{"id":21746,"date":"2025-11-20T10:22:01","date_gmt":"2025-11-20T01:22:01","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21746"},"modified":"2025-11-22T18:26:34","modified_gmt":"2025-11-22T09:26:34","slug":"uma-kainc43-iha-tl-sedauk-asesu-ba-programa-area-la-soe-foer-arbiru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/11\/20\/uma-kainc43-iha-tl-sedauk-asesu-ba-programa-area-la-soe-foer-arbiru\/","title":{"rendered":"Uma kain 43% Iha TL Sedauk\u00a0\u00a0Asesu ba programa Area La Soe Foer Arbiru\u00a0"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen David da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ohin loron mundialmente selebra loron Sintina nian ho Tema ba selebrasaun tinan ida ne\u2019e mak \u201cSanitation in a Changing Word\u201d Tema ida ne\u2019e hanesan \u00e9nfaze maka\u2019as tebes iha import\u00e1nsia husi utilizasaun sintina ba moris loron-loron nian. Maib\u00e9 iha Timor-Leste uma kain 43% seidauk asesu ba Area la Soe Foer Arbiru (ALFA), no Munisipiu hitu maka deklara asesu ona ba ALFA.<\/p>\n\n\n\n<p>Koordenador&nbsp;&nbsp;Jer\u00e1l&nbsp;&nbsp;Plataforma Nasion\u00e1l Bee, Saneamentu no Ijine Timor-Leste (PN-BESI-TL), Januario Amaral de Jesus, hateten, iha dados husi Joint Monitoring Program nia hatudu katak 57% uma kain iha Timor-Leste seidauk asesu ba&nbsp;&nbsp;Area la Soe Foer Arbiru (ALFA) ka sintina no iha munsipiu Bobonaro, Aileu, Liqui\u00e7\u00e1, Ermera, Ainaro, Manatuto no Dili&nbsp;&nbsp;deklara ona katak asesu ona ALFA. No iha munsipiu neen Baucau,Lautem, Manufahi, Suai, Viqueque no Inkuli RAEOA maka seidauk asesu ba ALFA.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta haree fali husi dados Joint Monitoring Programa nia hatudu katak kuase uma kain husi teritoriu nasional ne\u2019e asesu ba sintina ka saniamentu foin atinje 57%. Entaun ita kompara dados husi Joint Monitoring Program nian ho rezultadu ALFA nian kuase hanesan, husi rezultadu ALFA nian foin Munisipiu hitu maka deklara, siginfika sei iha Munisipiu neen, no dados husi Joint Monitoring Programa mos hatudu katak 43% uma kain iha teritoriu nasional seidauk asesu ba sintina,\u201d dehan Koordenador&nbsp;&nbsp;Jer\u00e1l&nbsp;&nbsp;Plataforma Nasion\u00e1l Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL), Januario Amaral de Jesus, iha kampaun HAK farol, Kuarta 19\/11.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan portavos Plataforma Nasion\u00e1l Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL) Franciana dos Santos M. Belo, hateten,&nbsp;&nbsp;Kada tinan mundu inklui Timor-Leste sempre selebra Loron Mundi\u00e1l Sintina ne\u2019eb\u00e9 maka monu iha loron 19 Novembru. Tanba ne\u2019e loron selebrasaun ida ne\u2019e ho objetivu kontinua eduka sidadaun hotu atu tau import\u00e1nsia ba Sintina. Atu nune\u2019e bele asegura moris ida ne\u2019eb\u00e9 seguru no saudavel no m\u00f3s asesu ba sintina maka direitu b\u00e1ziku ema nian. Tema ba selebrasaun tinan ida ne\u2019e mak \u201cSanitation in a Changing Word\u201d Tema ida ne\u2019e hanesan \u00e9nfaze maka\u2019as tebes iha import\u00e1nsia husi utilizasaun sintina ba moris loron-loron nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, Plataforma Nasion\u00e1l Bee, Saneamentu no Ijiene Timor-Leste (PN-BESI-TL) hanesan Asosiasaun ne\u2019ebe mak servisu no foku iha atividade advokasia liga ba iha set\u00f3r Bee Moos, Saneamentu no Edukasaun Ijiene kontinua hola oportunidade ida ne\u2019e hodi selebra Loron Mundial Sintina hanesan meius Advokasia ida ba ema hotu atu nafatin tau importansia ba utlizasaun sintina.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha Planu Estrat\u00e9jiku Dezenvolvimentu Nasion\u00e1l (PEDN) 2011-2030 uma kain hotu iha Timor-Leste sei asesu ona ba Bee, Saneamentu no Ijiene ho adekuadu, Inkluzivu no Sustent\u00e1vel; iha pol\u00edtika no Programa IX Governu nian ne\u2019ebe konsidera Set\u00f3r Bee no Saneamentu nu\u2019udar set\u00f3r vital ba programa tinan 5 nian, ne\u2019ebe sita ona iha Programa Governu nian 3.3 hateten, Investimentu ba asesu Bee moos no Saneamentu B\u00e1ziku labele adia (ka dada) tan. Laiha infrastrutura ida ne\u2019e mak sei afeta ba sa\u00fade p\u00fablika ka hada\u2019et moras, mate no dezenvolvimentu la di\u2019ak ba labarik sira,\u201d nia haktuir.