{"id":22037,"date":"2026-01-15T21:24:04","date_gmt":"2026-01-15T12:24:04","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22037"},"modified":"2026-01-15T21:24:35","modified_gmt":"2026-01-15T12:24:35","slug":"taka-eskola-paralelo-olokassa-uaguia-hamate-direitu-estudante-asesu-edukasaun-no-hakoi-futuru-povu-aileba-oan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/01\/15\/taka-eskola-paralelo-olokassa-uaguia-hamate-direitu-estudante-asesu-edukasaun-no-hakoi-futuru-povu-aileba-oan\/","title":{"rendered":"Taka Eskola Paralelo Olokassa Uaguia, Hamate Direitu Estudante Asesu Edukasaun\u00a0\u00a0No Hakoi\u00a0\u00a0Futuru Povu Aileba Oan"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Governu ne\u2019ebe maka lidera husi Primeru Ministeru (PM) kay Rala Xanana Gusm\u00e3o, Liuhusi Ministeriu Edukasaun (ME) Dulce de Jesus taka tiha Eskola sekundaria jer\u00e1l paralelo Olokassa Uaguia iha Postu Administartivu Ossu Vila, Munisipiu Viqueque, ida ne\u2019e injustu no insult boot ba&nbsp;&nbsp;povu alieba nia oan, tanba hamate ona&nbsp;&nbsp;sira nia direitu asesu ba&nbsp;&nbsp;edukasaun&nbsp;&nbsp;iha nivel sekundaria&nbsp;&nbsp;no hakoi ona futuru povu aileba oan no m\u00f3s hakoi estadu ne\u2019e nia destinu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Porta vos Estudante Universitariu no Juventude Ossu Oan, Frenki Erjon, hatete iha dekreitu lei n\u00fa 33\/2023, 31 de Maiu, kona-ba estabelesimentu eskola sekundaria liu-husi Ministeriu Edukasaun iha VIII governu konstitusional estabelese,&nbsp;&nbsp;klasse paralelo Olokassa uaguia. Objetivu maka atu lori edukasaun&nbsp;&nbsp;ne\u2019e hakbesik aan liu tan ba povu atu asesu hanesan ho ema hotu, tanba durante&nbsp;&nbsp;depois Timor restaura nia indepedensia iha 2002 povu iha suku neen iha mota sorin iha postu ossu nian, hanesan suku Uaguia, Ossorua, Uabubo, Uaibobo, Builo no Nahareka la&nbsp;&nbsp;asesu ba edkusaun iha nivel&nbsp;&nbsp;sekundaria.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne\u2019e iha VIII governu loke eskola klasse paralelo Olokassa Uaguia atu estudantes sira bele&nbsp;&nbsp;asesu no iha tinan 2023 estudante sira&nbsp;&nbsp;hahu sira asesu no komesa hah\u00fa prosesu aprendisajen,&nbsp;&nbsp;iha tinan 2023 estudante&nbsp;&nbsp;hamutuk 59, iha 2024 estudante 40 no desimu ano estudante hamutuk 99, no mai iha tinan 2025 estudantes hamutuk 48 ho tot\u00e1l estudantes hamutuk 187.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir, ho estabelesimentu klasse Olokassa ossu&nbsp;&nbsp;Uaguia ne\u2019e tulun&nbsp;&nbsp;tebes estudante iha suku neen&nbsp;&nbsp;sira ne\u2019ebe atu tama iha ensinu sekundaria. No bele lori ona edukasaun ba hakbesik liu ba iha baze, tanba durante ne\u2019e estudante sira husi suku neen atu asesu ba edukasaun iha nivel ensinu sekunaria tenke mai iha ossu villa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 ho distansia ne\u2019ebe dook teb-tebes no iha tempu udan tenke hakur mota boot, ne\u2019e sai risku ba estudante sira nia vida no afeita ba estudantes sira nia prosesu aprendisajen nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia salienta maib\u00e9 infelizmente ho politika IX governu konstitusinal nian ne\u2019ebe lidera husi&nbsp;&nbsp;Primeiru Ministru Xanana Gusm\u00e3o liu-husi&nbsp;&nbsp;nia Ministeru Edukasaun&nbsp;&nbsp;ho baze diploma Ministerial n\u00fa 23\/2025, 13 Agustu kona-ba aprova organisaun transsitoria estabelesimentu ensinu Sekundaria Publika e rede eskolar&nbsp;&nbsp;ensinu Sekundaria, deside taka klasse paralelo Olokassa Uaguia ho razaun rekursu umanu menus ka estudante lato\u2019o.