{"id":22010,"date":"2026-01-13T22:18:06","date_gmt":"2026-01-13T13:18:06","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22010"},"modified":"2026-01-13T22:18:40","modified_gmt":"2026-01-13T13:18:40","slug":"keixa-kriminal-hasoru-junta-militar-myanmar-nian-hatama-ona-iha-tl-atu-loke-investigasaun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/01\/13\/keixa-kriminal-hasoru-junta-militar-myanmar-nian-hatama-ona-iha-tl-atu-loke-investigasaun\/","title":{"rendered":"Keixa Krimin\u00e1l Hasoru Junta Milit\u00e1r Myanmar Nian Hatama Ona Iha TL\u00a0\u00a0Atu Loke\u00a0\u00a0Investigasaun"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen david da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Grupu ida husi Myanmar<em>&nbsp;The Chin Human Rights Organization<\/em>&nbsp;(CHRO), ne\u2019ebe&nbsp;&nbsp;apoiu husi&nbsp;<em>&nbsp;Myanmar Accountability Project<\/em>&nbsp;(MAP)<em>&nbsp;<\/em>ohin reprezenta v\u00edtima sira husi krime atrosidade ne&#8217;ebe akontese iha Mayanmar, hato\u2019o ona keixa krimin\u00e1l ida ba Minist\u00e9riu P\u00fabliku Timor-Leste no husu atu loke prosesu investigasaun baJunta Militar Myanmar nian ne\u2019eb\u00e9 komete krime funu nian no krime hasoru umanidade,&nbsp;&nbsp;kontra ninia Povu rasik.<\/p>\n\n\n\n<p>Diret\u00f3r Ezekutivu hosi&nbsp;<em>The Chin Human Rights Organization<\/em>&nbsp;(CHRO), Salai Za Uk, hanesan mos&nbsp;&nbsp;xefe delegasaun, hatete, keixa krimin\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 grupu hato\u2019o ona ba Prokurad\u00f3r, inklui evid\u00e9nsia kona-ba violasaun koletiva hasoru feto isin rua ida, masakre ba ema na\u2019in sanulu, inklui jornalista ida no labarik mane ida ho tinan 13, oho Pastor Kristaun ida no Di\u00e1konu na\u2019in tolu, milit\u00e1r sira m\u00f3s halo atake a\u00e9reu indiskriminadu hasoru ospit\u00e1l ida, no hamate peso\u00e1l m\u00e9diku na\u2019in haat no pasiente na\u2019in haat.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e responsabilidade ba krime sira ne\u2019e, bele hala\u2019o iha Timor-Leste tanba, tuir prins\u00edpiu jurisdisaun univers\u00e1l ne&#8217;ebe existe iha direitu internasion\u00e1l, autoridade husi estadu seluk, inklui Timor-Leste, bele foti asaun, independentemente v\u00edtima sira hela iha ne\u2019eb\u00e9, no kriminozu sira hela iha ne\u2019eb\u00e9, no independentemente pa\u00eds ida ne\u2019eb\u00e9 mak ema sira komete krime.<\/p>\n\n\n\n<p>No krime sira ne\u2019eb\u00e9 Junta Militar&nbsp;&nbsp;komete iha, Myanmar halo parte &#8220;kampa\u00f1a viol\u00e9nsia ida ne&#8217;eb\u00e9 planeadu, sistem\u00e1tiku, jeneralizadu, injustu no indiskriminadu hasoru ema siv\u00edl sira, liuliu ba ema kristaun sira, ne\u2019eb\u00e9&nbsp;&nbsp;konstitui maioria iha Estadu Chin.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, haree ba pozisaun konsistente kona-ba direitus umanus husi lider pol\u00edtiku prinsip\u00e1l Timoroan sira no lian influente sira seluk iha pa\u00eds ida ne\u2019e, Tanba sira fiar katak justisa iha Timor-Leste ne\u2019e bele responde ba povu Myanmar nian iha tempu badak.