{"id":21933,"date":"2025-12-16T12:34:54","date_gmt":"2025-12-16T03:34:54","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21933"},"modified":"2025-12-16T12:34:56","modified_gmt":"2025-12-16T03:34:56","slug":"utilizasaun-media-sosial-no-teknolojia-hodi-haforsa-lideransa-feto","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/12\/16\/utilizasaun-media-sosial-no-teknolojia-hodi-haforsa-lideransa-feto\/","title":{"rendered":"Utilizasaun M\u00e9dia Sosi\u00e1l no Teknolojia Hodi Haforsa Lideransa Feto"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Hakerek nain Lulu Rosa Martins <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Rezumu&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tinan ba tinan aumenta ema ne\u2019eb\u00e9 bele asesu teknolojia iha Timor-Leste. Teknolojia bele f\u00f3 dalan atu fahe no asesu informasaun lalais no hosi fonte luan; tantu jornalizmu ka m\u00e9dia sosi\u00e1l. Maib\u00e9, la\u2019\u00f3s ema hotu bele utiliza no hetan benef\u00edsiu ho igualdade. Feto barak seidauk bele asesu ba telefone \u2018smart\u2019 ka treinamentu teknolojia. Kandidata feto sira hetan atensaun hosi m\u00e9dia menus kompara ho kandidata mane sira no iha eleisaun 2022, at\u00f3r pol\u00edtiku hetan ataka barak, liu-liu feto sira. Aprezentasaun ida ne\u2019e esplora influ\u00e9nsia husi m\u00e9dia no teknolojia ne\u2019eb\u00e9 bele sai barreira no m\u00f3s bele ajuda lideransa feto; hodi kandidata aan, halo kampa\u00f1a eleisaun no sai lider. Dalan ba igualdade j\u00e9neru hah\u00fa husi atitude indiv\u00edduu ne&#8217;eb\u00e9 pozitivu, ambiente ne&#8217;eb\u00e9 suporta, no kria sistema ida ne&#8217;eb\u00e9 f\u00f3 dalan ba igualdade no inkluzaun. M\u00e9dia sosi\u00e1l, teknolojia dijit\u00e1l no jornalizmu bele sai barreira maib\u00e9 bele m\u00f3s sai fonte ida ba lideransa feto atu haboot tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Lia fuan xave: Lideransa feto, eleisaun, m\u00e9dia sosi\u00e1l, teknolojia, igualdade j\u00e9neru, Timor -Leste<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Introdusaun&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>&nbsp;Iha area pol\u00edtika, feto presiza bele asesu ba telefone \u2018smart\u2019 ka treinamentu teknolojia. Utilizasaun m\u00e9dia sosi\u00e1l hanesan dalan alternativu ida hodi feto sira bele ultrapasa barreira ne\u2019eb\u00e9 sira esperi\u00e9nsia iha eleisaun no m\u00f3s bele sai tools importante ba susesu kandidata feto sira nian iha tempu kampa\u00f1a.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Utilizasaun m\u00e9dia sosi\u00e1l \u2013 jer\u00e1l&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>M\u00e9dia sosi\u00e1l efetivu hodi halo fasil movimentu ema nian iha moris lor-loron iha mundu tomak;&nbsp;iha benef\u00edsiu boot ba iha sosiedade no iha influensia ba opiniaun p\u00fabliku&nbsp;<a>(Alam 2021, 69)<\/a>.&nbsp;Timor-Leste nu\u2019udar nasaun foun ho total populasaun 1.35 millaun adapta-an ba mudansa teknolojia hodi halais dezenvolvimentu iha aspetu oin-oin.&nbsp;Kada loron, ema uza teknolojia hodi suporta atividade iha nivel neg\u00f3siu no pol\u00edtiku nian; teknolojia informasaun sai fenomen\u00e1l no bele f\u00f3 influensia ba perspetiva indiv\u00edduu sira iha nivel oin-oin&nbsp;<a>(Haris 2022, 35).&nbsp;<\/a>Teknolojia ne&#8217;e din\u00e1miku tebes no halo mudansa ne\u2019eb\u00e9 avansa beibeik, inklui ba lideransa feto.<\/p>\n\n\n\n<p>Media sosi\u00e1l maka fonte importante ida ne&#8217;eb\u00e9 halo ema hotu bele asesu no fahe informasaun ho lalais&nbsp;<a><\/a>(Permatasari, et al. 2020, 15)&nbsp;maib\u00e9 ema barak la uza m\u00e9dia sosi\u00e1l hanesan ne\u2019e. Tuir Apriani (2022, 5) \u201cplataforma sira ne\u2019e la sempre sai hanesan forum ba diskusaun, maib\u00e9 tanba livre ba ema se de&#8217;it bele asesu, dala ruma halo sai fali fatin atu insulta malu\u201d. Maski nune\u2019e, ho mudansa ne&#8217;eb\u00e9 iha, neineik ou lalais, m\u00e9dia sosi\u00e1l sei kontribui makas ba dezenvolvimentu nasaun Timor-Leste nian no sei iha oportunidade atu aproveita di&#8217;ak liu tan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Utilizasaun m\u00e9dia sosi\u00e1l iha