{"id":21774,"date":"2025-11-22T18:33:01","date_gmt":"2025-11-22T09:33:01","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21774"},"modified":"2025-11-22T18:33:04","modified_gmt":"2025-11-22T09:33:04","slug":"politika-governu-atual-ba-investimentu-setor-peskas-iha-timor-leste-perspektiva-akademika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/11\/22\/politika-governu-atual-ba-investimentu-setor-peskas-iha-timor-leste-perspektiva-akademika\/","title":{"rendered":"Pol\u00edtika governu atu\u00e1l ba investimentu setor peskas iha Timor-Leste: perspektiva akad\u00e9mika"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Hakerek nain Junior Gama Pinto &#8211; Peskizador iha WorldFish<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Liu husi Loron Mundi\u00e1l Peskas (<em>World Fisheries Day<\/em>) ba tinan ida-ne\u2019e iha loron 21 Novembru 2024, primeiramente, hakarak hato\u2019o parab\u00e9ns ba maluk peskad\u00f3r Timoroan hotu ne\u2019ebe mak iha moris tomak, depende deit ba halo atividade peskas hodi sustenta uma-laran, kontribui ba seguransa ai-han no kombate malnutrisaun, no hadi\u2019a ekonomia husi fam\u00edlia, ba sosiedade no ba to\u2019o nasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Ohin, iha mundu tomak selebra loron ida-ne\u2019e, atu reko\u00f1ese kontribuisaun tomak husi kedas peskas eskala-ki\u2019ik to\u2019o peskas industri\u00e1l ne\u2019ebe mak hola papel ida importante loos, hodi garante seguransa ai-han lokalmente to\u2019o n\u00edvel global, no konsege fornese prote\u00edna animal liu 20% ba populasaun ema besik bilaun tolu (<em>3 bilh\u00f5es de pessoas<\/em>) iha mundu rai-klaran.<\/p>\n\n\n\n<p>Istorikamente, Loron Mundial Peskas konsege deskobre fila fali iha tinan 1997 bainhira Forum Mundial (<em>World Forum<\/em>) ba Peskad\u00f3r no Traballad\u00f3r sira mak hala\u2019o enkontru iha New Delhi, India. Enkontru refere halibur reprezentante sira husi nasaun 18&nbsp;&nbsp;ne\u2019ebe hamosu estabelesimentu Loron Mundi\u00e1l Peskas no iha asinatura deklarasaun ba mandatu global advokasia kona-ba pol\u00edtika no pr\u00e1tika peskas sustent\u00e1vel. Husi ne\u2019eb\u00e1, hanesan reko\u00f1esimentu kona-ba import\u00e1nsia ne\u2019e aumentu ba beibeik husi kestaun sira peskas nian,&nbsp;<em>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO-UN)<\/em>&nbsp;hamutuk ho Forum Mundi\u00e1l Ai-han (<em>World Food Forum<\/em>) popoin estabelesimentu loron internation\u00e1l ida ba peskas.&nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Relativamente, ho Loron Mundi\u00e1l Peskas ba tinan ida-ne\u2019e, ha\u2019u hakarak hato\u2019o observasaun pesoal no jer\u00e1l sobre dezenvolvimentu setor peskas iha Timor-Leste ho pergunta sira hanesan; tans\u00e1 mak governu tenke investe iha setor refere, progresu saida deit mak halo ona, saida mak sedauk investe no ita prefere dezenvolvimentu ba peskas ida oins\u00e1? Tanba d\u00e9kada rua resin ona, maib\u00e9 estadu Timor-Leste, espesfikamente, ita-nia governu ne\u2019ebe periodikanete troka malu kada tinan-lima, sedauk iha seriedade atu investe iha setor peskas ne\u2019ebe iha pot\u00e9nsia boot ba hadi\u2019a seguransa ai-han, kombate malnutrisaun ema nian no kontribui ba hakbiit ekonomia husi baze to\u2019o nasion\u00e1l.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Jeografikamente, hanesan ita hotu hatene katak ita-nia pa\u00eds Timor-Leste ho \u00e1rea kobertura ba Zona Ekon\u00f3mika Exkluziva aproximadamente iha kilometru kuadradu 77.474 (<em>square kilometre<\/em>), enkuantu rai-maran ho \u00e1rea luan kilometru kuadradu 14.954 deit (square kilometre), sedauk inklui \u00e1rea tasi teritorial Timor-Leste nian (l\u00e9&nbsp;<em>Um Timor-Leste Sem Petr\u00f3leo: Como Ser Sustent\u00e1vel<\/em>&nbsp;husi deAlmeida&nbsp;<em>et al., 2023<\/em>), no iha ne\u2019ebe mak Produtu Brutu Internu (PIB) nasaun nian depende prinsipalmente husi kontribuisaun ekonomia tasi ho kuaze pursentu 87 (l\u00e9&nbsp;<em>National State of Oceans and Coasts 2018: Blue Economy Growth of Timor-Leste<\/em>&nbsp;husi NSOC, 2018).