{"id":22113,"date":"2026-01-29T16:55:03","date_gmt":"2026-01-29T07:55:03","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22113"},"modified":"2026-01-29T16:55:06","modified_gmt":"2026-01-29T07:55:06","slug":"sekjen-renetil-joaquim-fonseca-hetan-pose-nuudar-prezidente-komisaun-lia-loos-no-rekonsialisaun-iha-fiji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/01\/29\/sekjen-renetil-joaquim-fonseca-hetan-pose-nuudar-prezidente-komisaun-lia-loos-no-rekonsialisaun-iha-fiji\/","title":{"rendered":"Sekjen RENETIL, Joaquim Fonseca Hetan Pose Nu\u2019udar Prezidente Komisaun Lia Loos no Rekonsialisaun iha Fiji\u00a0"},"content":{"rendered":"\n<p>Prezidente foun Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun nian, Joaquim Da Fonseca, halo Juramentu iha Prezidente Rep\u00fablika Fiji nia oin, Sua Exel\u00e9nsia Ratu Naiqama Lalabalavu, iha palacio.<\/p>\n\n\n\n<p>Joaquim Fonseca \u2018Russuo sei hala\u2019o knar nudar Prezidente ba Komisaun Lia Los no Rekonsiliasaun iha Fiji, hodi buka solusaun ba situasaun konflitu politik no kultura ne\u2019ebe akontese iha Fiji, no oinsa esforsu hodi harii dame, jsutisa tranzitoriu no direitu umanus iha ambiente pos-konflitu no tranzitoriu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ba Neon Metin Joaquim hateten, sente honra boot ida, hodi hetan fiar husi Komisaun Lia Los no Rekonsiliasaun Fiji nian, hodi fo fiar atu kaer responsabilidade ida ne\u2019e, tanba ne\u2019e serbisu boot ida, presiza halo ho loloos, no justu nune\u2019e bele rekonsilia, no hetan lia los no tau aas direitu umanus.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHau sente honra boot ida mai hau, no ba hanesan Timor oan, katak reprezenta Timor-Leste. Ita iha esperiensia iha pasadu oinsa hasoru konflitu, no buka dalan hodi hakotuk konflitu sira. Antes ba Fiji hau hasoru ona lider nasional sira, inklui Prezidente Republika, Dr. Jose Ramos Horta, hodi rona sira nia hanoin, no agradese ba sira nia hanoin ne\u2019ebe importante tebes, no hodi bele ajuda liutan serbisu sira lao ho diak\u201d, dehan Joaquim ba Neon Metin.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Fonseca maka diplomata distintu no konstrut\u00f3r dame nian ho esperi\u00e9nsia liu tinan 20 iha avansu rekonsiliasaun, dame, justisa tranzit\u00f3riu, no direitus umanus iha ambiente p\u00f3s-konflitu no tranzit\u00f3riu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia iha li\u00f1a oin ba prosesu rekonsiliasaun no justisa Timor-Leste nian dezde tinan 1999, hodi hala\u2019o knaar definid\u00f3r ida hosi inisiativa lia-loos no rekonsiliasaun uluk nian durante Administrasaun Tranzit\u00f3ria Nasoens Unidas nian iha Timor-Lorosa\u2019e (UNTAET) hodi forma mekanizmu nasion\u00e1l sira ne\u2019eb\u00e9 kontinua orienta nasaun ne\u2019e nia kura no unidade ohin loron.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia lori esperi\u00e9nsia nasion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 kle\u2019an, hosi luta ba independ\u00e9nsia timoroan nian, prosesu sira buka lia-loos nian, no harii dame hafoin konflitu ho lideransa diplom\u00e1tiku altu nivel, tanba nia hala\u2019o knaar nu\u2019udar Embaixad\u00f3r iha Reinu Unidu no Olanda no nu\u2019udar Reprezentante Permanente Timor-Leste nian iha Nasoins Unidas no organizasaun internasion\u00e1l sira seluk iha Jenebra. Ninia serbisu halo ligasaun beibeik entre sosiedade siv\u00edl, governu, no parseiru multilater\u00e1l sira hodi avansa justisa, rekonsiliasaun, no koezaun sosi\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Fonseca hala\u2019o knaar nu\u2019udar Timor-Leste nia Embaixad\u00f3r iha Reinu Unidu no Olanda husi tinan 2013 to\u2019o 2019, no nu\u2019udar Embaixad\u00f3r no Reprezentante Permanente ba Nasoens Unidas no organizasaun internasion\u00e1l sira seluk iha Jenebra husi tinan 2009 to\u2019o 2013.