{"id":21685,"date":"2025-11-08T21:22:00","date_gmt":"2025-11-08T12:22:00","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21685"},"modified":"2025-11-08T21:22:03","modified_gmt":"2025-11-08T12:22:03","slug":"oje-2026-seidauk-tau-prioridade-iha-setor-produtivu-cgt-tl-presiza-hasae-agrikultura-ba-10-inklui-setor-importante-seluk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/11\/08\/oje-2026-seidauk-tau-prioridade-iha-setor-produtivu-cgt-tl-presiza-hasae-agrikultura-ba-10-inklui-setor-importante-seluk\/","title":{"rendered":"OJE 2026 Seidauk Tau Prioridade Iha Set\u00f3r Produtivu, CGT-TL: Presiza Hasa\u2019e\u00a0Agrikultura ba 10%, Inklui Setor Importante seluk"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Alokasaun Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan 2026, seidauk&nbsp;tau prioridade ba&nbsp;&nbsp;iha Set\u00f3r produtivu sira hanesan,&nbsp;&nbsp;agrikultura&nbsp;tanba hetan&nbsp;de&#8217;it millaun US$20.2&nbsp;&nbsp;menus hosi&nbsp;1.9%. Tanba ne\u2019e,&nbsp;&nbsp;Core Group Transparency Timor-Leste (CGT-TL), husu atu hasa\u2019e&nbsp;prosentu ba&nbsp;Set\u00f3r produtivu sira&nbsp;hanesan agrikultura ba iha&nbsp;10%.<\/p>\n\n\n\n<p>Koordenador Nasional Core Group Transparency Timor-Leste (CGT-TL), Jemicater Moniz dos Reis, hateten,&nbsp;set\u00f3r produtivu deklara iha livru Proposta OJE 2026 hanesan kontribuinte ba ekonomia, realidade sosi\u00e1l seidauk muda.&nbsp;Tanha&nbsp;Problema hanesan sa\u00fade, edukasaun, agrikultura no malnutrisaun kontinua afeta komunidade&nbsp;sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e CGTL nia haree alokasaun OJE tinan 2026 ba Set\u00f3r produtivu sira&nbsp;hanesan agrikultura, edukasaun&nbsp;&nbsp;saude, bee&nbsp;&nbsp;moos no turizmu&nbsp;ne\u2019e kuase ki&#8217;ik hotu,&nbsp;&nbsp;tanba ne&#8217;e, presiza&nbsp;&nbsp;hasa\u2019e&nbsp;&nbsp;set\u00f3r&nbsp;&nbsp;produtivu sira hanesan&nbsp;&nbsp;agrikultura&nbsp;&nbsp;ne&#8217;e&nbsp;&nbsp;ba iha 10%.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTuir ami nia haree no akompa\u00f1a, ami nia membru sira la\u2019o hamutuk mos halo analiza kona-ba alokasaun orsamentu sira kuaze ita haree ba Set\u00f3r agrikultura ki&#8217;ik, maib\u00e9&nbsp;husi Ami CGT-TL nia hakarak ne\u2019e pelemenus 10% ba iha&nbsp;set\u00f3r produtivu importante&nbsp;&nbsp;sira ne\u2019e ami nia hakarak,\u201d dehan&nbsp;&nbsp;Koordenador Nasional Core Group Transparency Timor-Leste (CGT-TL), Jemicater Moniz dos Reis, liu-husi Konfrensia Imprensa iha edifisiu CGT-TL, Kaikoli, Sexta 07\/11.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia Salienta, maib\u00e9 problema maka ne\u2019e, se kunadu husu ona&nbsp;&nbsp;10% ba iha Set\u00f3r produtivu sira, maka governu no&nbsp;&nbsp;lideransa sira laiha kapasaidade atu uza osan ne\u2019e, ida ne\u2019e mos sai problema ida. No aloka tiha 10% maka ba fali&nbsp;&nbsp;salariu bensimentu, transfer\u00e9nsia&nbsp;publika, entaun Set\u00f3r produtivu sira nafatin problema,&nbsp;&nbsp;maib\u00e9 presiza governu no lidernasa sira tenke iha kapasidade atu bele investe iha Set\u00f3r ne\u2019ebe produtivu atu nune\u2019e aloka osan labele sala, tenke lao tuir nia fatin.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ita husu investe iha set\u00f3r importante sira hanesan&nbsp;&nbsp;agrikultura&nbsp;&nbsp;iha 10%, no presiza ita nia governu sira tenke dezenvolve barak tan iha produtivu sira, hanesan floresta, Parke Nasional. Maib\u00e9&nbsp;ita preukupa ida mak ita husu tiha tau 10%, maib\u00e9&nbsp;governu uza fali ba transfer\u00e9nsia Publika no ba slaraiu sira no la tau&nbsp;&nbsp;nafatin prioridade ba set\u00f3r produtivu sira ida ne&#8217;e mos problema,&#8221;&nbsp;nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir,&nbsp;CGTL-TL rejista iha progresu balun iha \u00e1rea transpar\u00e9nsia no partisipasaun p\u00fabliku, maske kontinua persiste dezafiu prinsip\u00e1l sira. Maib\u00e9 CGT-TL&nbsp;apresia esforsu husi Minist\u00e9riu Finansas ne\u2019eb\u00e9 kontinua promove no aplika prins\u00edpiu transpar\u00e9nsia, liu husi elabora no p\u00fablika dokumentu sira hanesan Sirkul\u00e1r OJE 2026, Deklarasaun Orsament\u00e1l, relat\u00f3riu Konsulta sidadaun, inklui publikasaun Proposta Lei ba OJE 2026, no involve parte sosiedade siv\u00edl iha sesaun aprezentasaun balun.