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi ne\u2019eb\u00e9 reprezenta Povu Chin fiar, ho laran tomak, katak ami-nia apelu ba responsabilizasaun sei&nbsp;&nbsp;hetan apoiu husi Povu no autoridade sira iha Timor-Leste. No ami hein, ho laran tomak, katak nu\u2019udar sarani, ami nia orasaun ba justisa, p\u00e1s no dignidade, hodi povu Myanmar nia naran, sei hetan resposta iha tempu badak\u201d. Nia apela ba povu Timor,\u201d dehan Diret\u00f3r Ezekutivu&nbsp;<em>The Chin Human Rights Organization<\/em>&nbsp;(CHRO) Myanmar, Salai Za Uk, liuhusi konferensia Imprensa iha Otel Timor Dili, Tersa 13\/01.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba tuir dados husi CHRO, desde Jullu 2022, Junta Milit\u00e1r hala&#8217;o ona atake a\u00e9reu dokumentadu hamutuk 1,000 iha Estadu Chin. Uma liu 4,600 maka hetan destruisaun hosi atake a\u00e9reu sira ka sunu ho intensaun. Hamate ona ema siv\u00edl na&#8217;in-478, inklui feto na&#8217;in-91 no labarik na&#8217;in-79. Pelumenus, instalasaun sa\u00fade 19, eskola 25 no edif\u00edsiu relijiozu 127, inklui igreja 78, ne\u2019eb\u00e9 hetan estragu ka destruisaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Situasaun viol\u00e9nsia iha Estadu Chin m\u00f3s akontese iha nasaun Myanmar tomak. Tuir dadu sira ikusliu hosi ONU no fonte kredivel sira seluk, to&#8217;o 31 Marsu 2025, pelumenus, ema siv\u00edl na&#8217;in 6,473 maka mate hosi forsa Junta nian, inklui feto na&#8217;in-1,487 no labarik na&#8217;in-748. Ema liu 30,000 hetan detensaun. Kuaze ema 2.000 mak mate ona iha detensaun milit\u00e1r inklui kazu sira, ne&#8217;eb\u00e9 dokumentadu ho di&#8217;ak,&nbsp;&nbsp;mak hetan tortura to&#8217;o mate. Ema na&#8217;in-172 hetan kondenasaun ba mate hosi tribun\u00e1l sira ne&#8217;eb\u00e9 kontrola hosi Junta Milit\u00e1r.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>ONU kalkula katak viol\u00e9nsia iha Myanmar halo ona ema liu millaun 3,5 dezlokadu. Maski besik millaun 20 maka presiza asist\u00e9nsia, tuir ONU, milit\u00e1r sira blokeia asesu umanit\u00e1riu, inklui hafoin dezastre natur\u00e1l sira,&nbsp;&nbsp;&nbsp;dezignadanente,&nbsp;&nbsp;rai-nakdoko iha Marsu 2025.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir estimativa kred\u00edvel, ema Myanmar liu millaun 51 hakaat fronteira internasion\u00e1l hodi buka seguransa, liuhosi kan\u00e1l regul\u00e1r no irregul\u00e1r sira, ne&#8217;eb\u00e9 mosu ona krize refujiadu rejion\u00e1l ho dezafiu direitus umanus no umanit\u00e1riu sira ne&#8217;eb\u00e9 boot tebetebes.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia, Salai Za Uk esplika, Povu Myanmar no Povu Timor-Leste halo parte Povu Sudeste Azi\u00e1tiku, liu hotu husi per\u00edodu administrasaun koloni\u00e1l (Myanmar ukun husi Inglaterra no Timor-Leste husi Portugal). Hafoin proklamasaun independ\u00e9nsia, povu rua ne\u2019e sai v\u00edtima husi krime atrosidade barak komete husi ukun-nain sira. Iha Myanmar masakre dala barak akontese hanesan sira ne\u2019eb\u00e9 akontese iha Timor-Leste durante per\u00edodu 1975-1999. Ohin Povu Timor-Leste moris ona ho liberdade tomak. Povu Myanmar m\u00f3s hakarak ida ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>No Keixa ne\u2019eb\u00e9 hato\u2019o iha Timor-Leste hetan apoiu hosi&nbsp;<em>Myanmar Accountability Project<\/em>&nbsp;(MAP) defende katak karik autoridade sira iha Timor-Leste deside loke investigasaun, ida ne\u2019e sei haruka mens\u00e1jen forte ida ba Junta Militar Myanmar nian, ne\u2019eb\u00e9 ecoa iha ASEAN tomak, katak situasaun iha Myanmar labele kontinua no tenke muda.Tanba ne\u2019e Kazu leg\u00e1l iha Dili oferese oportunidade ba solidariedade internasional ho ema sira ne\u2019eb\u00e9 marjinalizadu no izoladu liu iha rejiaun ASEAN nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e m\u00f3s&nbsp;&nbsp;Salai Za Uk apela ba apoiu husi grupu sira sosiedade siv\u00edl Timoroan, Igreja Kat\u00f3lika no kongregasaun&nbsp;&nbsp;sira seluk no ba sidadaun no sidad\u00e1n timoroan&nbsp;&nbsp;hotu-hotu ho sentidu justisa.