<\/p>\n\n\n\n<p>Molok hetan nomeasaun nu\u2019udar Prezidente, Joaquim Fonseca hala\u2019o kna\u2019ar nu\u2019udar Koordenad\u00f3r no Ases\u00f3r Superi\u00f3r iha Komisaun Nasion\u00e1l ba Rekonsiliasaun entre Timor-oan sira husi Dezembru 2016 to\u2019o ohin loron.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ninia serbisu foka ba esforsu nasion\u00e1l sira hodi deze\u00f1a no implementa mekanizmu rekonsiliasaun foun ida ne&#8217;eb\u00e9 rezolve konflitu internu hosi tinan 1974 to&#8217;o 1999, hodi harii iha legadu hosi Komisaun ba Akollimentu, Lia-loos no Rekonsiliasaun (CAVR).<\/p>\n\n\n\n<p>Iha \u00e1mbitu direitus umanus, nia hala\u2019o kna\u2019ar nu\u2019udar Ases\u00f3r Superi\u00f3r ba Direitus Umanus no Sosiedade Siv\u00edl iha Gabinete Primeiru-Ministru Timor-Leste husi tinan 2006 to\u2019o 2009.<\/p>\n\n\n\n<p>Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun Fiji nian funsiona ho independente, enkuantu Governu Koligasaun nian kompromete ona atu asegura katak nia iha rekursu adekuadu atu hala&#8217;o nia mandatu ho efetivu.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir Lei Lia-loos no Rekonsiliasaun Fiji nian ne&#8217;eb\u00e9 aprova hosi Parlamentu iha Dezembru 2024, Komisaun hetan mandatu atu fasilita hateten lia-loos relasiona ho movimentu pol\u00edtiku sira ne&#8217;eb\u00e9 mosu hosi per\u00edodu golpe sira hosi 1987 ba oin no atu promove enserramentu, kura, no rekonsiliasaun nasion\u00e1l ba sobrevivente sira hosi per\u00edodu turbulentu sira-ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente foun Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun nian, Sr. Joaquim Da Fonseca, halo juramentu ohin dadeer iha prezensa Prezidente Rep\u00fablika Fiji nian, Sua Majestade Ratu Naiqama Lalabalavu, iha Uma Estadu nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Alende ne&#8217;e Joaquim Fonseca &#8216;Russuo&#8217; mos asume kargu nu&#8217;udar Sekretariu Jeral Resist\u00eancia Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL), ne&#8217;ebe kontribusi makaas iha luta kontra okupasaun Indonesia, liuhusi organizasaun RENETIL, hodi kontra rezim Soeharto iha Indonesia. <\/p>\n\n\n\n<p>Fonseca halo Juramentu iha Prezidente nia oin, ne\u2019eb\u00e9 hetan sasin husi Primeiru-Ministru, Sitiveni Rabuk, Ministru Gabinete sira, membru sira Komisaun nian, no membru sira hosi korpu diplom\u00e1tiku.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Prezidente foun Komisaun Lia-loos no Rekonsiliasaun nian, Joaquim Da Fonseca, halo Juramentu iha Prezidente Rep\u00fablika Fiji nia oin, Sua Exel\u00e9nsia Ratu Naiqama Lalabalavu, iha palacio. Joaquim Fonseca \u2018Russuo sei hala\u2019o knar nudar Prezidente ba Komisaun Lia Los no Rekonsiliasaun iha Fiji, hodi buka solusaun ba situasaun konflitu politik no kultura ne\u2019ebe akontese iha Fiji, no [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22114,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-22113","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22113","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22113"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22113\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22115,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22113\/revisions\/22115"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22114"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22113"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22113"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22113"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}