{"id":21848,"date":"2025-12-03T23:59:17","date_gmt":"2025-12-03T14:59:17","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21848"},"modified":"2025-12-03T23:59:20","modified_gmt":"2025-12-03T14:59:20","slug":"reitor-untl-la-anula-nian-despaixu-taka-auditoria-estudante-sei-halo-manefestasaun-hasoru-nia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/12\/03\/reitor-untl-la-anula-nian-despaixu-taka-auditoria-estudante-sei-halo-manefestasaun-hasoru-nia\/","title":{"rendered":"Reit\u00f3r\u00a0\u00a0UNTL La Anula nian Despaixu taka Auditoria, Estudante Sei Halo Manefestasaun Hasoru Nia"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Estudante Ativu Universidade Nasional Timor Lorosae&nbsp;&nbsp;fo ultimatu ba ba Reit\u00f3r UNTL&nbsp;&nbsp;Jo\u00e3o Soares Martins,&nbsp;&nbsp;atu Anula nia despaixu bazeia ba N\u00fa. 52, 53\/UNTL\/R\/XI\/2025 ne\u2019ebe maka taka Inspesaun, Diresaun Nasional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade UNTL nian, Se la Anula maka estudante sira sei halo manefestasaun hasoru Reit\u00f3r ho nia estrutura sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Posta Vos Departamentu Politikas Publikas Universidade Nasional Timor Lorosa\u2019e (UNTL), Jos\u00e9 Alexandre Gama, hateten, Universidade UNTL, nu&#8217;udar instituisaun estadu (\u00fanika) iha&nbsp;&nbsp;Timor-Leste ne&#8217;eb\u00e9 mai ho vizaun ida katak atu sai sentru exelente no sai hanesan espasu ba estuda, peskiza no dedikasaun komunit\u00e1ria, hodi dezenvolve si\u00e9nsia, teknolojia no kultura iha Timor-Leste.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e atu alkansa vizaun &#8220;sentru exelente mak Universidade UNTL tenke promove kestaun kualidade iha aspetu hotu-hotu tantu iha investimentu iha rekusus umanus no rekursus finanseiru.<\/p>\n\n\n\n<p>Maibe Universidade Nasion\u00e1l Timor Lorosa&#8217;e, Liu-husi Reit\u00f3r Jo\u00e3o Soares Martins&nbsp;&nbsp;ho nia estrutura sira privitiza Universidade UNTL, liu-liu husi poder ne\u2019eb\u00e9 sira iha hodi foti desizaun tuir sira nia interese individu no grupu, nune\u00e9 hodi taka Diresaun Nasional Inspesaun Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Ne\u2019ebe iha funsaun boot tebe-tebs hodi garantia funsionamentu sistema kontrolu interna ho objetivu prevene irregularidade iha ambitu boa-governasaun ne\u2019e mak hakerek mos iha vizaun UNTL da-ikus nian &#8220;Dezenvole kapasidade hotu atu oferese admnistrasaun ida ne\u2019ebe transparante no matan-moris neon-nain liuhusi pr\u00e1tika governasaun di\u2019ak.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTamba ne&#8217;e, Ami alumni no estudantes ativu sira husi Universidade UNTL, lamenta ho desizaun ne&#8217;eb\u00e9 halo husi Reit\u00f3r Jo\u00e3o Soares Martins ho nia aleadu sira ne&#8217;eb\u00e9 uza nia poder hodi taka Inspesaun, Diresaun Naacional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade atu nune&#8217;e sira livre hodi pratika korupsaun ka fahe osan ba malu ho modu oioin,\u201d dehan Porta Vos Departamentu Politikas Publikas, Universidade Nasional Timor Lorosa\u2019e (UNTL),&nbsp;&nbsp;Jos\u00e9 Alexandre Gama, liu husi konferensia Imprensa iha Kampus kaikoli UNTL, Tersa 3\/12.<\/p>\n\n\n\n<p>Alende ida ne&#8217;e m\u00f3s, durante Reit\u00f3r nia mandatu hamos irregularidade barak liu-liu kestaun kualidade ne&#8217;eb\u00e9 bele refleta iha avaliasaun programatiku husi ANAAA iha fakuldade sira maioria hetan valor C, no jestaun adminstrasaun no finansa bazeia ba auditoria interna 2024 pursentu 95 potensia fraude no kontrolu ona rekursu umanu UNTL hodi halo funsaunu tuir lei.