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Direkt\u00f3r&nbsp;<em>Myanmar Accountability Project<\/em>&nbsp;(MAP), Chris Gunness, hatete, Myanmar Accountability Project hamutuk&nbsp;&nbsp;ho povu Mayanmar no organizasaun direitus umanus mai aprezenta halo denusia iha Timor ne\u2019e atu buka investigasaun no justisa tuir lei internasional iha Timor,&nbsp;&nbsp;Tanba krimes ne\u2019ebe juntas Militar halo hasoru ema sivil iha Myanmar no mai aprezenta iha ne\u2019e tuir lei Timor nian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi mai iha Timor-Leste ne\u2019e, tanba Timor-Leste mos iha esperensia uluk iha okupasaun, tanba ne\u2019e maka vitima sira mai halo denusia iha nene\u2019e, sira nia dialogu ho sosedade sivil no mos ema sira hasoru malu iha Timor, sira sente hanesan povu Timor-Leste komprende terus ne\u2019ebe maka sira la\u2019o dadaun agora, sira hatene ida ne\u2019e entaun juridisaun ida ne\u2019ebe bele simu sira ninia denusia. No sira iha espersana katak sistema iha Timor sei f\u00f3 ba sira dalan ba justisa,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e fiar katak Timor-Leste iha sistema judisiariu ne\u2019ebe indepedente no iha esparasaun ketak entre judisiariu, ezekutivu ou lezilatura sira. \u201cAmi fiar katak ema hotu-hotu sei respeita indepedensia judisiariu nian,&nbsp;&nbsp;ami reza no harohan katak sistema justisa&nbsp;&nbsp;bele halo nia knaar tuir indepedensia ne\u2019ebe ami rekoinese sira iha\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Entertantu, Avogadu Jos\u00e9 Teixeira hatete, hetan fiar husi Myanmar&nbsp;&nbsp;<em>Accountability Project<\/em>&nbsp;no mos husi&nbsp;<em>The Chin Human Rights Organization<\/em>&nbsp;(CHRO), no servisu hamutuk besik tinan ida ho balun, tanba papel ida ne\u2019e importante tebes, la interese ba buat seluk menus, maib\u00e9 hatene katak lei iha Timor-Leste no prosesu investigasaun iha Timor-Leste bele la\u2019o no susesu katak sira iha direitu atu mai hato\u2019o keixa iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ita nia arkitetura konstitusion\u00e1l iha Timor-Leste liu-liu artigu 9 hakerek kalaru katak lei internasion\u00e1l ida ne\u2019eb\u00e9 Timor-Leste mos tama iha komunidade hamutuk ho tratadu internasionais sira hotu, lori tama ba mos iha ita nia sistema leg\u00e1l. Iha ita nia kodigu penal rasik iha artigu 124 iha krime kontras umanidade, iha artigu 125 krime kontras funu nia. Tanba tuir juridisaun univers\u00e1l penal konseitu ida ne\u2019ebe&nbsp;&nbsp;iha mundu tomak aseita no simu no ami nia konkluzaun mos katak Timor mos iha Juridisaun univers\u00e1l nian, hanesan rai balun,\u201ddehan Advogadu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir hanesan oin sira dehan, iha Filipina sira hatama keixa ona, Indonesia mos sira primite ba juridisaun univers\u00e1l ninia, Argentina, Espainol