<\/p>\n\n\n\n<p>Infelizmente, CGT-TL nota katak minist\u00e9riu sira barak seidauk pratika transpar\u00e9nsia no partisipasaun p\u00fabliku. Informasaun ba konte\u00fadu OJE seidauk disponivel iha website minist\u00e9riu sira, no prosesu preparativu ba Proposta OJE 2026 kuaze la envolve parte interesadu sira hanesan sosiedade siv\u00edl, akad\u00e9miku no set\u00f3r privadu. Ida ne\u2019e hatudu katak oportunidade husi ideia realista povu nian seidauk esplora atu hetan planeamentu orsament\u00e1l bazeia ba realidade Timor-Leste nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e m\u00f3s nia esplika, Kona-ba Set\u00f3r Produtivu no Priorizasaun Orsament\u00e1l tuir observasaun CGT-TL, Governu kontinua hateten set\u00f3r importante sira hanesan agrikultura, hortikultura, kaf\u00e9, plantas ind\u00fastria, pekuaria, veterin\u00e1ria, peska, floresta, artejenatu, ekonomia informal,&nbsp;&nbsp;agro&nbsp;&nbsp;turizmu,&nbsp;&nbsp;turizmu&nbsp;&nbsp;komunit\u00e1ria,&nbsp;home&nbsp;&nbsp;ind\u00fastria&nbsp;&nbsp;no&nbsp;ind\u00fastria.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9&nbsp;realidade&nbsp;&nbsp;&nbsp;hatudu katak set\u00f3r sira ne\u2019e seidauk hetan prioridade loloos iha pol\u00edtika orsament\u00e1l jeral estadu tinan 2026. No OJE nafatin domina husi despeza konsumtivu, la\u2019\u00f3s produtivu. Planeamentu m\u00f3s f\u00f3 sin\u00e1l katak iha retorika no inkonsist\u00e9nsia entre ko\u2019alia pol\u00edtika, dokumentu hakerek no alokasaun orsament\u00e1l la iha ligasaun klaru.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e,&nbsp;&nbsp;Timor-Leste sei iha Rai Naruk Fisk\u00e1l no Krize Potensi\u00e1l. Gr\u00e1fiku husi Minist\u00e9riu Finansas (FM)&nbsp;&nbsp;hatudu katak Fundu Petrol\u00edferu sei hetan red\u00fas lalais bainhira Governu kontinua uza nivel levantamentu hanesan agora. Se situasaun ne\u2019e kontinua, Timor-Leste sei enfrenta rai naruk fisk\u00e1l iha tinan sanulu oin.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba Dezde kampu Bayu Undan remata iha Ju\u00f1u 2025, Timor-Leste la iha tan reseita petrol\u00edferu signifikante. Investimentu iha merkadu internasion\u00e1l la serteza, depende husi flutuasaun global. Ita nian esperi\u00e9nsia tinan 2015, 2018 no 2022 hatudu katak maske iha retornu barak, volat\u00edlidade merkadu sei ameasa estabilidade ekonomia nasion\u00e1l,\u201dnia haktuir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho problema ida ne\u2019e, governu tenke investimentu iha set\u00f3r produtivu, maib\u00e9 Programa tinan 5 Governu ne\u2019e nian, kontinua f\u00f3 prioridade ba set\u00f3r estrativa no infrastrutura boot sira, sei la reprezenta interese Povu Timor-Leste nian. Projetu Tasi Mane kuaze gasta ona billaun ida-resin, husi estudu, konstrusaun estrada, aeroportu, inklui m\u00f3s hola partisipasaun iha konsorsiu Greater Sunrise, maske kondisaun sira ne\u2019eb\u00e9 kria hah\u00fa aat daudaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ne\u2019e ami husu atu halo analiza kle\u2019an antes kontinua aloka osan hodi f\u00f3 prioridade no gasta osan boot ba projetu boot sira ne\u2019eb\u00e9 sei f\u00f3 impaktu negativu ba aspeitu sosi\u00e1l, ambiente no kultura, hanesan projetu tasi mane inklui m\u00f3s projetu mineiru sira,\u201dsira husu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia afirma, maske projetu sira ne\u2019e hanesan oportunidade atu hetan retornu no oferese apoiu balun maib\u00e9 sei difikulta oportunidade atu dezenvolve set\u00f3r investimentu iha diresaun ne\u2019eb\u00e9 renovavel no sustentavel.