Timor-Leste&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>Nu\u2019udar nasaun foun iha mundu, Timor-Leste hah\u00fa ona adopta era globalizasaun hanesan m\u00f3s ho nasaun sira seluk. Iha 2023, porsentu 49.6 uza internet no ema 354.600 uza m\u00e9dia sosi\u00e1l, porsentu 44.8 okupa husi feto no porsentu 55.2 okupa husi mane, inklui ema 345.300 mak uza Facebook. Plataforma seluk inklui Linked-In, Twitter no Instagram (Kemp, 2023, par\u00e1grafu 7). Estudu ida husi Sekretaria Estadu Juventus no Desportu no nia parseiru sira hatudu katak porsentu 80 foin-sa\u2019e sira iha Dili mak uza internet ba atividade no m\u00e9dia sosi\u00e1l nian (Tatoli 2022, par\u00e1grafu 1).<\/p>\n\n\n\n<p>Iha ona avansu boot ba utilizasaun media sosi\u00e1l, maib\u00e9 ita seidauk hatene oins\u00e1 utilizad\u00f3r sira uza ba atividade espes\u00edfiku. Ita bele haree ezemplu ruma, hanesan durante tempu Covid-19, ema barak uza m\u00e9dia sosi\u00e1l hodi fahe informasaun, mobiliza malu no responde ba atividade kom\u00fan sira. Ida ne\u2019e sai ezemplu di&#8217;ak ida, maib\u00e9&nbsp;Timor-oan barak sei hasoru barreira uza internet; porsentu 50.4 la asesu no maski Facebook no WhatsApp popular ona, la\u2019\u00f3s ema hotu bele asesu no li\u00f1a internet sira seidauk bele responde ba kualidade, li\u00f1a la estavel no folin karun liu iha mundu&nbsp;(Maia 2022).&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Utilizasaun m\u00e9dia sosi\u00e1l \u2013 iha pol\u00edtika&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>Atividade pol\u00edtika ne&#8217;eb\u00e9 esensi\u00e1l mak kampa\u00f1a eleitor\u00e1l hodi esplora idea no hato\u2019o informasaun. Kampa\u00f1a pol\u00edtika hanesan instrumentu komunikasaun entre ema ou grupu ho objetivu atu influensia, f\u00f3 informasaun liu husi mensajen hodi konvense sira nia tarjeitu iha kampa\u00f1a pol\u00edtika ne&#8217;e rasik&nbsp;<a>(Apriani 2022, 6)<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Iha era teknolojia, komunikasaun dijit\u00e1l maka meus importante; hala\u2019o husi blog ka posting iha plataforma oi-oin. Liu hosi m\u00e9dia sosi\u00e1l, kandidatu bele hato\u2019o mensajen pol\u00edtika ba iha konstituinte sira ho lalais, fasil no klaru; nune\u2019e bele muda atitude pol\u00edtika ema nian hodi deside sira nia hahalok pol\u00edtiku&nbsp;<a>(Febri, et al. 2020, 273).&nbsp;<\/a>Kandidatu sira bele iha interasaun ho votante sira ho volume ne\u2019eb\u00e9 la bele hetan husi modelu kampa\u00f1a tradision\u00e1l sira hanesan husi uma ba uma, fahe broxura no m\u00f3s m\u00e9dia imprime sira hanesan jorn\u00e1l, televizaun, m\u00e9dia sosi\u00e1l baratu liu&nbsp;(The Brock 2010).&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Meus sira ne\u2019e importante ba feto sira ne&#8217;eb\u00e9 dala barak sei hasoru barreira barak liu duke kandidatu mane sira. Feto barak la manan iha eleisaun xefe suku iha tempu pasadu tanba sira hasoru barreira oin-oin. Sira lad\u00fan iha tempu, rekursu no liberdade atu la\u2019o dook hodi fahe sira nia programa pol\u00edtika, nune\u2019e, sira susar atu introd\u00fas sira nia-an, vizaun no misaun sira. Peskiza hatudu katak karakter\u00edstiku estrat\u00e9jiku, fiar-aan no ko&#8217;alia di&#8217;ak iha p\u00fabliku maka importante loos ba ema bainhira hili kandidatu no karakter\u00edstiku sira ne\u2019e presiza ema atu sai ba p\u00fabliku hodi hatudu-an ida&nbsp;<a>(IWDA &amp; Alola 2020, 30).&nbsp;<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Atu halo tuir meus hanesan ne&#8217;e, m\u00e9dia sosi\u00e1l bele ajuda kandidatu sira introd\u00fas sira nia programa klaru tebes, hatudu sira nia identidade, abilidade privadu, susesu iha neg\u00f3siu no ligasaun iha komunidade maski la envolve-an antes iha NGO ka iha servisu suku nian.&nbsp;Utilizad\u00f3r m\u00e9dia sosi\u00e1l sira bele apoia atu kontribui ativu ba konte\u00fadu m\u00e9dia sosi\u00e1l ne&#8217;e hodi promove kandidatu iha sira nia komunidade rasik.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi m\u00e9dia sosi\u00e1l, ema barak bele ko\u00f1ese sira, f\u00f3 empatia ba sira no hatene kle&#8217;an sira nia programa ba dezenvolve suku iha sira nia mandatu; m\u00e9dia sosi\u00e1l iha influensia no bele konvense votante sira hodi hili sira<a><\/a>&nbsp;(Apriani 2022, 274).