{"id":22122,"date":"2026-01-29T20:17:52","date_gmt":"2026-01-29T11:17:52","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22122"},"modified":"2026-01-29T20:17:55","modified_gmt":"2026-01-29T11:17:55","slug":"pm-xanana-prefere-dividas-publikas-halo-emprestimu-duke-hasai-husi-fundu-petroleum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/01\/29\/pm-xanana-prefere-dividas-publikas-halo-emprestimu-duke-hasai-husi-fundu-petroleum\/","title":{"rendered":"PM Xanana Prefere Dividas Publikas Halo Emprestimu Duke Hasai Husi Fundu Petroleum"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Nunu Governu ne\u2019ebe maka lidera husi Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o prefere dividas publikas ne\u2019e halo emprestimu, duke hasai husi fundu petroleum, Tanba ho emprestimu Timor bele selu nei-neik atu&nbsp;&nbsp;nune\u2019e&nbsp;&nbsp;fundu petroleum bele iha montante di&#8217;ak nafatin Timor bele halo investimentu nafatin.<\/p>\n\n\n\n<p>Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o, hatete, Ohin hasoru malu ho Prezidente Republika (PR) Jos\u00e9 Ramos-Horta hodi informa kona-ba aprova alterasaun ba lei dividas p\u00fablikas ne\u2019ebe maka Konsellu Ministru aprova ona iha loron rua liu ba ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cOhin ha&#8217;u informa ba Prezidente Rep\u00fablika katak, iha loron Tersa-feira Konsellu Ministru aprova alterasaun ba lei dividas p\u00fablikas laiha narsa barak, mais iha koresaun uitoan iha ne&#8217;eba, tanba dividas p\u00fablikas ne&#8217;e kona-ba ita nia emprestimu ne&#8217;eb\u00e9 ita halo rai seluk ne&#8217;e. Ita halo emprestimu ne&#8217;e iha kedas IV Governu hanoin katak di&#8217;ak liu ita halo emprestimu, duk\u00e9 hasai diretamente kedas husi fundu petroleum, tanba ho emprestimu ita temi karik hasai nei-neik,\u201d dehan&nbsp;&nbsp;Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o ba jornalsita sira iha Palasiu Prezidensial Bairo-Pite, Kinta 29\/01.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, iha IV Governu m\u00f3s&nbsp;&nbsp;halo investimentu fundu petroleum nian, desde IV Governu to&#8217;o agora, investimentu ne&#8217;eb\u00e9&nbsp;&nbsp;investe depois simu lukru ne&#8217;e mais $9 billones Timor nia investimentu fundu petroleum. Ho ida ne&#8217;e mak ho emprestimu Timor bele selu nei-neik ho jurus maib\u00e9 ho ki\u2019ik, selu nei-neik hodi fundu petroleum bele iha montante di&#8217;ak nafatin Timor bele investe nafatin.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAgora ita hotu hatene katak, bayu undang hotu tiha ona, fundu petroleum m\u00f3s la sa&#8217;e ona, tun, iha investimentu ne&#8217;eb\u00e9 ohin ha&#8217;u temi m\u00f3s menus tan ona, ne&#8217;eb\u00e9 ita hein katak greater sunrise bele mai taka tiha buat ne&#8217;eb\u00e9 ita presiza ne&#8217;e,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Timor ne\u2019e sorti boot tanba&nbsp;&nbsp;iha fundu petroleum, rai barak ukun an kleur tebe-tebes ona husi 1970 osan laiha mak nune&#8217;e hela de&#8217;it. No rai barak m\u00f3s riku liu Timor tanba mina, g\u00e1s maib\u00e9 korupsaun maka&#8217;as, osan dezenvolve rai laiha.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHo ida ne&#8217;e mak sistema ida di&#8217;ak tebe-tebes ne&#8217;eb\u00e9 ita monta halo iha 2016, ita tuir sistema ne&#8217;e, ita sai primeiru iha ASEAN tomak, kuartu iha mundu, ne&#8217;eb\u00e9 kumpri sistema ne&#8217;e katak dollar ida ita hatene tau iha ne&#8217;eb\u00e9,\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Transferensia ba iha korupsaun buat sira ne&#8217;e hotu, ikus ne&#8217;e mai fali iha nonu governu konstitusion\u00e1l mak haree ba. Tanba ne\u2019e agora m\u00f3m governu i sei buka kontrola nafatin merenda eskolar iha suku sira, balun sei $9 mill, balun sei $7 mill la fila mai kofre estadu.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne&#8217;e VIII governu konstitusion\u00e1l tau grande opsaun planu no la estabelese regra ida ne&#8217;eb\u00e9 fundament\u00e1l katak, orsamentu todu programa, sosa ida ne&#8217;e hira tau, ida ne&#8217;e hira tau iha ne&#8217;eba, hakarak sosa ne&#8217;e hotu hira mais kada hira, to&#8217;o 31 Dezembru dollar ida de&#8217;it mak la gasta tenke fila mai kofre estadu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHo ida ne&#8217;e mak iha hotu koresaun sira ne&#8217;e, ita haree sente katak di&#8217;ak uitoan ona, mais 2026 espera katak, sei di&#8217;ak liu tan iha buat ida ne&#8217;e gasta ho di&#8217;ak, tanba osan povu nian,\u201d nia konklui.