{"id":21948,"date":"2025-12-17T09:51:57","date_gmt":"2025-12-17T00:51:57","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=21948"},"modified":"2025-12-17T09:51:59","modified_gmt":"2025-12-17T00:51:59","slug":"unital-ho-conservation-internasional-asina-nota-entendimentu-ba-kolaborasaun-ofisial-hodi-proteje-ekosistema","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/12\/17\/unital-ho-conservation-internasional-asina-nota-entendimentu-ba-kolaborasaun-ofisial-hodi-proteje-ekosistema\/","title":{"rendered":"UNITAL ho Conservation Internasional Asina Nota Entendimentu Ba Kolaborasaun Ofisi\u00e1l Hodi Proteje Ekosistema\u00a0"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Umbelina dos Reis&nbsp;<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Universidade Oriental Timor Lorosa\u2019e (UNITAL), iha parseria ho Conservation International Timor-Leste (CI-TL), realiza serim\u00f3nia asina nota entendimentu&nbsp;&nbsp;ne\u2019eb\u00e9 marka kolaborasaun ofisi\u00e1l entre instituisaun rua, objetivu hosi asinatura memorandu nee hodi hametin kooperasaun iha peskiza konjunta, troka ko\u00f1esimentu, kapasitasaun institusion\u00e1l, ba&nbsp;&nbsp;promosaun solusaun inovativu, bazeia ba si\u00e9nsia hodi apoia seguransa ai-han, protesaun ekosistema, no rezili\u00e9nsia komunidade iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>Reitor Universidade Oriental Timor Lorosa\u2019e (UNITAL), Claudino Ninas Nabais hateten, Ohin loron Universidade UNITAL sente kontente tebe-tebes bainhira vizita hosi CI-TL ne\u2019ebe fo dalan mai instituisaun akademika ida hodi fo formasaun ba estudante sira. Nune\u2019e bainhira halo diskusaun konsege aseita buat lubuk balun ne\u2019ebe bele lori ita ba koperasaun.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8221; Oinsa ami bele halo koperasaun ho diak&nbsp;&nbsp;entaun ami presiza halo dokumentu ofisi\u00e1l ida ne\u2019ebe parte rua ne\u2019e presiza asinatura.<\/em>&#8221; Dehan Reitor Universidade Oriental Timor Lorosa\u2019e (UNITAL), Claudino Ninas Nabais, liuhosi abertura ba serimonia asinatura memorandu, iha campus UNITAL, tersa-feira, 16\/12.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan, tanba sira nia papel ba konferensia off part ne\u2019e sira fahe servisu tanba liuhosi agrikultura, floresta mitigasaun no adaptasaun teknolojia no security tanba buat sira ne\u2019e nia impaktu mai hosi mudansa klim\u00e1tika.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Tanba uluk hau sei iha Minist\u00e9riu Agrikultura akompai\u00f1a hela servisu sira ne\u2019ebe mak CI-TL&nbsp;&nbsp;implementa iha Timor ne\u2019e diak tebes liu-liu iha parte konservasoens protesaun marina no kosteiras, nune\u2019e ami hosi universidade enkontru ho chefe departamentu sira katak diakliu ita halo koperasaun ho CI-TL,Tanba formasaun konaba mudansa klim\u00e1tika ne\u2019e importante tebes ba estudante no joven foinsae sira tanba sira mak jerasaun ba futuru.&#8221;<\/em>&nbsp;Nia dhan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia informa, mudansa klim\u00e1tika ne\u2019ebe akontese iha mundu ona nia impaktu ne\u2019e ba ema vulneravel sira&nbsp;&nbsp;no hosi parte agrikultor mak sai vulneravel liu no sira iha rezilente hasoru mudansa klim\u00e1tika ne\u2019e ka lae, tanba bainhira ami partesipa enkontru ne\u2019e ema dehan tenki hatun temperatura liuhosi reduz emisaun gas blokeia suas sira ne\u2019e tanba ema ne\u2019ebe kritika ba mudansa klim\u00e1tika ne\u2019e mai hosi agrikultor, maibe&nbsp;&nbsp;agrikultor sira mos kontribui ba atividade agrikultura ne\u2019e kuaze 30% emisoens.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Fontes importante agrikultor nia ne\u2019ebe mai iha Timor barak liu mak liuhosi atividade lere duut no sunu rai reflorestasaun, entaun liuhosi buat sira ne\u2019e globalmente nia benifisiu ba universidade akademika tenki aprende barak liut\u00e1n, tanba universidade&nbsp;&nbsp;iha peskas, floresta, pekuaria, agro-ekonomia no teknolojia, espera ita aprende barak liut\u00e1n nune\u2019e ba futuru hanoin fila-fali ba jerasaun foinsae sira.&#8221;<\/em>&nbsp;Nia konklui.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan&nbsp;&nbsp;Diretor Conservation International Timor-Leste (CI-TL), Manuel Mendes hateten, bainhira nia akompai\u00f1a no inklina an iha grupu ne\u2019e nia alumni UGM ona, maibe&nbsp;&nbsp;&nbsp;foin lalais sira balun kandidatu sai Reit\u00f3r ba UNTL, sira ko&#8217;alia barak iha ne&#8217;eba,&nbsp;&nbsp;maibe&nbsp;&nbsp;ha\u2019u haree sira la konsege manan no ema seluk mak manan fila-fali. Iha ne&#8217;eba&nbsp;&nbsp;sira preokupa mos kona-ba dosente sira ne&#8217;ebe dalaruma labele halo peskiza ne&#8217;ebe naton tanba orsamentu universidade nian dalaruma la sufisiente atu ajuda dosente sira halo peskiza oi-oin hamutuk ho estudante husi universidade nia seluk.