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba tuir faktus konkretu klasse paralelo Uaguia prense tot\u00e1l&nbsp;&nbsp;kriteria&nbsp;&nbsp;kona-ba kapasidade estudante ne\u2019ebe sita iha Dipoloma Ministerial, ho dezisaun ne\u2019e estudante Univesitariu no juventude ossu oan nia haree katak ne\u2019e injustu no insult boot ba&nbsp;&nbsp;povu alieba nia oan tanba hamate ona&nbsp;&nbsp;sira nia direitu asesu ba&nbsp;&nbsp;edukasaun&nbsp;&nbsp;iha nivel sekundaria&nbsp;&nbsp;no hakoi ona futuru povu aileba oan no m\u00f3s hakoi estadu ne\u2019e nia destinu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cTanba ne\u2019e ami estudante no Juventude ossu oan m\u00f3s rejeita tot\u00e1l&nbsp;&nbsp;klasse paralelo Olokassa Uaguia taka, tanba nia konsekonsia maka f\u00f3 impaktu ba estudante sira nia estudu, tanba hapara ona sira nia prosesu aprendisajen no obriga tenke mai iha ossu vila. Alende sei hasoru problema ba estudante sei hasoru risku tanba tenke la\u2019o kilometru ne\u2019ebe dook no iha tempu udan sira la tuir prosesu aprendisajen maka sei hamsou efeitu&nbsp;&nbsp;negative sira&nbsp;&nbsp;sei labele aprende diak iha prosesu estudu,\u201ddehan&nbsp;&nbsp;Porta vos Estudante Universitariu no Juventude Ossu Oan, Frenki Erjon, liu-husi komfrensia imprensa iha Jardin 5 maiu Kolmera Dili, Kinta 15\/01.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne\u2019e Estudante no juventu la menta ho Diretora Olokassa sentral Eldita Rua Guterres tanba sem konsulta ho komunidade suku neen mota sorin hodi aprejenta problema ne\u2019ebe klasse paralelo Uaguia emfrenta, maib\u00e9 sira uza nia poder hanesan Diretor uza nia poder foti dezisaun&nbsp;&nbsp;ho nonok hodi aprezenta ba ME liu-husi diploma Ministerial taka&nbsp;&nbsp;eskola paralelo Olokassa Uaguia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cAmi konsidera ida ne\u2019e nu\u2019udar&nbsp;&nbsp;violasaun boot ba direitu estudante nian ne\u2019ebe hatur ona iha konstituisaun RDTL. No ami m\u00f3s husi ba Prezidente Republika Jos\u00e9 Ram\u00f3s-Horta hanesan ema numeru um iha estadu RDTL atu halo anulasaun ba Diploma Ministerial n\u00fa. 23\/2025, 13 Agustu ho imediatamente,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sira m\u00f3s husu ba Paramentu Nasion\u00e1l liu-husi komisaun G ba trata assuntu edukasaun atu haree assuntu ida ne\u2019e ho aeriu hodi levanta iha parlamentu Nasion\u00e1l&nbsp;&nbsp;tanba ne\u2019e viola direitu fundamental&nbsp;&nbsp;sidadun nian.&nbsp;&nbsp;No husu m\u00f3s ba Diret\u00f3r Edukasaun Munisipiu Viqueque no ME atu foti&nbsp;&nbsp;dezidaun labele tuir deit individu ida nia interese, maib\u00e9 tenke tetu no analiza realidade konkreitu hodi tuir dezisaun ema wain ninia interse komun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne\u2019e ME iha Munisipiu labele taka matan tiha&nbsp;&nbsp;no taka tilun ba prekupasaun estudante, professors, inan aman no veteranus nian ba problema&nbsp;&nbsp;taka klasse paralelo Olokassa Uaguia ne\u2019e.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cTanba ne\u2019e husu ba Ministra Edukasaun Dulce de Jesus atu ezonera Diretora&nbsp;&nbsp;Eskola Olokassa Sentral&nbsp;&nbsp;ossu, Eldita, tanba ami komidera&nbsp;&nbsp;nia laiha kapasidade atu lidera eskola no sensibilidade, onestidade hodi serbi povu no rai ida ne\u2019e, maib\u00e9 tenta atu infiltra konflitu internal mai institusaun estadu hodi hamate no viola sidadun sira nia&nbsp;&nbsp;direitu,\u201d sira husu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e m\u00f3s husi ba Ministra Edukasaun Dulce de Jesus atu anula dezisaun taka eskola sekundaria klasse paralelo Olokassa ossu Uaguia, hodi reativa fila fali prosesu aprendisajen.