<\/p>\n\n\n\n<p>Antes ne\u2019e XI governu konstitusional liu husi reuniaun Konsellu Ministrus, Tersa 27 Janeiru aprova m\u00f3s Proposta Lei rua, ne\u2019eb\u00e9 aprezenta husi Ministra Finansas, Santina Jos\u00e9 Rodrigues F. Viegas Cardoso, ho objetivu atu halo alterasaun dahuluk ba Lei n. 13\/2011, loron 28 fulan-setembru, ne\u2019eb\u00e9 estabelese Rejime D\u00edvida P\u00fablika no atu kria Rejime Jer\u00e1l ba Taxas Administrativas.<\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho Proposta Lei ne\u2019eb\u00e9 halo alterasaun dahuluk ba Lei n. 13\/2011, loron 28 fulan-setembru, Rejime D\u00edvida P\u00fablika, diploma ne\u2019e ho objetivu atu adapta enkuadramentu legal d\u00edvida p\u00fablika nian ba nesesidade atu diversifika fontes finansiamentu ba Orsamentu Jer\u00e1l Estadu nian, hodi hamenus depend\u00e9nsia maka\u2019as ba Fundu Petrol\u00edferu.<\/p>\n\n\n\n<p>Proposta ne\u2019e permite atu habelar \u00e1mbitu hosi emisaun d\u00edvida p\u00fablika, hodi la limita de\u2019it ba finansiamentu infraestruturas estrat\u00e9jikas, atu nune\u2019e bele permite utilizasaun instrumentu sira hanesan t\u00edtulus Tezouru hodi finansia despeza jer\u00e1l Estadu nian.&nbsp;&nbsp;Alterasaun ida-ne\u2019e ho objetivu atu ali\u00f1a rejime nasion\u00e1l ba d\u00edvida p\u00fablika ho pr\u00e1tika sira ne\u2019eb\u00e9 pa\u00eds maioria utiliza no kria kondisaun ba jestaun ida ne\u2019eb\u00e9 sustentavel liu ba&nbsp;&nbsp;finansas p\u00fablikas iha tempu m\u00e9diu no tempu naruk.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho inisiativa ida ne\u2019e, Governu iha intensaun atu hametin sustentabilidade orsament\u00e1l, prepara pa\u00eds ba diminuisaun progresiva reseitas husi Fundu Petrol\u00edferu no asegura estabilidade ne\u2019eb\u00e9 boot liu iha finansiamentu pol\u00edtikas p\u00fablikas ne\u2019eb\u00e9 esensi\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Kona-ba Proposta Lei ne\u2019eb\u00e9 ho objetivu atu estabelese Rejime Jer\u00e1l ba Taxas Administrativas, diploma ne\u2019e ninia objetivu mak atu define kuadru leg\u00e1l ida-ne\u2019eb\u00e9 uniforme ba kriasaun, insid\u00e9nsia, likidasaun, kobransa no atualizasaun ba taxas ne\u2019eb\u00e9 Administrasaun P\u00fablika kobra, hodi asegura transpar\u00e9nsia, previzibilidade no rigor ne\u2019eb\u00e9 boot liu iha ninia aplikasaun. Inisiativa ne&#8217;e m\u00f3s ho objetivu atu hametin&nbsp;&nbsp;prins\u00edpiu legalidade, hodi garante katak taxas ne\u2019e korresponde ho efetivu ba kustu hosi servisus ne&#8217;eb\u00e9 presta ona ka benef\u00edsius ne&#8217;eb\u00e9 hetan hosi indiv\u00edduu sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Proposta ne\u2019e klarifika prins\u00edpius ne&#8217;eb\u00e9 aplikaveis ba kriasaun taxas, hodi determina katak taxas ne&#8217;e tenke estabelese hosi Dekretu-Lei, bazeia-ba estudus ekon\u00f3mikus no finanseirus ne\u2019eb\u00e9 loloos, no respeita ba krit\u00e9rius proporsionalidade no ekival\u00e9nsia ekon\u00f3mika. Diploma-ne\u2019e regula m\u00f3s insid\u00e9nsia objetiva no subjetiva hosi taxas, faktu ne&#8217;eb\u00e9 hamosu obrigasaun pagamentu, nune&#8217;e m\u00f3s rejimes ba redusoins no izensoins, liuliu iha situasoins insufisi\u00e9nsia ekon\u00f3mika ne&#8217;eb\u00e9 komprovadu ka tanba razoins interese p\u00fabliku nian.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Nunu Governu ne\u2019ebe maka lidera husi Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o prefere dividas publikas ne\u2019e halo emprestimu, duke hasai husi fundu petroleum, Tanba ho emprestimu Timor bele selu nei-neik atu&nbsp;&nbsp;nune\u2019e&nbsp;&nbsp;fundu petroleum bele iha montante di&#8217;ak nafatin Timor bele halo investimentu nafatin. Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o, hatete, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22123,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-22122","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22122","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22122"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22122\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22124,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22122\/revisions\/22124"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22123"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22122"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22122"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22122"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}