{"id":21886,"date":"2025-12-10T15:03:41","date_gmt":"2025-12-10T06:03:41","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21886"},"modified":"2025-12-10T15:04:13","modified_gmt":"2025-12-10T06:04:13","slug":"hak-konsidera-situasaun-direitus-umanus-iha-tl-la-diak-povu-kontinua-hetan-violasaun-estrutural","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/12\/10\/hak-konsidera-situasaun-direitus-umanus-iha-tl-la-diak-povu-kontinua-hetan-violasaun-estrutural\/","title":{"rendered":"Hak Konsidera Situasaun Direitus Umanus Iha TL La Di\u2019ak, Povu Kont\u00ednua Hetan Violasaun Estrutural\u00a0"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha ambitu komemorasaun loron Mundi\u00e1l Direitus Umanus ba dala-77, 1948-2025, Asosiasaun Hak konsidera iha situasaun direitus umanus iha Timor-Leste la di\u2019ak, la est\u00e1vel, no la justu tanba povu kont\u00ednua hetan violasaun estrutural iha forma eviksaun forsadu, falta aihan, falta bee mos, edukasaun la\u2019o hakdasak, no sistema saude ne\u2019eb\u00e9 dook husi sidadaun sira nia esperansa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Porta vos Asosiasaun Hak, Norberto da Costa, hatete, Ohin loron, loron Direitus Umanus Mundial ba dala-77,&nbsp;&nbsp;loron ida ne\u2019e halo ema hotu hanoin fila-fali katak direitus umanus la\u2019os konseitu abstratu, maib\u00e9 direitus umanus mak direitu baziku ne\u2019eb\u00e9 tenke garantidu iha moris lor-loron nian. Maibe tinan ida ne\u2019e Timor oan kontinua hasoru desafiu ne\u2019ebe maka barak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIha tinan 2025, ita kontinua haree desafiu barak ne\u2019eb\u00e9 ameasa direitus ema Timor oan sira. ami f\u00f3 enfatiza ba \u00e1rea kritiku sira ne\u2019eb\u00e9 ita presiza atu tau prioridade maka eviksaun ileg\u00e1l, asesu ba bee mos, seguransa alimentar, edukasaun, no saude,\u201d dehan Porta vos Asosiasaun Hak, Norberto da Costa, liu husi Konferensia Imprensa iha kampaun asosiasaun Hak Farol, Kuarta 10\/12.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne\u2019e Asosiasaun HAK hatete ho lian boot no klaru katak situasaun direitus umanus iha Timor-Leste la di\u2019ak, la est\u00e1vel, no la justu. Povu kont\u00ednua hetan violasaun estrutural iha forma eviksaun forsadu, falta aihan, falta bee mos, edukasaun la\u2019o hakdasak, no sistema saude ne\u2019eb\u00e9 dook husi sidadaun sira nia esperansa. Ne\u2019e mak realid\u00e1de, la\u2019\u00f3s propaganda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir, eviksaun ileg\u00e1l, eviksaun ka expulsaun komunidade sira husi jovem, familia ka grupu vulner\u00e1vel sira, tanba konflitu rai ka projetu desenvolvimentu iha Dili no munis\u00edpiu seluk halo povu tauk. Eviksaun ne\u2019eb\u00e9 halo laiha konsulta, laiha kompensasaun justu, no laiha alternativa seguransa mak viola diretamente ba ema nian Direitu ba hela fatin dignu, Direitu ba proteksaun sosial, no mos Direitu ba propriedade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cAmi husu ba autoridade relevante sira atu suspende eviksaun ileg\u00e1l, respeita prosesu legal no halo di\u00e1logu antes de implementa projetu ida idak ne\u2019eb\u00e9 afeta ba&nbsp;&nbsp;komunidade,\u201dnia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia salienta, bee moos nu\u2019udar direitu umanu , laiha bee laiha moris. Iha munis\u00edpiu sira, fam\u00edlia barak seidauk iha asesu ba bee moos no saneamentu di\u2019ak. Situasaun ida ne\u2019e aumenta risku ba moras, hasa\u2019e&nbsp;&nbsp;mortalidade labarik, no afeta diretamente ba feto sira ne\u2019eb\u00e9 halo servisu domestika todan hanesan ba kuru bee no lori bee ho distansia dook.