&nbsp;M\u00e9dia sosi\u00e1l bele kobre ema barak, la sukat ba dist\u00e1nsia la gasta osan, tempu no enerjia.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha tinan 5 liu ba, seidauk iha avansu barak iha m\u00e9dia teknolojia, maib\u00e9 Timor-Leste adapta-an ona ho era teknolojia modernu ne&#8217;eb\u00e9 konsidera m\u00e9dia sosi\u00e1l nia pap\u00e9l importante. La&#8217;\u00f3s ho televizaun de&#8217;it mak ema bele asesu, maib\u00e9 agora bele asesu ona informasaun liu husi m\u00e9dia sosi\u00e1l ne&#8217;eb\u00e9 sira prefere liu. Ba oin, kandidatu sira, liu-liu feto sira, bele aproveita tan m\u00e9dia sosi\u00e1l hodi ultra-pasa barreira ne&#8217;eb\u00e9 sira hasoru atu hetan hili iha eleisaun suku.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Feto iha nivel pol\u00edtika&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>Konstituisaun da Rep\u00fablika Demokratika Timor-Leste (RDTL) Artigu 46 garantia ba promosaun igualdade j\u00e9neru. Alende ne&#8217;e, Timor-Leste ratifika ona konvensaun internasion\u00e1l sira ne\u2019eb\u00e9 mak sai matadalan ba estadu atu banati tuir, esforsu no foti medida hotu hodi kria igualdade j\u00e9neru iha vida pol\u00edtika.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Partisipasaun feto iha vida pol\u00edtika halo progresu boot. Sistema pol\u00edtika nasion\u00e1l Timor-Leste nian f\u00f3 ona oportunidade ba feto \u2013 liu husi quota porsentu 30 no kuota ba kandidatura sira iha nivel suku (Lei N\u00b0 9\/2016). Sistema rua ne&#8217;e konsidera fat\u00f3r ida husi mudansa hodi aumenta partisipasaun feto iha pol\u00edtika; iha nivel nasion\u00e1l, agora porsentu 36 maka feto no iha 2016 n\u00fameru xefe suku feto sa\u2019e hosi porsentu 2.4 to\u2019o porsentu 4.9. Maske sei ki\u2019ik, ne\u2019e progresu hosi 2005, ne&#8217;eb\u00e9 hosi kandidatu feto na&#8217;in 66; na\u2019in 7 mak eleitu (porsentu 1.6); no iha 2009 hosi na\u2019in 16 mak kandidata-an; na\u2019in 11 mak eleitu (porsentu 2)&nbsp;<a>(De Sousa 2016, 3)<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p>Orgullu boot feto lidera iha parlamentu, ne\u2019e mudansa ne&#8217;eb\u00e9 di&#8217;ak iha nivel nasion\u00e1l, no esforsu boot sei bele halo tan tuir evolusaun Timor-Leste nian. Maib\u00e9, luta ba igualdade j\u00e9neru sei la susesu se foka de&#8217;it ba mudansa pol\u00edtika iha nivel nasion\u00e1l tanba dezafiu boot liu maka sei satan atu feto hetan asesu iha eleisaun suku. Atu hasa\u2019e liu tan n\u00fameru partisipasaun feto iha nivel baze, sei presiza iha mudansa sosi\u00e1l ba atitude, kultura, estrutura no sistema iha espasu igualdade bazeia ba konseitu justu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Benef\u00edsiu&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>Feto sai ajente ba mudansa, ko&#8217;alia makas kona-ba asuntu sira ne&#8217;eb\u00e9 afeta ba feto barak. Feto barak nia motivasaun sai lider mak atu sai ajente ba mudansa no m\u00f3s hodi muda norma sosi\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 sei hanesan feto no grupu seluk (IWDA 2020, 29). Lider feto sira la&#8217;\u00f3s de&#8217;it kolaborad\u00f3r mane sira nian, maib\u00e9 feto bele kria ambiente ida ne&#8217;eb\u00e9 inkluzivu no diversiu liut\u00e1n, sira nia estilu lideransa ne\u2019eb\u00e9 kolaborativ\u00e1 f\u00f3 benef\u00edsiu ba sosiedade. (IWDA 2020, 11).<\/p>\n\n\n\n<p>Iha entrevista ida ho Jornalista m\u00e9dia online Suara Timor-Leste ho eis-deputada, Judite Dias Ximenes, nia esplika katak feto nia partisipasaun iha dezenvolvimentu nasion\u00e1l importante tebes tanba feto nia sensibilizasaun makaas. Tuir nia, bainhira feto lidera nasaun ukun ho fuan, laiha insulta malu, hanesan m\u00f3s xefe suku ne\u2019eb\u00e9 lidera husi feto hatudu ona&nbsp;(Suara Timor Lorosa&#8217;e, 2023)<\/p>\n\n\n\n<p>Xefe III Konsellu Diretiva Nasional (CDN), Partidu CNRT Sr. Brigida Antonia Correia m\u00f3s esplika katak: \u201cfeto, bainhira assume responsabilidade iha suku, sei diferente liu kompara ho mane, tanba feto nia sensibilidade makaas liu kompara ho mane barak, tanba ne\u2019e suku sei dezenvolve di\u2019ak liu\u201d (STL News, 2023). Nia f\u00f3 ezemplu ba Xefe Suku feto iha Laga, ne\u2019eb\u00e9 hatudu ninia matenek no sensivel tebes ba dezenvolve suku refere, no Xefe Aldeia Delta III, Dili, ne\u2019eb\u00e9 povu barak apresia, tanba nia barani enfrenta problema oin-oin iha aldeia laran no halo aproximasaun entre indiv\u00edduu hodi rezolve problema sira iha aldeia&nbsp;(Suara Timor Lorosa&#8217;e 2023).