&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk, populasaun Timor-Leste aproximadamente pursentu 40 mak hela iha \u00e1rea kosteira sira (l\u00e9&nbsp;<em>Building Shoreline Resilience of Timor Leste to Protect the Local Community and Their Livelihoods Project<\/em>husi UNDP, 2017), no armada peskas exkluzivamente kompostu husi kuaze embarkasaun bero ho motor no la iha motor hamutuk 4.554 (l\u00e9&nbsp;<em>Improved fisheries in Timor-Leste: A path to greater well-being?<\/em>&nbsp;Husi WorldFish, 2017), no peskador rejistradu hamutuk 5000 resin (l\u00e9&nbsp;<em>Timor-Leste Country Synthesis Report<\/em>&nbsp;husi daFoseca&nbsp;<em>et al.,&nbsp;<\/em>2022).<\/p>\n\n\n\n<p>Husi observasaun peso\u00e1l ba iha potensialidade boot sira temi iha leten, Estadu Timor-Leste liu husi governu sira halo ona pol\u00edtika lubuk ida ba investimentu setor peskas hanesan espesifikamente programa distribuisaun bero ba peskador sira, atu loron ruma bele atinji pol\u00edtika governu atu\u00e1l nian ba hasa\u2019e konsumu nasion\u00e1l ikan husi kilograma neen (6kg\/ema\/tinan, l\u00e9&nbsp;<em>Fisheries and aquaculture of Timor-Leste in 2019: Current knowledge and opportunities<\/em>&nbsp;husi&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/profile\/Juliana-Lopez-Angarita?_tp=eyJjb250ZXh0Ijp7ImZpcnN0UGFnZSI6InB1YmxpY2F0aW9uIiwicGFnZSI6InB1YmxpY2F0aW9uIn19\">L\u00f3pez-Angarita<\/a>&nbsp;<em>et al.,&nbsp;<\/em>2019) ba kilograma sanulu\/kada ema\/kada tinan (10\/ema\/tinan). Maib\u00e9, hanesan ita hotu hatene katak peskas iha Timor-Leste sei kategoria ba peskas eskala-ki\u2019ik, iha ne\u2019ebe peskad\u00f3r hot-hotu hala\u2019o atividade peskas la liu husi aproximadamente kilometru rua resin (2km) husi tasi-ninin ba tasi laran, no kuaze atividade peskas hotu ho deit durasaun oras tolu ba haat ho kapasidade kaer ikan nian m\u00ednimu liu ne\u2019ebe dalabarak liu hetan deit husi kilograma 5 ba 15 ka dalaruma la to\u2019o tan kilograma sira refere wainhira har\u00e9 ba kondisaun sira tasi nian (l\u00e9&nbsp;<em>Timor-Leste Country Synthesis Report<\/em>&nbsp;husi daFoseca&nbsp;<em>et al.,&nbsp;<\/em>2022).&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Bazeia ba pol\u00edtika hasa\u2019e konsumu ikan iha Timor-Leste, ha\u2019u hanoin katak governu atu\u00e1l presizamente tenke har\u00e9 iha aspeitu hirak hanesan investigasaun ba biodiversidade mari\u00f1u (espesifikamente, ba iha populasaun ikan komersi\u00e1l sira mak ho valor ekonomia aas), investimentu konstrusaun portu peskas nian (para bele sentraliza kapturasaun iha sentru peskas atu bele fasilita distribuisaun ikan lokalmente no nasionalmente, bele halo kontrolu ba infrasaun sira iha atividade peskas nian), reativa fali&nbsp;<em>Tempat Pelelangan Ikan<\/em>&nbsp;<em>sira&nbsp;<\/em>iha terit\u00f3riu nasional (TPI iha tempu Indon\u00e9zia nian ne\u2019ebe mak uma sira sei iha kondisaun di\u2019ak hela atu uza fali), no liu-liu hadi\u2019a estrada rural sira atu bele liga merkadu diretamente ba iha komunidade sira entre mak-hela iha \u00e1rea kosteiru no foho leten sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Liu husi loron mundi\u00e1l ida-ne\u2019e, hakarak levanta m\u00f3s lamentasaun ruma husi peskad\u00f3r tasi-mane (an\u00f3nimu) kona-ba programa governu nian hanesan distribuisaun bero\/r\u00f3 ba sira hodi sira-nia hanoin katak programa fahe bero\/r\u00f3 ida-ne\u2019e la adekuadu ho kondisaun peskas iha \u00e1rea tasi-mane, tanba har\u00e9 husi medida altura r\u00f3\/bero ho deit metru ida resin no naruk ho metru lima resin, la apar ho laloran tasi-mane&nbsp;&nbsp;ne\u2019ebe mak dalabarak liu aas ho altura metru rua resin, ida-ne\u2019e limita tebes peskad\u00f3r sira atu ba peska bainhira iha tempu udan<ins>&nbsp;<\/ins>no anin boot sira no lojikamente, suporta ida-ne\u2019e la\u2019os atu tulun sira, maib\u00e9 atu oho sira.&nbsp;Husi lamentasaun refere, ha\u2019u bele hateten katak programa refere la liu husi estudu viabilidade ruma molok hakat ba konstrusaun r\u00f3\/bero. Seluk husi ne\u2019e, ita sedauk ko\u2019alia kona-ba Seguransa ba Vida Moris durante ba peska (<em>safety of life at sea during fishing<\/em>) no karik atu hetan asidenti iha tasi laran ne\u2019e sei fo hatene ba s\u00e9 mak atu ajuda.