{"id":21828,"date":"2025-12-01T20:59:14","date_gmt":"2025-12-01T11:59:14","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21828"},"modified":"2025-12-01T20:59:17","modified_gmt":"2025-12-01T11:59:17","slug":"sosiedade-sivil-husu-lideransa-sira-tenke-hamutuk-atu-bele-konta-istoria-ho-loloos","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/12\/01\/sosiedade-sivil-husu-lideransa-sira-tenke-hamutuk-atu-bele-konta-istoria-ho-loloos\/","title":{"rendered":"Sosiedade Sivil\u00a0\u00a0Husu Lideransa\u00a0\u00a0Sira Tenke Hamutuk\u00a0\u00a0Atu Bele Konta Ist\u00f3ria\u00a0\u00a0Ho Loloos"},"content":{"rendered":"\n

Reportajen David  da  Costa <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sosi\u00e9dade sivil husu lideransa sira iha Timor-Leste  tenke hamutuk atu nune’e bele konta ist\u00f3ria Timor-Leste ne’e ho loos, ist\u00f3ria Timor-Leste ne’e hah\u00fa husi ne’e, hakotu husi ne’e, kontinua fali husi ne’e, maib\u00e9 sira se la hamutuk  ida-idak  konta rasik  nia  ist\u00f3ria sei la hanesan  tanba sira sei odiu vingansa ba malu.<\/p>\n\n\n\n

Dosente Institute of Business (IOB), Antonio Soares Martins, hateten, haree iha lideransa sira ne’e sempre odiu vingansa ba malu, ne’e sente ladun konfortavel, tanba loloos ne’e sira labele halo nafatin hanesan ne’e. Tanba loloos ne’e tempu ona ba sira nune’e lideransa sira ne’e hamutuk atu konta  ist\u00f3ria  Timor-Leste  ne’e  ho loloos.<\/p>\n\n\n\n

“Ita presiza l\u00edder sira hamutuk atu bele konta ist\u00f3ria ida ne’eb\u00e9 loloos, hakerek ist\u00f3ria ne’eb\u00e9 loos nune’e jerasaun foun sira bele konta ist\u00f3ria ne’e b\u00e1 iha jerasaun sira tuir mai ne’e di’ak. Sira hanesan fundad\u00f3r, sira hanesan istoriad\u00f3r halo ist\u00f3ria ne’eb\u00e9 loloos, atu ist\u00f3ria ne’e loos sira tenke hamutuk nune’e bele konta ist\u00f3ria ne’e katak ist\u00f3ria ne’e hah\u00fa husi ne’e, hakotu husi ne’e, kontinua fali husi ne’e,” dehan Dosente IOB, Antonio ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin, Segunda 1\/12.<\/p>\n\n\n\n

Nia argumenta, se la’e ida sira la hamutuk, ida konta ninian, entaun sempre la gosta ba malu ne’e sempre iha, ne’eb\u00e9 husu ba sira hamutuk nune’e bele konta ist\u00f3ria ne’eb\u00e9 loos, ist\u00f3ria ne’eb\u00e9 tuir nia dalan, hah\u00fa husi ne’eb\u00e9, hakotu iha ne’eb\u00e9 no kontinua iha ne’eb\u00e9, nune’e bele dehan ne’e ida de’it, hanoin maka dezenvolve rain Timor. Tanba presiza sira nia hamutuk no konta ist\u00f3ria ne’eb\u00e9 loloos, no momoos ba jerasaun foun sira.<\/p>\n\n\n\n

“Loloos ne’e ita nia Prezidente Rep\u00fablika Jos\u00e9 Ramos Horta mak hanesan dalan atu bele buka akomula l\u00edder sira ne’e hotu. Maib\u00e9 pelu kontrariu, Prezidente  m\u00f3s asves hato’o deklarasaun balun di’ak, deklarasaun balun pro, deklarasaun balun kontra entaun oins\u00e1 mak bele akomula lider sira hotu, agora se mak iha bele fiar hatete buka l\u00edder sira ne’e hamutuk,” nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n

Nia esplika, anaunser, lider sira ne’eb\u00e9 hatene susar uitoan, loloos ne’e Prezidente Ramos-Horta nia hanesan premeadu Nobel da Pas nia mak buka lider sira ne’e hamutuk, hanoin hamutuk. Tanba, nasaun sira iha mundu, nia ko’alia rona, nusa mak ema sira ne’e nia ko’alia la rona, ne’e nia ko’alia labele rona tanba orsida pro, orsida kontra.<\/p>\n\n\n\n

“Ne’e mak ita seidauk hatene, se mak bele husu atu halo mediasaun ba ita nia lideransa sira ne’e tur hamutuk. Ha’u hanoin ida-idak mai ho ninia argumentu ne’eb\u00e9 susar uitoan, anaunser sira rasik mak bele iha konsi\u00e9nsia bele buka malu, sira hanesan ne’e nafatin ha’u hanoin susar uitoan,” nia afirma.<\/p>\n\n\n\n

Maib\u00e9, husu nafatin Prezidente Ramos-Horta bele buka maneira oins\u00e1 mak atu bele akomula nafatin lideransa sira nune’e bele tur hamutuk bele konta ist\u00f3ria ida ne’eb\u00e9 loos, ist\u00f3ria momoos ba jerasaun foun sira. Atu nune’e jerasaun sira tuir mai ne’e bele halo buat di’ak, atu halo fali atividade ruma bele konta ist\u00f3ria saida mak iha ona, labele inventa ist\u00f3ria tuir sira nia hakarak.<\/p>\n\n\n\n