no rai sira seluk ne\u2019ebe iha juridisaun universal ida ne\u2019ebe mai husi tradisaun direitu internasional ne\u2019ebe hah\u00fa&nbsp;&nbsp;iha tempu uluk kedas, desde segunda gera mundi\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Timor-Leste mos adere ba konvinsaun Internasionais, importante hanesan konvensaun Zenevra nia kontra militar sira halo funu labele halo violasaun sivil, entaun prinsipiu estabelesidu husi juridisaun univers\u00e1l penal ninia ho Timor-Leste nia sistema juridiku maka bazeia ba hetan provas katak husi vitima sira rasik&nbsp;<em>The Chin Human Rights Organization<\/em>&nbsp;(CHRO) halo investigasaun klean ida atu entrega sira nia kazu iha Filipina no iha rai seluk hanesan mos Timor ne\u2019ebe agora sira lori mai ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha alegasaun ne\u2019ebe sira halo ne\u2019e hasoru ema nain 10, ema nain 10 sira hotu ema militar iha Myanmar nian, tanba prinsipiu juridisaun univers\u00e1l penal nian ne\u2019e katak ema sira hanesan Salai Za Uk ne\u2019ebe la konsegue hetan justisa iha nia rai rasik, tanba nia sistema justisa la responsabiliza ema sira ne\u2019ebe halo krime ida ne\u2019e, sira iha direitu atu ba buka justisa iha rai seluk.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ita nu\u2019udar rai ida Timor-Leste, ita mos tama iha komunidade internasion\u00e1l ne\u2019ebe promove solidaridade atu respeita direitu umanus, no la primite violasaun direitu umanus.Tanba ne\u2019e evid\u00e9nsia hotu-hotu ne\u2019eb\u00e9 ami aprezenta ba Minist\u00e9riu P\u00fabliku iha Dili dokumenta ho kuidadu no konfirma filafali hosi CHRO. Aleinde ne\u2019e, &#8220;Independent Investigative Mechanism for Myanmar&#8221; (IIMM), ne\u2019eb\u00e9 estabelese hosi ONU, bele halo verifikasaun ba evid\u00e9nsia sira ne\u2019eb\u00e9 CHRO disponibiliza ba autoridade Timor-Leste nian atu ajuda sira-nia investigasaun,\u201dnia deklara.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen david da Costa Grupu ida husi Myanmar&nbsp;The Chin Human Rights Organization&nbsp;(CHRO), ne\u2019ebe&nbsp;&nbsp;apoiu husi&nbsp;&nbsp;Myanmar Accountability Project&nbsp;(MAP)&nbsp;ohin reprezenta v\u00edtima sira husi krime atrosidade ne&#8217;ebe akontese iha Mayanmar, hato\u2019o ona keixa krimin\u00e1l ida ba Minist\u00e9riu P\u00fabliku Timor-Leste no husu atu loke prosesu investigasaun baJunta Militar Myanmar nian ne\u2019eb\u00e9 komete krime funu nian no krime hasoru umanidade,&nbsp;&nbsp;kontra ninia [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22011,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[28],"tags":[],"class_list":["post-22010","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-justisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22010","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22010"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22010\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22012,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22010\/revisions\/22012"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22011"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22010"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22010"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22010"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}