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ne &#8216;e mak ami estudante alumi no estudante ativu sira fo ultimatu ba Reit\u00f3r atu Anula despaixu Reit\u00f3r bazeia ba N\u00fa. 52, 53\/UNTL\/R\/XI\/2025 hodi destroi ka taka Inspesaun, Diresaun Nasional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade, no husu Universidade atu prosesa tuir dalan legal,\u201dnia subl\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia salienta, nune\u2019e mos husu atu loke kaixa UNTL hodi fo kompetensia ba Diresaun Nasional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade hodi halo auditoria ba osan hirak ne&#8217;ebe durante estudante sira kontribui.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBainhira la konsidera ami nia ezijensia mak ami sei halo asaun grava hasoru Reit\u00f3r ho nia estrutura sira,\u2019 nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e estudante UNTL Ason Maubere mos hateten, iha laiha informasaun ne\u2019eb\u00e9 maka kalaru derepente deit husi despaisu Reit\u00f3r mosu hodi&nbsp;&nbsp;taka&nbsp;&nbsp;ba Diresaun Nasional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade UNTL nian, tanba ne\u2019e maka estudante la menta ho dezisaun ne\u2019ebe maka Reit\u00f3r liu husi nia poder hodi hatun despasio hodi taka auditoriu ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba Auditoriu ne\u2019e importante atu kontrolu masimu ba instituisaun estadu ne\u2019ebe maka eziste iha estadu ida ne\u2019e, tana universidade UNTL ne\u2019e finasiu husi&nbsp;&nbsp;rua, orsamentu jeral estadu no&nbsp;&nbsp;osan ne\u2019ebe maka durante ne\u2019e estudante sira kontribui.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cSe kuandu taka auditoriu iha tendensia korupsaun ne\u2019ebe maka buras iha&nbsp;&nbsp;UNTL, tanba ita hatene, instituisaun estadu presiza kontrola masimu, atu nune\u2019e bele garante ninia kualidade tuir vizaun UNTL ne\u2019ebe maka iha,\u201dnia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Enkuatu antes ne\u2019e&nbsp;&nbsp;iha loron sexta 14\/11, Pro-reit\u00f3r Rosalino Gomes keixa reit\u00f3r atu\u00e1l UNTL ba Departementu Servisu Investigasaun Krimin\u00e1l (DSIC, sigla-portug\u00e9s), ne\u2019eb\u00e9 alega halo abuzu pod\u00e9r, tan hatun despaixu&nbsp;hodi taka Diresaun Inspesaun Audit\u00f3ria Kontrolu Kualidade UNTL nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 Reit\u00f3r Universidade Nasional Timor Loros\u2019e (UNTL)&nbsp;&nbsp;Jo\u00e3o Soares Martins halo klarifikasaun, nia parte taka Diresaun Inspesaun no Audit\u00f3ria, tanba la inklui iha estatutu foun ne\u2019ebe maka universidade UNTL nian iha.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHa&#8217;u taka Diresaun Inspesaun no Audit\u00f3ria, tanba estututu foun la prevee iha ne&#8217;eba, enkuantu estatutu foun servisu audit\u00f3riu sei kompete ba kompetisaun fisk\u00e1l \u00faniku, ne&#8217;eb\u00e9 ami husu ona Minist\u00e9riu Ensinu Superi\u00f3r Si\u00e9nsia no Kultura, (MESCC,sigla portug\u00e9s), atu nomea entidade ida mai, atu sai fisk\u00e1l \u00faniku iha UNTL\u201d, dehan Reit\u00f3r Jo\u00e3o Soares Martins iha GMT Dili, segunda 17\/11.<\/p>\n\n\n\n<p>Reit\u00f3r ne\u2019e konsidera, keixa reit\u00f3r hanesan aktu indisiplin\u00e1r, nune&#8217;e sei foti prosesu indisiplin\u00e1r hasoru ema ne&#8217;eb\u00e9 halo keixa. \u201cHa&#8217;u hanoin kestaun keixa reit\u00f3r, ida-ne&#8217;e konsidera hanesan aktu indisiplin\u00e1r, ita sei foti prosesu disiplin\u00e1r ne\u2019e, hasoru sira-ne\u02bceb\u00e9&nbsp;keixa reit\u00f3r\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 taka Diresaun Inspesaun no Audit\u00f3ria UNTL nian ne\u2019e norm\u00e1l, la\u2019\u00f3s foin akontese iha UNTL, maib\u00e9 governu rasik m\u00f3s foti desizaun taka empreza p\u00fablika no instituisaun p\u00fablika.