<\/p>\n\n\n\n<p>Baihira dezenvolve feto ida atu sai lider, ne\u2019e la\u2019\u00f3s de&#8217;it dezenvolve ninia-an no fam\u00edlia, maib\u00e9 m\u00f3s dezenvolve komunidade no nasaun; feto hola parte ho forte no kriativu. Dalan ida atu empodera feto hodi kompete eleisaun sira mak adapta ba teknolojia no aproveita oportunidade hodi sira bele sobu barreira balu ne\u2019eb\u00e9 sira sei hasoru.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Barreira&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>Maski instrumentu legal sira f\u00f3 dalan ba feto no mane hodi halo atividade pol\u00edtika, seidauk konsege muda ema nia atitude hodi f\u00f3 espasu ba malu; seidauk la&#8217;o tuir loloos dalan legal sira ne&#8217;e tanba maioria ema toman ho moris iha ambiente patriark\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 konsidera feto hanesan parte segundu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Feto sei hasoru hela barreira liu-liu refere ba lideransa iha governasaun lok\u00e1l, haree husi rezultadu eleisaun suku 2016 nian, ne\u2019eb\u00e9 kandidatu porsentu 4.6 maka hetan eleitu. Orsamentu sai barreira boot ba feto atu halo kampa\u00f1a pol\u00edtika. Kandidata feto hetan de&#8217;it suporta husi organizasaun sosiedade siv\u00edl no aj\u00e9nsia sira, maski asist\u00e9nsia sira ne\u2019e la kobre kustu kampa\u00f1a nian&nbsp;(De Sousa 2016, 23). Relat\u00f3riu ida ne&#8217;e m\u00f3s deskobre katak, feto sira m\u00f3s hasoru dezafiu oin-oin hanesan kultura patriark\u00e1l, nepotizmu, no limitasaun espasu ba feto hodi sai ko\u00f1esidu. Iha sorin seluk konseku\u00e9nsia husi m\u00e9dia sosi\u00e1l m\u00f3s lori feto sira hasoru risku barak liu atu hetan abuzu online hanesan fahe data privadu sira, lohi online, violasaun seksu\u00e1l online.&nbsp;<a>(Qadir 2020, 24)<\/a>.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00e9dia sosi\u00e1l bele m\u00f3s sai fatin di&#8217;ak ida ba feto sira iha pol\u00edtika, ho atake ne\u2019eb\u00e9 aumenta no restrisaun ne\u2019eb\u00e9 limitadu liu ba as\u00e9diu, defamasaun no ameasa. An\u00f3nimu no impunidade ba ema sira ne&#8217;eb\u00e9 halo viol\u00e9nsia online halo difisil atu prevene no responde. Nune\u2019e, presiza tebes atu kria espasu partisipatori tuir nesesidade no realidade bainhira suporta feto atu aproveita teknolojia.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Estrat\u00e9jia halo kampa\u00f1a&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>Iha eleisaun 2016, kandidatu feto sira uza sira nia maneira rasik hodi halo kampa\u00f1a, inklui estrat\u00e9jia ida importante maka preparasaun ne&#8217;eb\u00e9 m\u00e1simu husi kandidatu rasik. Programa estrat\u00e9jiku, 100% Ha&#8217;u Prontu, halo hosi Sosiedade siv\u00edl hetan susesu tebes liu hosi f\u00f3 formasaun espes\u00edfiku hanesan advokasia, lideransa no ko\u2019alia iha p\u00fabliku. Relat\u00f3riu deskobre katak formasaun sira ne&#8217;e kontribui ba f\u00f3 impaktu di\u2019ak ba fiar an husi feto sira ne\u2019eb\u00e9 hatudu feto 21 mak eleitu ba kargu xefe suku iha 2016 (porsentu 4,7) kompara ho eleisaun 2019 ne&#8217;eb\u00e9 feto 11 mak eleitu (porsentu 2,4)&nbsp;<a>(De Sousa 2016, 6).&nbsp;<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Esperi\u00e9nsia hosi eleisaun suku 2016 hatudu katak komunidade la hetan informasaun natoon kona-ba edukasaun s\u00edvika, no sei menus \u2018fiar\u2019 ba feto nia partisipasaun iha pol\u00edtika&nbsp;<a>(IWDA 2020, 43).&nbsp;<\/a>Iha oportunidade ba media sosi\u00e1l atu hat\u00e1n ba dezafiu sira ne\u2019e.&nbsp;Iha nivel nasion\u00e1l eleisaun prezidensi\u00e1l 2022, kandidata Milena Pires halo live stream uza m\u00e9dia sosi\u00e1l YouTube hodi dada lia direta ho apoiante liu husi \u2018Husu no Hat\u00e1n\u201d&nbsp;(AmorTimor, 2022)&nbsp;maib\u00e9 seidauk iha hosi nivel suku.