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Hau hanoin ida ne&#8217;e sai diskusaun naruk tanba hau akompa\u00f1a deit karik balun konsege manan, maibe ida mak sira temi iha ne&#8217;eba UNTL iha renking karik rihun atus ida resin husi universidade sira ASEAN tengara se la sala, ne&#8217;ebe sira temi oinsa mak ita bele tama iha 1.000, documentus ofisial ne\u2019ebe ohin loron, ita asina no kolabora ona&nbsp;&nbsp;nee ita hanoin atu kontribui ba&nbsp;&nbsp;universidade labele hanoin mesak deit, universidade tenke buka dalan atu kolabora ho parte seluk.&#8221;&nbsp;<\/em>Nia dehan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia informa, Conservation International Timor-Leste (CI-TL),&nbsp;&nbsp;bainhira&nbsp;&nbsp;tama iha ne&#8217;eba dalarauma MoU ida deit, maibe agora kuaze besik sanulu, tanba presiza parseiru no&nbsp;&nbsp;organizasaun sira seluk, laos iha Timor deit, maibe&nbsp;&nbsp;estabelese MoU ho IOSN, internasion\u00e1l women fo koperations&nbsp;&nbsp;ne&#8217;e hanesan organizasaun mundial ida ne&#8217;ebe haree kona-ba asuntu konservasaun nian.Depois asina Mou ita konsege realiza projeitu ida la boot, maibe ita iha 500 mil ne&#8217;ebe ita implementa, maibe baze tenke iha, depois ita ajuda governu liu-liu floresta, tanba saida mak hau ajuda floresta atu asina MoU ho Lii conshing history em Muzeum Singapore.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8221; Problema ida iha ita nia rai mak peskizador hosi liur mai tama tuir sira nia hakarak de&#8217;it, ita la regula ida derepente haruka guarda floresta kaer ona ema ida iha Tutuala ne&#8217;eba, la keluar kaer iha maupitini, no iha fatin-fatin, Ita kaer tanba peskizador hosi nasaun seluk mai tama tuir nia hakarak la liu husi odamatan,&nbsp;&nbsp;Entaun iha 2021 ho 2022 draf hotu tiha Mou ne&#8217;e Diret\u00f3r Jeral floresta duni mak asina ho Lii conshing history em Muzeum Singapore.&#8221;<\/em>&nbsp;Nia informa&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Depois de ita asina sira komesa mai ona halo peskiza no envolve ona floresta no buat sira ne&#8217;e hotu, entaun saida mak hanoin hosi reitor no CI-TL hanoin dalan ida ne&#8217;ebe pozitivu los atu ita dudu peskizador hosi&nbsp;&nbsp;timor nian atu lori ita nia nasaun ne&#8217;e ba oin. Atu peskiza ita tenke iha osan oituan atu apoiu ita nia servisu, entaun se Mou barak depois ita implementa ho ita&nbsp;&nbsp;hanoin iha fulan outubru liu ba universidade 12 asina MoU iha bali Inklui UNITAL,&nbsp;&nbsp;ida ne&#8217;e hanesan forsa boot ida&nbsp;&nbsp;ne&#8217;ebe CI-TL atu promove ba oin. Nune\u2019e tinan oin ita tenke lori ona universidade sira ne&#8217;ebe asina MoU.&nbsp;&nbsp;inisiu kedan ita tenke dezenu ona se universidade ne&#8217;ebe envolve iha projeitu ne&#8217;e universidade sei halo saida, ida ne&#8217;e tenke klaru kedan. Tanba foin lalais mos ita iha oportunidade projeitu oin-oin, osan ba timor 20-28 miloes, ita koko halo dezenu ida ne&#8217;e ita tenke envolve.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ha&#8217;u lakoi asina deit depois rai hela iha meza leten, maibe&nbsp;&nbsp;ita asina ona&nbsp;&nbsp;tenki envolve, se ita envolve unital departamentu ida ne&#8217;ebe relevante liu agrikultura ou pekuariu ka peska no floresta tama hotu ka oinsa, se tama hotu saida mak UNITAL nia papel iha projeitu ida ne&#8217;e.&#8221;&nbsp;<\/em>Nia dehan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia konklui, implemanta presiza osan hira, buat sira ne&#8217;e hotu, ne&#8217;ebe rekursu umanu mos ita presiza prepara, maibe ami sei mantein atu bele depois asina MoU ida ne&#8217;e iha oportunidade ba ema nai&#8217;n ida ka rua tenki akompai\u00f1a bebeik atu ita dezenu projeitu, tanba buat ne\u2019ebe importante mak ita tenki iha pontu fokal ida.&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Umbelina dos Reis&nbsp; Universidade Oriental Timor Lorosa\u2019e (UNITAL), iha parseria ho Conservation International Timor-Leste (CI-TL), realiza serim\u00f3nia asina nota entendimentu&nbsp;&nbsp;ne\u2019eb\u00e9 marka kolaborasaun ofisi\u00e1l entre instituisaun rua, objetivu hosi asinatura memorandu nee hodi hametin kooperasaun iha peskiza konjunta, troka ko\u00f1esimentu, kapasitasaun institusion\u00e1l, ba&nbsp;&nbsp;promosaun solusaun inovativu, bazeia ba si\u00e9nsia hodi apoia seguransa ai-han, protesaun ekosistema, no [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":21949,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-21948","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21948","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21948"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21948\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":21950,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21948\/revisions\/21950"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21949"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21948"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21948"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21948"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}