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cKona-ba funsion\u00e1riu sira ne\u02bceb\u00e9&nbsp;iha diresaun audit\u00f3ria, servisu provizoriamente, parte UNTL destaka oan sira b\u00e1 Diresaun Rekursu Umanu, depois, ita sei haree, hodi koloka tuir sira-nia abilidade no sira-nia \u00e1rea, ita labele tau ema arbiru,\u201d nia subl\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos, Ministru Ensinu Superi\u00f3r, Si\u00e9nsia no Kultura, (MESCC,sigla portug\u00e9s), Jos\u00e9 Hon\u00f3rio konsidera, dirijente balun iha Universidade Nasion\u00e1l Timor Lorosa\u2019e, viola regra universidade nian, tanba kesar reit\u00f3r ba Pol\u00edsia Nasion\u00e1l Timor-Leste (PNTL).<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, lolos ne\u2019e sira nia servisu ne\u2019e audit\u00f3riu interna, se sira hetan buat ruma ladi\u2019ak, sira labele lori ba liur, maib\u00e9 sira tenke entrega ba reit\u00f3r, hodi bolu diresaun, no hatete diresaun ne\u2019eb\u00e9 mak halo sala, agora sas\u00e1n sira iha UNTL sira lori hotu ba liur, ne\u2019e sira m\u00f3s kontra hela regra UNTL nian balu, hanesan funsion\u00e1riu p\u00fabliku tenke kaer segredu, agora sira ba tau fali iha facebook, funsion\u00e1riu hanesan ne\u2019e presiza aprende tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 nomeasaun ne\u2019eb\u00e9 hetan la\u2019\u00f3s permanente, nune\u2019e laiha razaun ba se de\u2019it, atu hetan kargu permanente durante servisu iha instituisaun Estadu. Tanba ne\u2019e bainhira ema troka tenke simu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cKargu ne\u2019e ema hotu nian, kargu labele tau iha fuan tenke tau iha bolsu, bainhira ema ne\u2019eb\u00e9 nomeia, ita hakarak nomeia fali ema seluk, ita tenke simu. Ha\u2019u kontaktu kedas Komis\u00e1riu Funsaun P\u00fablika kona-ba pro-reit\u00f3r Rosalino, ne\u2019eb\u00e9 ba keixa reit\u00f3r iha PNTL, maib\u00e9 loloos ne\u2019e nia labele ba PNTL, se nia la kontente tenke ba Komisaun Funsaun P\u00fablika, hanesan funsion\u00e1riu p\u00fabliku\u201d.nia subl\u00f1a.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Estudante Ativu Universidade Nasional Timor Lorosae&nbsp;&nbsp;fo ultimatu ba ba Reit\u00f3r UNTL&nbsp;&nbsp;Jo\u00e3o Soares Martins,&nbsp;&nbsp;atu Anula nia despaixu bazeia ba N\u00fa. 52, 53\/UNTL\/R\/XI\/2025 ne\u2019ebe maka taka Inspesaun, Diresaun Nasional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade UNTL nian, Se la Anula maka estudante sira sei halo manefestasaun hasoru Reit\u00f3r ho nia estrutura sira. Posta Vos [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21849,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21848","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21848","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21848"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21848\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21850,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21848\/revisions\/21850"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21849"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21848"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21848"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21848"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}