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cAmi apela atu ba governu no instituisaun relevante, f\u00f3 prioridade ba investimentu iha fonti bee moos, hadi\u2019ak sistema abastesimentu bee iha \u00e1rea urbana no rural, no aumenta kampa\u00f1a edukasaun saniamentu,\u201dnia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e mos iha tinan ne\u2019e, mudansa klimatika, presu ai-han sa\u2019e, no rendimentu toos na\u2019in ne\u2019eb\u00e9 tuun hetan impaktu boot ba komunidade sira liuliu ba ema ki\u2019ik sira. Seguransa alimentar la\u2019os deit asuntu ekonomia&nbsp;&nbsp;maib\u00e9 nu\u2019udar&nbsp;&nbsp;direitu fundamental atu simu aihan sufisiente, nutritivu, no seguru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cTanba ne\u2019e, ami rekomenda tenke investimentu ba setor agrikultura f\u00f3 apoiu ba produtor lokal sira, estabelese politika ba presu aihan, no fortalese programa nutrisaun ba labarik no inan isin-rua sira,\u201d nia rekomenda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia esplika,&nbsp;&nbsp;Edukasaun mos Direitu Baziku&nbsp;&nbsp;ne\u2019eb\u00e9 importante no esensial, edukasaun sei kont\u00ednua hakdasak iha eskola barak halo servisu ho kondisaun minimu, falta livru, falta biblioteka, no proesores kualifikada. Labarik sira iha \u00e1rea rural enfrenta difikuldade atu tama ba edukasaun kualidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cHo nune\u2019e, ami husu ba estadu atu investe iha setor edukasaun, hasa\u2019e kualdiade profesores sira, melh\u00f3ra infraestrutura, alarga asesu ba feto no labarik ho nesesidade espesi\u00e1l,\u201dSira husu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e mos kona-ba saude, s\u00fade diak ne\u2019e la\u2019os privil\u00e9gi maib\u00e9 direitu. Hospit\u00e1l no posto saude barak menus&nbsp;&nbsp;rekusrsu, falta mediku,menus&nbsp;&nbsp;medikamento, no fasilidade emerg\u00eancia. Sira ne\u2019e halo povu moris iha vulner\u00e1vel, liu-liu iha situasaun doensa tropik\u00e1l, desnutrisaun, no mortalidade maternal.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2018\u2019Ami husu atu aumenta investimentu iha servisu atendimentu saude prim\u00e1ria, hasa\u2019e kapasidade profision\u00e1l saude, no garanti medikamentu ba komunidade tomak atu asessu ba saude ne\u2019ebe justu,\u201dSira kontinua husu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e mos sira apelu ba governu atu&nbsp;&nbsp;Para eviksaun ileg\u00e1l agora, Para neglij\u00e9nsia ba bee no aihan agora. Para propaganda&nbsp;&nbsp;iha set\u00f3r edukasaun no saude agora. Tanba tempu ona atu trata povu ho respeitu no dignidade no tane aas valores direitus umanus liu-liu direitu baziku povu Timor-Leste. Direitus umanus la\u2019\u00f3s dekorasaun iha loron 10 Dezembru, maib\u00e9 obrigasaun loron-loron.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Iha ambitu komemorasaun loron Mundi\u00e1l Direitus Umanus ba dala-77, 1948-2025, Asosiasaun Hak konsidera iha situasaun direitus umanus iha Timor-Leste la di\u2019ak, la est\u00e1vel, no la justu tanba povu kont\u00ednua hetan violasaun estrutural iha forma eviksaun forsadu, falta aihan, falta bee mos, edukasaun la\u2019o hakdasak, no sistema saude ne\u2019eb\u00e9 dook husi sidadaun [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21887,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-21886","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21886","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21886"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21886\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21888,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21886\/revisions\/21888"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21887"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21886"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21886"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21886"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}