<\/p>\n\n\n\n<p>Kandidatu sira sei presiza tan motivasaun hodi uza estrat\u00e9jia di\u2019ak ne\u2019eb\u00e9 sira presiza halo hodi hetan votu barak. Balun konsege uza ona maneira konvension\u00e1l hanesan husi uma ba uma hodi konvense votante sira, maib\u00e9 ida ne&#8217;e mesak seidauk sufisiente. Kandidata feto sira sei presiza m\u00e9dia sosi\u00e1l ne&#8217;eb\u00e9 sira bele kaer rasik. Dezenvolvimentu kapasidade, inisiativa treinamentu, hasae ko\u00f1esimentu no abilidade m\u00e9dia sosi\u00e1l, bele hametin feto sira nia estrat\u00e9jia pol\u00edtika komunikasaun no planu outreach ba eleit\u00f3r.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">M\u00e9dia nia pap\u00e9l&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>M\u00e9dia bele sai fat\u00f3r importante ba feto sira nia jornada pol\u00edtika, no m\u00f3s ida area sira seluk. Kestaun ne\u2019eb\u00e9 sei iha maka oins\u00e1 feto sira bele utiliza m\u00e9dia sosi\u00e1l hodi haboot sira nia lideransa, no oins\u00e1 m\u00e9dia sei bele f\u00f3 suporta ba kandidata feto sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00e9dia lad\u00fan kobre feto sira durante tempu eleisaun \u2013 tantu nivel nasion\u00e1l ka lok\u00e1l, no durasaun lahanesan ho baihira mane sira mak ko\u2019alia. Iha eleisaun uluk, ema lad\u00fan hetan informasaun hosi jorn\u00e1l ka Facebook no kandidatu sira lad\u00fan uza. Fat\u00f3r sira ne\u2019e halo ema barak lad\u00fan &#8216;haree&#8217; lider feto sira&nbsp;<a>(De Sousa 201, 22),&nbsp;<\/a>maski sira iha abilidade no planu ne&#8217;eb\u00e9 di&#8217;ak. M\u00e9dia sei lad\u00fan f\u00f3 suporta feto nia partisipasaun; la f\u00f3 sai feto nia perf\u00edl no atividade iha televizaun ka jorn\u00e1l sira, ka halo kobertura ba atividade lidera feto nian tantu iha pol\u00edtika, set\u00f3r privadu ka vida lor-loron (<a>De Sousa 2016, 12).&nbsp;<\/a>Nune\u2019e, m\u00e9dia sosi\u00e1l bele sai meus importante hodi fasilita kandidatu sira atu hato\u2019o sira nia programa no hetan benef\u00edsiu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Estudu Parlamentu Europeu (2013) esplika katak, m\u00e9dia foun iha impaktu pozitivu ba feto sira-nia kbiit, f\u00f3 dalan ba sira atu \u201chalo ligasaun ho feto sira seluk, kria li\u00f1a ida ne&#8217;eb\u00e9 dezenvolve konfiansa, halo apelu ba feto no maluk sira seluk liu hosi forma no kestaun sira ne&#8217;eb\u00e9 relevante diretamente no atrativu, no f\u00f3 baze pod\u00e9r alternativu ne&#8217;eb\u00e9 bele sai hanesan interese atu integra pol\u00edtiku sira.\u201d Komunikasaun pol\u00edtika online, liu husi m\u00e9dia sosi\u00e1l, permite pol\u00edtiku sira atu kontrola liu tan sira nia mensajen rasik.&nbsp;Analize kona-ba utiliza m\u00e9dia sosi\u00e1l husi deputadu feto sira iha nasaun 107 m\u00f3s hatudu katak liu husi porsentu 85 husi membru parlamentu feto mak halo levantamentu uza m\u00e9dia sosi\u00e1l, liuliu durante per\u00edodu kampa\u00f1a. Facebook mak plataforma ne\u2019eb\u00e9 ema hotu uza, no feto porsentu 90 mak partisipa iha levantamentu ne\u2019e (EKN 2019).<\/p>\n\n\n\n<p>Estudu sira seluk hatudu katak kandidatu balun konsege manan iha eleisaun governad\u00f3r no adjuntu governad\u00f3r, tanba apoia husi fat\u00f3r barak maib\u00e9 ida importante mak aproveita komunikasaun pol\u00edtika liu husi m\u00e9dia sosi\u00e1l (<a>Komariah &amp; Kartini 2018, 235).&nbsp;<\/a>Iha Timor-Leste, sei iha dezafiu ba feto hodi lori rasik programa sira no barreira seluk inklui votante sira nia prefer\u00e9nsia atu la hili kandidata feto. Seidauk iha relat\u00f3riu ida hatudu oinsa kandidatu sira uza m\u00e9dia sosi\u00e1l hodi hato\u2019o sira nia programa no seidauk hatene loloos oins\u00e1 komunidade sira aproveita m\u00e9dia sosi\u00e1l durante eleisaun \u2013 maib\u00e9 ne\u2019e sai hanesan oportunidade boot. Ita sei presiza tan estudu hodi bele kompriende liu situasaun no identifika oportunidade ba oin ba feto sira, liu-liu ho estudu partisipatori ho kandidata sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Kandidata