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi husu iha OJE 2026, Governu tenke tau prioridade ba set\u00f3r produtivu ne\u2019eb\u00e9 sustenta moris povu hanesan Agrikultura, Edukasaun, Sa\u00fade, Bee Moos no Turizmu. Set\u00f3r sira ne\u2019e la\u2019\u00f3s de\u2019it prioridade pol\u00edtika, maib\u00e9 base fundamental ba kresimentu ekonomia sustent\u00e1vel,\u201dsira kontinua husu.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, CGT-TL husu governu atu reavalia investimentu iha infrastrutura boot sira estrada, edif\u00edsiu, ponte, portu, aeroportu no eletrisidade. Ezemplu hanesan EDTL, E.P. iha 2025 simu subs\u00eddiu $166.5 milh\u00f5es,&nbsp;maib\u00e9&nbsp;rekolla de\u2019it reseita&nbsp;$50-60&nbsp;milh\u00f5es.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Situasaun ne\u2019e prova katak governu tenke halo an\u00e1lize ba retornu real investimentu ne\u2019e, atu evita depende permanente ba subs\u00eddiu OJE. Enerjia eletrisidade ajuda duni atividade ekon\u00f3miku, maib\u00e9 presiza estrat\u00e9jia klaru ba sustentabilidade ekonomia nian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi observa katak maske set\u00f3r produtivu deklara iha livru Proposta OJE 2026 hanesan kontribuinte ba ekonomia, realidade sosi\u00e1l seidauk muda. Problema hanesan sa\u00fade, edukasaun, agrikultura no malnutrisaun kontinua afeta komunidade,\u201dtenik nia.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanbe ne\u2019e CGT-TL rekomednda, reorienta OJE 2026, Governu tenke foka ba investimentu produtivu no sosi\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 realistiku no sustent\u00e1vel, hanesan agrikultura, sa\u00fade, edukasaun, turizmu, peska, bee moos no ind\u00fastria ki\u2019ik.<\/p>\n\n\n\n<p>No Parlamentu Nasion\u00e1l (PN) tenke halo analiza rigor\u00f3zu ba investimentu iha tasi mane no mineiru ne\u2019eb\u00e9 gasta osan boot maib\u00e9 la sustent\u00e1vel.&nbsp;&nbsp;Governu tenke kua despeza la neses\u00e1riu, projetu boot ne\u2019eb\u00e9 benef\u00edsiu la klaru, no reavalia EP no IP ne\u2019eb\u00e9 la kontribui reseita ba estadu.<\/p>\n\n\n\n<p>Core Group Transparency Timor-Leste (CGT-TL) reafirma nia kompromisu atu kontinua monitoriza, promove no defende transpar\u00e9nsia, responsabilidade p\u00fabliku, no partisipasaun sidadaun iha jestaun finansas p\u00fabliku Timor-Leste nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Entertantu tuir dadus husi la\u2019o hamutuk&nbsp;&nbsp;Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan 2026 ba iha&nbsp;&nbsp;setor xave sira&nbsp;&nbsp;maka edukasaun, saude, bee moos no agrikultura, setor xave sira ne\u2019e hamutuk hetan deit 18% deit husi OJE tinan 2026, maib\u00e9 husi OJE tinan 2025 setor xave sira ne\u2019e hetan osan 19%.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa&nbsp; Alokasaun Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan 2026, seidauk&nbsp;tau prioridade ba&nbsp;&nbsp;iha Set\u00f3r produtivu sira hanesan,&nbsp;&nbsp;agrikultura&nbsp;tanba hetan&nbsp;de&#8217;it millaun US$20.2&nbsp;&nbsp;menus hosi&nbsp;1.9%. Tanba ne\u2019e,&nbsp;&nbsp;Core Group Transparency Timor-Leste (CGT-TL), husu atu hasa\u2019e&nbsp;prosentu ba&nbsp;Set\u00f3r produtivu sira&nbsp;hanesan agrikultura ba iha&nbsp;10%. Koordenador Nasional Core Group Transparency Timor-Leste (CGT-TL), Jemicater Moniz dos Reis, hateten,&nbsp;set\u00f3r produtivu deklara iha livru Proposta OJE [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21686,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21685","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21685","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21685"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21685\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21687,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21685\/revisions\/21687"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21686"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21685"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21685"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21685"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}