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha parte seluk, atrav\u00e9z programa distribuisaun bero\/r\u00f3 ba peskad\u00f3r sira ne\u2019e, atu bele apoiu pol\u00edtika governu ba hasa\u2019e konsumu nasional ba ikan, maske nune\u2019e, governu la kontrola fali presu ba ikan sira ne\u2019ebe mak kaer husi peskad\u00f3r sira, ida-ne\u2019e difisil loos ba komunidade sira mak ho rendimentu fam\u00edlia ki\u2019ik loos atu bele asesu ba ikan sira tasi nian, no ida-ne\u2019e susar atu hasa\u2019e konsumu nasion\u00e1l ikan ba ema hot-hotu.<\/p>\n\n\n\n<p>Kestaun s\u00e9riu seluk ne\u2019ebe presiza atensaun imediatu husi governu mak peskas ilegal sira husi nasaun seluk, ida-ne\u2019e problema krusi\u00e1l no tenki hatur kolaborasaun interministerial entre li\u00f1a minist\u00e9riu sira, inklui ho parte-interesada sira para oinsa bele rezolze problema refere, nomos oinsa mak governu atu\u00e1l tenki estabelese kordenasaun rejional ho nasaun vizinu hanesan Indon\u00e9zia no Australia hodi bele kontrola peskas ilegal sira (liu-liu&nbsp;<em>Illegal, Unregulated and Unreported Fishing<\/em>&nbsp;ka&nbsp;<em>IUU fishing<\/em>). Karik ita kotinua husik ida-ne\u2019e ba oin, maka ita sei tau risku boot ba ita-nia rekursu tasi sira (espesialmente, tasi teritorial iha tasi-mane no zona ekon\u00f3mika exkluziva) no iha tempu hanesan, ameasa m\u00f3s ba ita-nia peskador eskala ki\u2019ik sira-nia subsist\u00e9nsia, espesifikamente, risku ba sustentabilidade rekursu sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Tan ne\u2019e, molok atu konklui, hakarak hato\u2019o hanoin ruma husi ha\u2019u kona-ba dezenvolvimentu iha setor peskas ne\u2019ebe ita prefere mak hanesan: primeiru, tenke halo investigasaun multiesp\u00e9sie ba populasaun ikan sira hotu mak iha \u00e1rea tasi pertense ba Timor-Leste (baseline data), tenke halo kada tinan hodi bele informa hela deit ba peskad\u00f3r sira hotu atu bele hatene ikan tipu saida mak bele kaer ona, tipu ne\u2019ebe mak sedauk bele kaer no tipu esp\u00e9sie ne\u2019ebe mak tama ona ba esp\u00e9sie protejida. Inkluzivamente, molok produz r\u00f3\/bero ruma ba peskad\u00f3r sira-ne\u2019e tenke halo lai estudu kle\u2019an para ita labele ona mantein ho peskas eskala-ki\u2019ik. Segundu, governu tenke brani ona atu kria kondisaun hanesan investimentu iha portu peskas, atu bele sentraliza hotu kedas r\u00f3\/bero sira mak halo ona distribuisaun, posibilita bele kontrola presu ikan, kontrola arte peskas no ekipamentu sira hotu, no bele garantia peskad\u00f3r sira seguru kuandu ba halo atividade peskas. Terseiru, governu m\u00f3s tenke brani atu hadi\u2019a estrada sira mak bele fasilita ligasaun merkadu lok\u00e1l, inklui hadi\u2019a rede ba internet iha \u00e1rea rural no remota sira atu bele fasil halo promosaun ba produtu kapturasaun sira hodi ema hotu bele asesu ba sosa no konsumu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Junior Gama Pinto &#8211; Peskizador iha WorldFish Liu husi Loron Mundi\u00e1l Peskas (World Fisheries Day) ba tinan ida-ne\u2019e iha loron 21 Novembru 2024, primeiramente, hakarak hato\u2019o parab\u00e9ns ba maluk peskad\u00f3r Timoroan hotu ne\u2019ebe mak iha moris tomak, depende deit ba halo atividade peskas hodi sustenta uma-laran, kontribui ba seguransa ai-han no kombate malnutrisaun, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21775,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-21774","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21774","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21774"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21774\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21776,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21774\/revisions\/21776"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21775"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21774"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21774"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21774"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}