Nune’e  m\u00f3s Vise Diret\u00f3r Asosiasaun Hak, Antonino de Limas hatete, ligadu ho pol\u00e9mika kona-ba ist\u00f3ria pasadu, sura liu-liu kona-ba fundad\u00f3r estadu, ist\u00f3ria barak ne’eb\u00e9 entre lider sira ida-idak mai ho nia ist\u00f3ria, tanba luta ne’e envolve ema barak.<\/p>\n\n\n\n

“Ha’u hanoin inisitiva sira luta ba ukun rasik an ne’e m\u00f3s bele hah\u00fa husi grupu ki\u2019ik ida, la’\u00f3s ema ida, rua de’it, karik inisitiva ema ida, rua depois sira halibur malu sai grupu ida ho hanoin hanesan, mais depois ist\u00f3ria harii partidu to’o prosesu luta naruk sira naruk to’o okupasaun sira ne’e,” nia dehan.<\/p>\n\n\n\n

Nia salienta, la’\u00f3s atu konta ist\u00f3ria saida de’it, la’e, prespetiva bele mai husi oi-oin, importante ne’e mak sira ne’eb\u00e9 moris hatuur ist\u00f3ria ne’e loloos, labele hatete ida, nia mak harii ida ne’e, no  funda, maib\u00e9 hotu-hotu tenke hatete ho loloos. Ezemplu karik ligadu ho loron 28 Novembru proklamasaun unilater\u00e1l independensia ba tinan 50 ligadu ho fundad\u00f3r estadu buat sira ne’e hotu.<\/p>\n\n\n\n

“Entaun tenke hatete, inisitiva mai husi ne’eb\u00e9, depois ho konsensus, la’e, ita reko\u00f1ese envolve la’\u00f3s ema ida, rua de’it, tenke hatete ho loloos. Ha’u hanoin ne’e la’\u00f3s ba aut\u00f3r sira de’it mak konta la’e, tanba tempu la’o kleur ona tinan 50 prosesu sira to’o agora tinan 24 ukun an ne’e, restaurasaun independensia. Entaun presiza m\u00f3s akademiku sira halo estudu ist\u00f3ria nian, depois buka refer\u00e9nsia, dokumentu sira iha, nune’e bele ajuda esplika buat balun ho loloos,” nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n

Nia argumenta, agora ba lider sira, loos duni, sira tenke onestu hatete sira ninia envolvimentu iha parte ne’eb\u00e9, sira halo saida tenke duni hanesan ne’e. “Mai ita bainhira dei moris ne’e, ita tenke orgullu tanba sira bele hatete, ist\u00f3ria ne’e ho loloos”.<\/p>\n\n\n\n

Tanba  propoin ba akademiku sira hanesan kampus sira bele foti inisiativa ruma, atu bolu aut\u00f3r sira organiza semin\u00e1riu ruma iha kampus, nune’e ko’alia no bele fahe informasaun ne’e ho loloos. Maib\u00e9, dala barak p\u00fabliku ne’e rona ist\u00f3ria tiha de’it, mais depois nia hatutan ne’e m\u00f3s halo tiha dis-informasaun iha ne’e. Lider ne’eb\u00e9 sei moris, husu ba sira atu ko’alia husi ida-idak nia parte, maib\u00e9 to’o ikus sei konklui katak saida mak sira hatete ne’e parte ne’eb\u00e9 loos.<\/p>\n\n\n\n

Tanba ne’e tenke reko\u00f1ese katak luta ne’e, luta ema barak envolve iha laran maib\u00e9 hah\u00fa ne’e sempre ema uitoan, ist\u00f3ria hanesan ne’e, labele lori dezenvolvimentu, agora iha ukun rasik an liu tiha hira depois julga fali sirkuntansia sira ne’eb\u00e9 ligadu ho pol\u00edtika agora depois atu taka ist\u00f3ria pasadu la’e. Maib\u00e9  uluk nian saida mak akontese hanesan ne’e duni, ne’e tenke hatete hanesan ne’e, dala ruma hirak ne’eb\u00e9 uluk hamutuk funda ASDT depois transforma Fretilin, dala ruma sira balun iha dalan klaran fila an fali ka halai ses tiha ba fatin seluk.<\/p>\n\n\n\n

“Sira m\u00f3s tenke hatete, bele iha dalan klaran muda nia pozisaun maib\u00e9 ninia envolvimentu pasadu m\u00f3s ita sura nafatin, nune’e ita la halakon ist\u00f3ria aut\u00f3r sira nia envolvimentu ida ne’e mak importante,” nia konklui.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Reportajen David  da  Costa  Sosi\u00e9dade sivil husu lideransa sira iha Timor-Leste  tenke hamutuk atu nune’e bele konta ist\u00f3ria Timor-Leste ne’e ho loos, ist\u00f3ria Timor-Leste ne’e hah\u00fa husi ne’e, hakotu husi ne’e, kontinua fali husi ne’e, maib\u00e9 sira se la hamutuk  ida-idak  konta rasik  nia  ist\u00f3ria sei la hanesan  tanba sira sei odiu vingansa ba malu. Dosente Institute of Business (IOB), Antonio Soares Martins, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21829,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21828","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t