{"id":21750,"date":"2025-11-20T10:29:23","date_gmt":"2025-11-20T01:29:23","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21750"},"modified":"2025-11-20T10:29:25","modified_gmt":"2025-11-20T01:29:25","slug":"komunidade-45-deit-iha-area-rural-mak-foin-asesu-bee-moos-husi-btl-ep","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/11\/20\/komunidade-45-deit-iha-area-rural-mak-foin-asesu-bee-moos-husi-btl-ep\/","title":{"rendered":"Komunidade 45% deit iha area rural mak foin asesu bee moos husi BTL-EP"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade uma kain 45% iha area rur\u00e1l asesu ona ba bee moos husi Bee Timor-Leste, Empreza Publiku (BTL,EP), maib\u00e9 komunidade iha area rur\u00e1l maioria seidauk asesu ba bee moos husi Bee Timor-Leste no barak liu asesu ba iha bee matan, irigasaun, mota, lagoa, no udan been, ida ne&#8217;e la asegura tanba dala ruma iha bee matan balun bele kontamina ho bakteria bele afeta fali ba&nbsp;&nbsp;komunidade sira nia sa\u00fade.<\/p>\n\n\n\n<p>Koordenador&nbsp;&nbsp;Jer\u00e1l&nbsp;&nbsp;Plataforma Nasion\u00e1l Bee, Saneamentu no Ijine Timor-Leste (PN-BESI-TL), Januario Amaral de Jesus, hateten,&nbsp;&nbsp;rezultadu sensus tinan 2022 uma kain 54% ne&#8217;e komunidade asesu ba iha torneira p\u00fabliku. Maib\u00e9 husi 50 ital prusentu ne&#8217;e, se haree fali ba \u00e1rea rur\u00e1l ne&#8217;e foin 45% mak komunidade \u00e1rea rur\u00e1l ne&#8217;e asesu ba torneira p\u00fabliku. Ita haree fila fali ba sensus ne&#8217;e nia hatete, kuaze 70 ital pursentu mak asesu ona ba bee moos, maib\u00e9 ne&#8217;e sei kateg\u00f3ria asesu ba mota, asesu ba lagoa.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 haree loos katak, komunidade asesu ba bee ida ne&#8217;eb\u00e9 tratadu ne&#8217;e signifika bee ne&#8217;e mai husi bee matan tenke ba lai intek, depois husi intek ba tangki rezervat\u00f3riu nune&#8217;e halo lai tratamentu mak foin fornese ba iha komunidade, mas haree fali ba bee ida komunidade asesu ba bee ida tratadu ne&#8217;e kuaze foin 45% de&#8217;it husi tot\u00e1l populasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Entaun sei mai\u00f3ria populasaun territ\u00f3riu nasion\u00e1l, liu-liu iha \u00e1rea rur\u00e1l sira ne&#8217;e kuaze sei la&#8217;o do&#8217;ok ba kuru bee iha mota, ba kuru bee iha irigasaun sira nune&#8217;e atende ba sira nia nes\u00e9sidade b\u00e1ziku.&nbsp;&nbsp;Tanba tuir dadus sensus ne&#8217;e mai\u00f3ria seidauk asesu ba bee ne&#8217;eb\u00e9 tratadu husi Bee Timor-Leste, tanba iha sensus ne&#8217;e hatudu nia kobre hotu asesu ba mota, asesu ba bee matan, asesu ba udan been, ne&#8217;e mak&nbsp;&nbsp;tot\u00e1l karik 70% ba 80%.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMaib\u00e9 se ita haree fali asesu ba bee ida tratadu ne&#8217;e 45% de&#8217;it, entaun signifika mai\u00f3ria seidauk asesu bee ida ne&#8217;eb\u00e9 tratadu ne&#8217;e. Bee tratadu mak nia iha bee matan mai tiha intek, ba tiha tangki rezervat\u00f3riu halo lai tratamentu mak foin distribui ba komunidade, tanba bee ida ne&#8217;e mak signifika bee ne&#8217;e asegura, tanba halo ona tratamentu. Mais bee ida iha mota, bee lagoa, udan been ne&#8217;e la asegura ninia kualidade, dala ruma iha bee matan balun bele kontamina ho bakteria bele afeta fali ba ita nia komunidade sira nia sa\u00fade,\u201d dehan Koordenador&nbsp;&nbsp;Jer\u00e1l&nbsp;&nbsp;Plataforma Nasion\u00e1l Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL), Januario Amaral de Jesus, iha kampaun HAK Farol, kuarta 19\/11.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, problema boot ida ne\u2019e governu rasik seidauk prioritiza iha alokasaun orsamentu jer\u00e1l estadu, sira la s\u00e9riu, iha sira nia pol\u00edtika sira, sira hakerek didi&#8217;ak loos, sira nia programa, sira didi&#8217;ak narativu ne&#8217;e sira esplika klaru loos, sira halo diskursu sira ne&#8217;e kap\u00e1s loos, maib\u00e9 la tau iha asaun. Liu-liu la tau iha alokasaun orsamentu jer\u00e1l, tanba ne&#8217;e mak husi tot\u00e1l 2 itall pursentu iha orsamentu jer\u00e1l estadu, maib\u00e9 1.2% de&#8217;it ba bee no saneamentu.