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, Governu trasa ona Pol\u00edtika Saneamentu B\u00e1ziku (PNSB), hodi hatuur eskada Saneamentu ne\u2019eb\u00e9 hakerek iha Pol\u00edtika refere katak, Timor-Leste sei atinje tarjetu ba deklarasaun Area La Soe Foer Boot Arbiru (ALFA) iha Territ\u00f3riu Nasion\u00e1l iha Tinan 2020. Maib\u00e9 atualmente iha 2025 purvolta Munis\u00edpiu 7 hanesan; Bobonaro, Aileu, Liqui\u00e7\u00e1, Ermera, Ainaro, Manatuto no Dili mak foin deklara ALFA, mezmu seidauk konklui iha dadus formal ruma. Iha mudansa fali ba pol\u00edtika ne\u2019e ho nian tarjetu to\u2019o iha tinan 2024 atinjimentu ALFA 100% iha territ\u00f3riu Nasion\u00e1l maib\u00e9 realidade la konsege.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha Alokasaun Orsamentu Jer\u00e1l do Estadu (OGE) 2026 purvolta 1.2% husi total orsamentu $2.3 Billoes ba iha set\u00f3r Bee, Saneamentu no Ijiene (BESI), alokasaun OGE ba iha Munisipiu sira kontinua la adekuadu. Tanba iha OGE 2026, Atividade Jestaun de Sa\u00fade Ambient\u00e1l (Programa ALFA) purvolta iha de\u2019it $90.000 la sufisiente,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia salienta, implementasaun Pol\u00edtika Nasion\u00e1l Saneamentu B\u00e1ziku (PNSB) la la\u2019o ho di\u2019ak, tanba Minist\u00e9riu relevante la materializa iha Planu no programa ne\u2019eb\u00e9 adekuadu inklui ego Ministerial (ida-idak halo ninian) laiha kooperasaun ne\u2019eb\u00e9 m\u00fatua no m\u00f3s laiha alokasaun Orsamentu Jer\u00e1l do Estadu ne\u2019eb\u00e9 adekuadu hodi reforsa pol\u00edtika refere.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ne\u2019e, ami rekomenda ba parte relevante sira presiza tau prioridade ba investimentu liu husi orsamentu jer\u00e1l estadu (OJE) iha nesesidade aumenta ba set\u00f3r bee moos no saneamentu m\u00ednimu 3% husi total OGE. Liu-liu aloka orsamentu ba Minist\u00e9riu da Sa\u00fade ho adekuadu hodi bele reforsa ba atinjimentu Pol\u00edtika Saneamentu B\u00e1ziku (PNSB), liu-liu eskada saneamentu,\u201dnia hateten.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia aforsa tan Presiza haforsa Koordenasaun no Kooperasaun servisu entre li\u00f1a ministerial no entidade relevante sira ne\u2019eb\u00e9 involve iha set\u00f3r Bee no Saneamentu atu iha koordenasaun ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak no forte, liu husi integrasaun Planu no Programa kada Minist\u00e9riu relevante sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos Presiza haforsa atividade Deziminasaun ba p\u00fabliku ho regular, moris di\u2019ak ne\u2019eb\u00e9 hadomi sa\u00fade no ambiente ne\u2019eb\u00e9 saudavel liu husi Planu Asaun Komunidade Saneamentu no Ijiene (PAKSI) presiza hetan atensaun di\u2019ak husi entidade hotu.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHusu ba ema hotu atu kontinua tau konsiderasaun no prioridade ba utilizasaun sintina iha moris loro-loron nian, hodi nune\u2019e bele proteje ita nia an husi moras oin-oin inklui garante ita nia sa\u00fade,\u201d nia konklui.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Ohin loron mundialmente selebra loron Sintina nian ho Tema ba selebrasaun tinan ida ne\u2019e mak \u201cSanitation in a Changing Word\u201d Tema ida ne\u2019e hanesan \u00e9nfaze maka\u2019as tebes iha import\u00e1nsia husi utilizasaun sintina ba moris loron-loron nian. Maib\u00e9 iha Timor-Leste uma kain 43% seidauk asesu ba Area la Soe Foer Arbiru (ALFA), [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21747,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21746","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21746","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21746"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21746\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21749,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21746\/revisions\/21749"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21747"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21746"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21746"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21746"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}