova mais ita nia rekursu umanu ita la prepara maka fundus sira ne\u2019e aj\u00e9nsia internasion\u00e1l sira maka implementa la\u2019\u00f3s ita maka implementa\u201d <\/em>dehan Carlos.<\/p>\n\n\n\n<p>Governu m\u00f3s konsidera ai-para sira iha tasi ninin ne\u2019e atu garante ai-parapa sira ne\u2019e nia ezist\u00e9nsia rasik atu satan laloran sira. Satan anin sira ne\u2019eb\u00e9 boot mai afeta mai terestre ne\u2019e la\u2019\u00f3s responsabilidade Governu nian deit. Maib\u00e9, responsabilidade entidade hotu-hotu nian atu ko\u2019alia kona-ba protesaun no konservasaun ambiente. Governu mesak deit labele halo buat ida, maske Governu esforsu maka\u2019as hodi kria lei maib\u00e9 ema laiha konxi\u00e9nsia umanu atu kumpri lei hodi kontribui, ne\u2019e sai mos obstaklu ida ba konservasaun flora no fauna iha kosteira tasi nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Dadaun ne\u2019e iha ona&nbsp;<strong>Lei Peskas mos mensiona konaba \u00e1rea protejida hanesan iha Artigu 96 Dekretu Lei no.4\/2005, 20 Jullu mensiona konaba&nbsp;<\/strong><strong>Klassifikasaun zona protejida, Artigu 97 mos mensiona konaba Estabelesimentu rezerva aku\u00e1tiku ho zona repovoamentu no Artigu 98 konaba Estabelesimentu parke mari\u00f1u,&nbsp;<\/strong>ba parte kosteira sira kona-ba \u00e1rea protejida ne\u2019eb\u00e9 konsidera nu\u2019udar parte ida ba \u00e1rea kosteira. Sira ne\u2019e parte balun iha \u00e1rea protejida, maib\u00e9 ema balun estraga nafatin, ida-ne\u2019e hatudu katak ema laiha konxi\u00e9nsia ba konservasaun.<strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Prezervasaun ai-para nu\u2019udar aktu estrat\u00e9jiku ida atu salva vida umana no biodiversidade tasi nian, liuliu iha \u00e1rea kosteira sira liuhusi dalan mitigasaun no adaptasaun ba mudansa klimatika ne\u2019eb\u00e9 dadauk ne\u2019e afeita ema barak nia vida no biodiversidade. Ida-ne\u2019e, sai esforsu parte hotu-hotu nian, tantu komunidade babain, sosiedade sivil no entidade relevante sira Estadu nian atu proteje no salva ita nia ambiente tasi nian husi estragus no salva vida umana husi tasi nia ameasa.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Silvino Freitas Laloran tasi ne\u2019eb\u00e9 sa\u2019e iha tempu bailoron tanba volume tasi-been ne\u2019eb\u00e9 kontinua aumenta sa\u2019e iha tempu bailoron. Ninia impaktu mai husi klima ne\u2019eb\u00e9 muda tun-sa\u2019e hosi epoka la hanesan hodi provoka rai manas maka\u2019as akompa\u00f1a ho anin-boot. Nune\u2019e situasaun sira ne\u2019e sei sai risku ba komunidade sira ne\u2019eb\u00e9 hela besik tasi-ninin. SItuasaun [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21574,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-21568","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21568","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21568"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21568\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21577,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21568\/revisions\/21577"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21574"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21568"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21568"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21568"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}