no lider feto nia abilidade&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>Organizasaun sira f\u00f3 kapasitasaun oi-oin ona, hanesan ko&#8217;alia iha p\u00fabliku, rezolve konflitu, igualdade j\u00e9neru no sistema pol\u00edtika. ONG sira konsege atu taka media nia fallansu balu liu hosi publika kandidata sira nia perf\u00edl no tau not\u00edsia beibeik iha media sosi\u00e1l. Parte ida seluk ne\u2019eb\u00e9 susesu boot hosi 100% Ha\u2019u Prontu no ONG seluk nia aproximasaun maka akompa\u00f1amentu ba tempu naruk: antes no hafoin eleisaun, tantu manan ka lae&nbsp;<a>(De Sousa 2016, 23)<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Maske kandidata balu laiha nivel edukasaun ne\u2019eb\u00e9 aas, sira prontu loos atu aprende buat barak. Sira reko\u00f1ese katak media sosi\u00e1l mak bele ajuda iha sira nia atividade lor-loron, inklui fasilita hasoru malu ho ema barak husi fatin-oin-oin no ema ne&#8217;eb\u00e9 ita la sempre hasoru, hatudu abilidade no sai ko\u00f1esidu liu. Kandidata no lider feto iha abilidade nanis ona ho hasa\u2019e tan liu hosi programa kapasitasaun sira. Bazeia ba estudu seluk, feto sira iha nivel baze hakarak tebes atu aprende tan teknolojia.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAgora ha&#8217;u prepara-an hela atu kompete iha kandidatu xefe suku, fahe avizu husi WA grupu ho Facebook ne&#8217;e lalais loos., se bele suporta ami hodi tuir formasaun oinsa kampa\u00f1a uza m\u00e9dia sosi\u00e1l.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Agustina Amaral Liuk (Entrevista, SSTL 2023)<\/p>\n\n\n\n<p>Hasa\u2019e liu tan kapasidade ho teknolojia ba feto ne&#8217;eb\u00e9 lider iha nivel baze bele f\u00f3 pod\u00e9r, kontrolu no oportunidade atu fahe ideas no foti desizaun. Sei presiza esforsu parte barak; organizasaun no aj\u00e9nsia sira iha obrigasaun boot hodi fornese abilidade ne&#8217;eb\u00e9 sufisiente ba feto. Presiza luta atu transforma atitude sosiedade nian hanesan organizasaun barak sei halo daudauk. Ita hatene katak feto bele matenek liu dook, maib\u00e9 bainhira diskriminasaun sei eziste, barreira barak sei iha.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHa&#8217;u hela dook iha Lalawa Covalima, ho Facebook ho YouTube ha&#8217;u bele informa ba komunidade tomak. M\u00e9dia sosi\u00e1l bele ajuda baihira rai udan mota boot, uza hodi hato\u2019o ita nia programa, Bele f\u00f3 tan treinamentu kona-ba oinsa uza m\u00e9dia sosi\u00e1l ho di&#8217;ak.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Felizarda Moniz, kandidatu xefe suku. (Entrevista SSTL, 2023)<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;Atividade atu hasa\u2019e kapasidade tenke bazeia ba matenek, esperi\u00e9nsia no nesesidade ne\u2019eb\u00e9 iha importante loos. Tenke halo ho klaru, hanesan matadalan kona-ba oins\u00e1 atu halo interasaun ho aplikasaun sira husi media sosi\u00e1l hodi promove partisipasaun proativu iha sosiedade nia laran ne\u2019eb\u00e9 m\u00f3s seguru ba sira nia-an. Treinamentu bele kontribui ba igualdade iha utilizasaun no m\u00f3s abilidade peso\u00e1l ida nian hodi jere teknolojia modernu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Parte media m\u00f3s sei presiza tan formasaun kona-ba igualdade j\u00e9neru, no halo kobertura ne\u2019eb\u00e9 la diskrimina kontra feto. Esforsu ne\u2019e bele kontinua hosi sosiedade siv\u00edl, no ba oin, bele mai hosi kandidata sira rasik ho media sai ativu liu tan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00e9dia sosi\u00e1l bele oferese espasu ba feto no mane atu ezerse sira nia direitu ba liberdade espresaun no partisipa iha vida p\u00fabliku hanesan sidadaun, maib\u00e9 feto sira sei presiza iha abilidade literasia digital hodi evita husi problema oi-oin. Alende iha esforsu atu kontra violasaun no as\u00e9diu online, feto sira m\u00f3s presiza suporta ho formasaun oin-oin-hodi sente livre uza m\u00e9dia sosi\u00e1l hanesan instrumentu importante ne&#8217;eb\u00e9 bele fasilita servisu ba dezenvolvimentu nasion\u00e1l, tanba ne\u2019e presiza esforsu parte hotu nian liu-liu estadu atu asegura sistema sibern\u00e9tika ida-di&#8217;ak hodi prevene violasaun iha m\u00e9dia sosi\u00e1l.