{"id":22026,"date":"2026-01-14T21:22:55","date_gmt":"2026-01-14T12:22:55","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22026"},"modified":"2026-01-14T21:33:03","modified_gmt":"2026-01-14T12:33:03","slug":"messk-lamenta-ho-pntl-halo-buksa-apreensaun-no-detasaun-reitor-untl","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/01\/14\/messk-lamenta-ho-pntl-halo-buksa-apreensaun-no-detasaun-reitor-untl\/","title":{"rendered":"MESSK Lamenta ho PNTL Halo Buksa Apreensaun no Detasaun Reitor UNTL"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), liu-husi Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal Nasional ezekuta mandadu Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) ho NUC 086\/25-PNSIK hodi halo buska, apreensaun no detensaun ba Reit\u00f3r Universidade Nasion\u00e1l Timor Lorosa&#8217;e (UNTL) Jo\u00e3o Soares Martins no Vise Reit\u00f3r ba Asuntu Administrasaun Finansa no Administrad\u00f3r Jer\u00e1l inklui kargu xefia na&#8217;in haat. Minist\u00e9riu Ensinu Superior Si\u00e9nsia no Kultura (MESSK), lamenta ho detensaun husi Pol\u00edsia ba Reit\u00f3r UNTL, vise Reit\u00f3r no kargu xefia nain haat.<\/p>\n\n\n\n<p>Minist\u00e9riu Ensinu Superior Si\u00e9nsia no Kultura (MESSK), Jos\u00e9 Hon\u00f3rio da Costa, hatete, karik sira halo aktu ruma lad\u00fan di&#8217;ak iha universidade UNTL, tuir loloos Tribun\u00e1l f\u00f3 karta ba Reit\u00f3r Jo\u00e3o Soares Martins ho nia estrutura kargu xefia sira nune&#8217;e sira bele ba halo presta deklarasaun iha Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL).<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Hanesan Ministru nune&#8217;e m\u00f3s hanesan Timoroan lamenta ho situasaun ne&#8217;e, se Tribun\u00e1l hatene katak sira halo aktus ruma la di&#8217;ak iha UNTL, loloos haruka karta ba sira no bolu sira presta deklarasaun, maib\u00e9 horseik pol\u00edsia ba halo detensaun ba sira ne&#8217;e, detensaun ida ha&#8217;u lamenta,\u201d dehan Minist\u00e9riu Ensinu Superior Si\u00e9nsia no Kultura, ba jornalista sira iha pal\u00e1siu Governu, Kuarta 14\/01.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba tratamentu ba sira la&#8217;\u00f3s hanesan profes\u00f3r sira universitariu, sira la halo krime boot ruma, se krime boot m\u00f3s lei iha kondena sira mais prosesu halo detensaun ba sira mak hanesan Ministru&nbsp;&nbsp;lamenta, tebes ho atuasaun ne\u2019ebe maka PNTL halo&nbsp;&nbsp;ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e m\u00f3s Kona-ba problema ne&#8217;e, Primeiru Ministru Kayrala Xanana Gusm\u00e3o m\u00f3s husu ba MESSK atu haree ho s\u00e9riu, nune&#8217;e situasaun sira ne&#8217;e labele akontese beibeik iha universidade Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ohin iha Konsellu Ministru ha&#8217;u relata no Primeiru Ministru husu atu haree situasaun ida ne&#8217;e ho s\u00e9riu, ita labele kontinua beibeik ho situasaun sira hanesan ne&#8217;e iha ita nia pa\u00eds ne&#8217;e,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia salienta, mesmu Reit\u00f3r ho nia vise inklui kargu xefia nain 4 hetan detensaun, maib\u00e9&nbsp;&nbsp;la iha impaktu ba prosesu aprendizajen. Tanba ne\u2019e prosesu aprendizajen la&#8217;o norm\u00e1l no ida ne&#8217;e la f\u00f3 impaktu, tanba sira kaer Reit\u00f3r ho nia vise Reit\u00f3r.<\/p>\n\n\n\n<p>Rekorda katak Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), liu-husi Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal Nasional ezekuta mandadu Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) ho NUC 086\/25-PNSIK hodi halo buska, apreensaun no detensaun ba Reit\u00f3r Universidade Nasion\u00e1l Timor Lorosa&#8217;e (UNTL) Jo\u00e3o Soares Martins no Vise Reit\u00f3r ba Asuntu Administrasaun Finansa no Administrad\u00f3r Jer\u00e1l inklui kargu xefia na&#8217;in haat seluk.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha horseik por vota tuku 09:00 dader Diresaun Servisu Investigasaun Krimin\u00e1l&nbsp;&nbsp;desloka ba UNTL hodi halo buska, apreensaun no detensaun ba Reit\u00f3r UNTL Jo\u00e3o&nbsp;&nbsp;Martins no Vise Reit\u00f3r ba Asuntu Administrasaun Finansa no Administrad\u00f3r Jer\u00e1l inklui kargu xefia na&#8217;in-haat seluk, tanba iha indisiu ba krime falsifikasaun dokumentu no anotasaun t\u00e9knika.