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sira m\u00f3s apelu ba juventude no estudante Universitariu husi postu Ossu, no Viqueque tomak atu labele nonok ba problema sira iha seitor Edukasaun, tanba problema ida ema hotu konsiente ne&#8217;e la&#8217;os postu Ossu nian de\u2019it, maib\u00e9 ne&#8217;e problema komun Viqueque tanba rekursu sira ne&#8217;ebe mak produs la\u2019os de&#8217;it atu serbi povu ossu, maib\u00e9 ne&#8217;e rekursu Munisipiu Viqueque no enjeralTimor nian, tanba ne\u2019e husu hotu-hotu mai junta ideia, forsa hodi haree problema akontese estruturadu iha Munisipiu viqueque.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba Edukasaun nu\u2019udar direitu baziku ba Timoroan hotu hodi bele asesu hah\u00fa husi Pre-primaria&nbsp;&nbsp;to&#8217;o ensinu superior ne&#8217;a estipula iha lei inan Konstituisaun RDTL artigu 59, alende ne\u2019e iha artigu 16 kona-ba universalidade no igualidade, hateten katak sidadaun hatu-hotu hanesan iha lei nin oin, no m\u00f3s iha direitu no obrigasoun hanesan labele halo diskriminasaun ba&nbsp;&nbsp;ema ida, tanba nia kulit, nia rasa, nia estadu sivil, nia seksu, orijen etniku, nia lian, pazisnun sosi\u00e1l ka ekon\u00f3miku, hanoin pol\u00edtiku ka idaolojia, relijiaun, intrumentu ka nia kandisauin fisika ka mental.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alende ne\u2019e edukasaun nu\u2019udar set\u00f3r ida ke mais importante hodi produs rekursus umanus ne\u2019ebe hanesan rikusoin Timor-Leste nian ne&#8217;ebe sei garante sustentabilidade iha ambitu prosesu konstrusaun Estadu, Nune&#8217;e, Estadu kria politika p\u00fablika oin-oin hodi hakbi\u2019it Timoroan sira hotu atu asesu ba edukasaun hodi nune\u2019e sidadun hotu tenke&nbsp;&nbsp;matenk iha nia&nbsp;&nbsp;rain rasik hodi bele kontribui ba nasaun nia dezenvolvimentu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Governu ne\u2019ebe maka lidera husi Primeru Ministeru (PM) kay Rala Xanana Gusm\u00e3o, Liuhusi Ministeriu Edukasaun (ME) Dulce de Jesus taka tiha Eskola sekundaria jer\u00e1l paralelo Olokassa Uaguia iha Postu Administartivu Ossu Vila, Munisipiu Viqueque, ida ne\u2019e injustu no insult boot ba&nbsp;&nbsp;povu alieba nia oan, tanba hamate ona&nbsp;&nbsp;sira nia direitu asesu ba&nbsp;&nbsp;edukasaun&nbsp;&nbsp;iha [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22038,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[61],"tags":[],"class_list":["post-22037","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-edutek"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22037","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22037"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22037\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22039,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22037\/revisions\/22039"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22038"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22037"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22037"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22037"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}