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Konkluzaun&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p>Dezenvolvimentu teknolojia lori influensia boot, buat barak nakfilak ba dijit\u00e1l. M\u00e9dia sosi\u00e1l iha per\u00edodu kampa\u00f1a iha pot\u00e9nsia boot atu kobre fatin barak ho tempu ne\u2019eb\u00e9 lalais no la gasta osan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha ona avansa ba igualdade j\u00e9neru iha Timor-Leste, maib\u00e9 sei iha dezafiu, liu-liu iha pol\u00edtika lok\u00e1l. Pot\u00e9nsia ki\u2019ik liu ba feto sira atu uza m\u00e9dia sosi\u00e1l hodi lori rasik programa sira la ajuda feto atu hetan susesu iha eleisaun suku. Lider ne\u2019eb\u00e9 feto sira hasoru obst\u00e1kulu oi-oin no presiza meus oi-oin atu bele enfrenta.<\/p>\n\n\n\n<p>Estudu rai seluk hatudu katak utilizasaun m\u00e9dia sosi\u00e1l f\u00f3 susesu iha per\u00edodu kampa\u00f1a eleitor\u00e1l no iha posibilidade katak media sosi\u00e1l bele sai instrumentu ida ba kandidata feto. Atu kompriende liu tan situasaun iha Timor-Leste, ita sei presiza estudu tan, liu-liu hosi kandidata sira rasik ho maneira partisipativu. Presiza halo m\u00f3s estudu kle\u2019an hodi bele kompriende liu situasaun no oportunidade (no risku) ba feto sira baihira sira uza m\u00e9dia sosi\u00e1l hodi haforsa sira nia komunikasaun pol\u00edtika no dezenvolvimentu.<\/p>\n\n\n\n<p>Treinamentu iha preparasaun ne\u2019eb\u00e9 kandidata sira simu ona ajuda tebes sira maib\u00e9 sei presiza aumenta tan treinamentu ho utilizasaun media sosi\u00e1l iha per\u00edodu kampa\u00f1a bele ajuda liu tan. Feto sira iha nivel suku hakarak tebes atu aprende tan teknolojia, no reko\u00f1ese potensi\u00e1l ba sira nia aan. Estadu no governu inklui instituisaun relevante sira presiza servisu hamutuk hodi asegura sistema violasaun iha m\u00e9dia sosi\u00e1l ne&#8217;eb\u00e9 dala barak diskrimina feto.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00e9dia sosi\u00e1l sei f\u00f3 dalan fasil iha komunikasaun;&nbsp;kandidata feto sira bele aproveita media sosi\u00e1l atu promove sira nia abilidade ho lalais. Maski sei susar ba feto iha nivel suku atu hetan eleita, fiar katak ho teknolojia bele ajuda ema barak iha suku no aldeia atu ko\u00f1ese sira nia kandidatura.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Bibliography<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>AmorTimor, 2022. Husu no Hatan ho Mana Milena. [Online]&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Available at:&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/results?search_query=husu+no+hatan+ho+mana+milena\">https:\/\/www.youtube.com\/results?search_query=husu+no+hatan+ho+mana+milena<\/a><\/p>\n\n\n\n[Accessed 10 Jun 2023].<\/p>\n\n\n\n<p>Alam, Sukma. 2021. Penggunaan Media Sosial Sebagai Alat Komunikasi Politik. Avant Garde, Volume (09), p.69.<\/p>\n\n\n\n<p>Apriani,&nbsp;<a>Siti<\/a><a href=\"applewebdata:\/\/63D7825C-A7C3-4C1E-AA56-35C811436F4B#_msocom_1\">[Office1]<\/a>&nbsp;<a href=\"applewebdata:\/\/63D7825C-A7C3-4C1E-AA56-35C811436F4B#_msocom_2\">[LM2]<\/a>&nbsp;. 2022.&nbsp;<em>Media Sosial Dalam Kampanye Pilkades Serentak<\/em>, P.5.<\/p>\n\n\n\n<p>Constitution of Republic Democratic of Timor-Leste-RDTL 2022<\/p>\n\n\n\n<p>De Sousa,&nbsp;Francisca Susilawati<strong>&nbsp;<\/strong>2016.&nbsp;<em>Voting for Women Candidates in Village Elections,&nbsp;<\/em>South Korea University for Women Thesis: 2018.p 3- 23<\/p>\n\n\n\n<p>Electoral Knowledge Network (EKN) 2019.&nbsp;<em>Social Media And Women&#8217;s Political Participation.&nbsp;<\/em>[Online]<br>Available at:&nbsp;https:\/\/https:\/\/aceproject.org\/ace-en\/topics\/ge\/default<br>[Accessed 1 June 2023].<\/p>\n\n\n\n<p>Febri, R., Suryanef, Hasrul &amp; Irwan 2020.&nbsp;<em>Calon Kepala Daerah Kabupaten Pesisir Selatan pada , (<\/em>P. 273)<\/p>\n\n\n\n<p>Haris, Aidil 2022. Strategi Komunikasi Politik Interaktif Di Era Virtualitas,&nbsp;&nbsp;p. 39.<\/p>\n\n\n\n<p>International Women\u2019s Development Agency (IWDA) &amp; Alola, Foundation 2020.&nbsp;<em>Public Perceptions Of Women\u2019s Political Leadership In Timor-Leste,&nbsp;<\/em>Dili: p. 30.