<\/p>\n\n\n\n<p>Problema ida seluk mak kooperasaun entre minist\u00e9riu relevante sira, liu-liu ezemplu simples iha niv\u00e9l Minist\u00e9riu Obras P\u00fablika, entre diresaun ida BTL-EP ho m\u00f3s diresaun sira kona-ba infraestrutura nian. Ezemplu diresaun infraestrutura halo tiha estrada hakotu kanu mais laiha servisu kooperasaun di&#8217;ak BTL-EP, depois hakotu tiha mak f\u00f3 informasaun BTL-EP hatene. Entaun ida ne&#8217;e m\u00f3s kontribui ba oin nusa halo kotu fali sistema bele kanaliza bee ba komunidade sira, entaun ida ne&#8217;e prosesu ida ne&#8217;eb\u00e9 f\u00f3 kontribuisaun ba&nbsp;&nbsp;komunidade la asesu ba bee.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cEntaun problema ida seluk tan mak konsi\u00e9nsia ema nian rasik, dala ruma iha fatin balun komunidade asesu ba bee sai oras 24, sira loke estraga de&#8217;it, komunidade balun dala ruma susar ba bee, entaun oin nusa ita ida-idak konsi\u00e9nsia rasik, se bee ne&#8217;e ha&#8217;u uza nia nes\u00e9sidade de&#8217;it, bainhira sufisiente to&#8217;o ona ba nes\u00e9sidade bele taka. Nune&#8217;e bee ne&#8217;e ba fali ema seluk, inklui m\u00f3s balun \u00fatiliza hanesan sanio sira ne&#8217;e halo fali koneksaun ba iha torneira ne&#8217;e rasik, dala ruma hamenus presaun bee ne&#8217;eb\u00e9 f\u00f3 fali presaun bee ba komunidade sira seluk atu asesu,\u201dnia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos Portavos Plataforma Nasion\u00e1l Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL) Franciana dos Santos M. Belo, hateten,&nbsp;&nbsp;iha Alokasaun Orsamentu Jer\u00e1l do Estadu (OGE) 2026 purvolta 1.2% husi total orsamentu $2.3 Billoes ba iha set\u00f3r Bee, Saneamentu no Ijiene (BESI), alokasaun OGE ba iha Munisipiu sira kontinua la adekuadu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ne\u2019e ami rekomenda ba parte relevante sira presiza tau prioridade ba investimentu liu husi orsamentu jer\u00e1l estadu (OJE) iha nesesidade aumenta ba set\u00f3r bee moos no saneamentu m\u00ednimu 3% husi total Orsamentu Jer\u00e1l do Estadu,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;No Presiza haforsa Koordenasaun no Kooperasaun servisu entre li\u00f1a ministerial no entidade relevante sira ne\u2019eb\u00e9 involve iha set\u00f3r Bee no Saneamentu atu iha koordenasaun ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak no forte, liu husi integrasaun Planu no Programa kada Minist\u00e9riu relevante sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Entertantu Plataforma Nasion\u00e1l Bee, Saneamentu no Ijiene Timor-Leste (PN-BESI-TL) hanesan Asosiasaun ne\u2019ebe mak servisu no foku iha atividade advokasia liga ba iha set\u00f3r Bee Moos, Saneamentu no Edukasaun Ijiene kontinua halo Advokasia kona-ba problema bee no saneamentu iha Timor-Leste.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Komunidade uma kain 45% iha area rur\u00e1l asesu ona ba bee moos husi Bee Timor-Leste, Empreza Publiku (BTL,EP), maib\u00e9 komunidade iha area rur\u00e1l maioria seidauk asesu ba bee moos husi Bee Timor-Leste no barak liu asesu ba iha bee matan, irigasaun, mota, lagoa, no udan been, ida ne&#8217;e la asegura tanba [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21751,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21750","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21750","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21750"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21750\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21752,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21750\/revisions\/21752"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21751"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21750"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21750"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21750"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}