<\/p>\n\n\n\n<p>PNTL halo buska, apreensaun no detensaun ba suspeitu sira ne&#8217;e separadamente hanesan Reit\u00f3r UNTL Joao Martis nia iha dader ne&#8217;e ho vontade koopera justisa ba Servisu Investigasaun Krimin\u00e1l Nasion\u00e1l hodi entrega aan hodi submete ba detensaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Enkuantu, Vise Reit\u00f3r ba Asuntu Administrasaun Finansa no Administrad\u00f3r Jer\u00e1l inklui kargu xefia na&#8217;in haat seluk pol\u00edsia ba foti obrigat\u00f3riente iha sira nia servisu Universidade Nasion\u00e1l Timor-Leste bazeia ba mandadu husi Tribun\u00e1l Judisi\u00e1l Primeira Inst\u00e1nsia Dili ho NUC 086\/25-PNSIK nune&#8217;e halo detenssun ba sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Hafoin remata buska no apreensaun ba Reit\u00f3r UNTL no Vise Reit\u00f3r inklui kargu Xefia na&#8217;in haat nia uma pol\u00edsia lori kedan suspeitu nain lima vise Reit\u00f3r no kargu Xefia na&#8217;in haat ba edifisiu Servisu Investigasaun Krimin\u00e1l Nasion\u00e1l Komandu Jer\u00e1l PNTL Kaikoli hodi submete ba prosesu identifika, hafoin ne&#8217;e detein sira durante oras 72 hodi aprezenta ba Ministeriu P\u00fabliku hodi submete ba prosesu judisi\u00e1riu iha Tribun\u00e1l Judisi\u00e1l Primeira Inst\u00e1nsia Dili.<\/p>\n\n\n\n<p>Antes ne\u2019e m\u00f3s Diresaun Servisu Investigasaun Krimin\u00e1l Nasion\u00e1l ezekuta mandadu Judisi\u00e1l hodi halo buska, apreensaun no detensaun ne&#8217;e, tanba Reit\u00f3r UNTL Jo\u00e3o Martins no Vise Reit\u00f3r inklui kargu Xefia na&#8217;in haat, tanba interveniente sira presum\u00edvel ba krime falsifikasaun dokumentu ka notasaun t\u00e9knika, ne&#8217;eb\u00e9 akontese iha 2024. Violasaun ne&#8217;e previstu iha artigu 303 husi k\u00f3digu pen\u00e1l Timor-Leste nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Entretantu, tuir Artigu 303 (Falsifikasaun ba dokumentu ka notasaun t\u00e9knika) al\u00ed\u00f1a 1 katak, Ema ne&#8217;eb\u00e9, ho intensaun atu halo aat ba ema seluk ka Estadu, ka atu hetan ba sira nia an rasik ka ba ema seluk, benef\u00edsiu ilej\u00edtimu:&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>a) Fabrika dokumentu falsu ka notasaun t\u00e9knika, falsifika ka altera dokumentu ida, ka abuza asinatura hosi ema seluk hodi kria dokumentu falsu.<\/p>\n\n\n\n<p>b) Hateten ho falsu faktu legalmente relevante iha dokumentu ida ka notasaun t\u00e9knika; c) Falsu atestadu, bazeia ba ko\u00f1esimentu profision\u00e1l, t\u00e9kniku, ka sient\u00edfiku, kona-ba kondisaun f\u00edziku ka ment\u00e1l ka kualidade ema ida nian, anim\u00e1l, ka sas\u00e1n;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>d) Uza dokumentu ruma ka notasaun t\u00e9knika sira ne&#8217;eb\u00e9 refere iha par\u00e1grafu anteri\u00f3r sira, fabrikadu ka falsifika ka hasai hosi ema seluk; sei hetan pena prizaun to&#8217;o tinan-tolu ka multa.<\/p>\n\n\n\n<p>Al\u00ednea 2) Kualk\u00e9r asaun disruptiva iha dispozitivu t\u00e9kniku ka autom\u00e1tiku ne&#8217;eb\u00e9 maka hetan influ\u00e9nsia ba rezultadu notasaun nian hanesan ho falsifikasaun notasaun t\u00e9knika nian. Al\u00ednea 3) Kualk\u00e9r tentativa bele hetan kastigu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), liu-husi Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal Nasional ezekuta mandadu Tribunal Judisial Primeira Instansia Dili (TJPID) ho NUC 086\/25-PNSIK hodi halo buska, apreensaun no detensaun ba Reit\u00f3r Universidade Nasion\u00e1l Timor Lorosa&#8217;e (UNTL) Jo\u00e3o Soares Martins no Vise Reit\u00f3r ba Asuntu Administrasaun Finansa no Administrad\u00f3r Jer\u00e1l inklui kargu xefia na&#8217;in [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22027,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[61],"tags":[],"class_list":["post-22026","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-edutek"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22026","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22026"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22026\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22028,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22026\/revisions\/22028"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22027"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22026"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22026"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22026"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}