<\/p>\n\n\n\n<p>International Women\u2019s Development Agency (IWDA), 2020.&nbsp;<em>Women\u2019s Pathways to Leadership: Our Pathways, Our Voice. International Women\u2019s,&nbsp;<\/em>p 11- 29.<\/p>\n\n\n\n<p>Kemp, Simon, 2023.&nbsp;<em>Digital 2023: Timor-Leste,<\/em>&nbsp;DataReportal.<em>&nbsp;<\/em>[Online]&nbsp;<br>Available at:&nbsp;<a href=\"https:\/\/datareportal.com\/reports\/digital-2023-timor-leste\">https:\/\/datareportal.com\/reports\/digital-2023-timor-leste<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Komariah, Kokom. &amp; Kartini-Dede, Sri 2018.&nbsp;<em>Media Sosial dan Budaya Politik Generasi Milineal dalam Pemilu<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Maia-Gloria,&nbsp;<em>Study examines social media in municipal elections,<\/em>&nbsp;Maia 2022. [Online]&nbsp;<br>Available at:&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.independente.tl\/nasionali\/internet-iha-tl-lentu-no-karun-liu-iha-mundu-pm-taur-sira-naok-ita\">https:\/\/www.independente.tl\/nasionali\/internet-iha-tl-lentu-no-karun-liu-iha-mundu-pm-taur-sira-naok-ita<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Rep\u00fablica Demokr\u00e1tika De Timor-Leste.&nbsp;<em>Dekretu Lei N\u00fameru 9\/2016<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Permatasari, Septaria. Fitriyah &amp; Adnan, Muhammad 2022. Media Sosial Dalam Pemilihan Kepala Desa.&nbsp;<em>Studi Kampanye Online Dan Peluang Keterpilihan<\/em>, P. 15.<\/p>\n\n\n\n<p>Qadir, Mudasir 2020. Impact of Social Media on Society particularly on Women. Shodh Sarita<em>, 7&nbsp;<\/em>(26), p. 24.<\/p>\n\n\n\n<p>Suara Timor Lorosa&#8217;e 2023.&nbsp;<em>Feto Tenke Hola Parte iha Eleisaun Suku-STLNEWS.&nbsp;<\/em>[Online]&nbsp;<br>Available at:&nbsp;https:\/\/stlnews.co\/nasional\/feto-lidera-diferente-ho-mane\/<br>[Accessed 12 May 2023.<\/p>\n\n\n\n<p>SSTL, 2023, entrevista ho lider feto sira, seidauk&nbsp;publika<\/p>\n\n\n\n<p>Tatoli, 2022. Foin sae 80% iha kapital Dili utiliza internet ba nesesidade midia sosi\u00e1l,&nbsp;<em>Tatoli.&nbsp;<\/em>[Online]<br>Available at:&nbsp;<a href=\"https:\/\/tatoli.tl\/2022\/09\/03\/foin-sae-80-iha-kapital-dili-utuliza-internet-ba-nesesidade-media-sosial\">https:\/\/tatoli.tl\/2022\/09\/03\/foin-sae-80-iha-kapital-dili-utuliza-internet-ba-nesesidade-media-sosial<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>The Brock, 2010. Study examines social media in municipal elections,&nbsp;<em>Brock University.&nbsp;<\/em>[Online]<br>Available at:&nbsp;<a href=\"https:\/\/brocku.ca\/brock-news\/2010\/10\/study-examines-social-media-in-municipal-elections\">https:\/\/brocku.ca\/brock-news\/2010\/10\/study-examines-social-media-in-municipal-elections<\/a><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p>&nbsp;<a href=\"applewebdata:\/\/63D7825C-A7C3-4C1E-AA56-35C811436F4B#_msoanchor_1\">[Office1]<\/a>Stiti ka Siti?&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;<a href=\"applewebdata:\/\/63D7825C-A7C3-4C1E-AA56-35C811436F4B#_msoanchor_2\">[LM2]<\/a>Siti<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Lulu Rosa Martins Rezumu&nbsp; Tinan ba tinan aumenta ema ne\u2019eb\u00e9 bele asesu teknolojia iha Timor-Leste. Teknolojia bele f\u00f3 dalan atu fahe no asesu informasaun lalais no hosi fonte luan; tantu jornalizmu ka m\u00e9dia sosi\u00e1l. Maib\u00e9, la\u2019\u00f3s ema hotu bele utiliza no hetan benef\u00edsiu ho igualdade. Feto barak seidauk bele asesu ba telefone \u2018smart\u2019 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21934,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-21933","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21933","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21933"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21933\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21935,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21933\/revisions\/21935"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21934"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21933"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21933"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21933"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}