{"id":22145,"date":"2026-02-02T16:38:27","date_gmt":"2026-02-02T07:38:27","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22145"},"modified":"2026-02-02T16:38:40","modified_gmt":"2026-02-02T07:38:40","slug":"komunidade-kontinua-infrenta-eviksaun-la-ho-tratamentu-dignu-hak-konsidera-situasaun-direitus-umanus-grave","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/02\/02\/komunidade-kontinua-infrenta-eviksaun-la-ho-tratamentu-dignu-hak-konsidera-situasaun-direitus-umanus-grave\/","title":{"rendered":"Komunidade Kontinua Infrenta Eviksaun\u00a0\u00a0La ho Tratamentu Dignu, HAK Konsidera Situasaun\u00a0Direitus Umanus\u00a0Grave"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade sira&nbsp;&nbsp;kontinua infrenta eviksaun ne\u2019ebe laiha tratamentu dignu ba sira husi Nunu Governu ne\u2019ebe maka lidera husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o, Ho ida ne\u2019e Asosiasaun&nbsp;HAK KonsideraDireitus Umanus Iha Timor-Leste Grave, tanba ladun iha fatin dignu no apropriadu ba komunidade afeitadu hodi hala\u2019o sira nia atividade ekonomika.<\/p>\n\n\n\n<p>Porta Voz&nbsp;Asosiasaun HAK Timor-Leste, Norberto da Costa, hatete, situasaun direitus umanus real, komunidade sei kontinua infrenta eviksaun ne\u2019ebe laiha tratamentu dignu, ne\u2019e nu\u2019udar violasaun direitus umanus grave, ladun iha fatin dignu no apropriadu ba komunidade hodi hala\u2019o sira nia atividade ekonomika.Dezenvolvimentu ne\u2019e halo ba ema, tanba ne\u2019e dezenvolvimentu tenki hatur ema hanesan sentru.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi&nbsp;hanesan organizasaun direitus umanus, koondena maka\u2019as eviksaun forsada ne\u2019ebe halo husi guvernu&nbsp;&nbsp;liu&nbsp;&nbsp;husi Sekretariu estadu Toponimia no organizasaun urbana-SEATOU tanba la tuir ona normais legais sira ne\u2019ebe hatur iha lei,\u201ddehan Porta Voz&nbsp;Asosiasaun HAK Timor-Leste, Norberto da Costa loi husi Konfrensia imprensa iha kampun Hak farol, segunda 2\/02.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba, haf\u00f3in tinan 20 resin ukun-an Dezenvolvimentu Timor-Leste iha progresu siginifikante iha setor-oi-oin. Ida ne\u2019e kontribuisaun husi Politika Publika Estadu nian ne\u2019ebe durante ne\u2019e Governu implementa atu f\u00f3rnese dezenvolvimentu no f\u00f3 satifasaun ba ninia sidadaun sira.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;Maske&nbsp;nune\u2019e situasaun real, ajendamentu ba problema no politika publika seidauk&nbsp;&nbsp;koerensia hodi respostas imediata preokupasaun sosiedade hodi hakonu direitu fundamentu sidadaun sira nian. Direitu sidadaun sira nian ba ekonomia sosial no kultura sei&nbsp;&nbsp;kontinua violadu liu-liu direitu asesu ba uma adekuadu. Ema nia moris depende ba rai, rai nu\u2019udar komoditi&nbsp;&nbsp;ida ne\u2019ebe importante tebes ba ema nia vida.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fulan Abril 2024, IX Governu liu husi Sekreatariu Estadu Asuntu Toponomia no Organizasaun Urbana(SETOU), hah\u00fa implementa despeju forsada barak iha kapit\u00e1l Dili nom\u00f3s Munisipiu sira seluk. Governu Timor-Leste justifika despeju sira ne\u2019ebe akontese durante 2024-2026 bazeia ba razaun oioin;&nbsp;atu asegura ijiene no orden publika, ba dezenvolvimentu nasaun, atu hasees komunidade sira husi area risku no dehan komunidade sira\u201cokupa\u201d rai estadu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 realidade hatudu katak despeju hirak ne\u2019e la tuir prosesu leg\u00e1l ne\u2019ebe iha, implementa sen konsultasaun no notifikasaun nato\u2019on, uza f\u00f3rsa ne\u2019ebe la proporsion\u00e1l, no la oferese kompensasaun nato\u2019on ka uma adekuadu tuir saida mak hakerek iha lei nasion\u00e1l. Tuir Lei Espropriasaun ba Utilidade Publika, Lei 8\/2017- Artigu 41, haktuir katak la bele sobu komunidade nia uma no rai bainhira komunidade seidauk simu kompensasaun adekuada inklui lei sira seluk.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e,&nbsp;Husu ba Guvernu liu husi SEATOU atu halo eviksaun ida ne\u2019ebe justu tuir lei haruka, dialogu entre komunidade afetadu sira atu garante nafatin direitu komunidade afetadu, tanba tinan ida ona prosesu alargamentu estrada maibe komunidade afetadu sira sedauk hetan indimizasaun, tanba ne\u2019e halais Implementasaun Politika Dezentralizasaun&nbsp;ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Edukasaun Sivika- Sensibilizasaun Lei&nbsp;&nbsp;(rai) ba soseidade atu bele intende hodi ejerse direitu no deveres nu\u2019udar sidadaun siviku. No prepara estrat\u00e9jia, programa no orsamentu hodi asegura direitu ba rai no hela fatin ne\u2019ebe seguru ba komunidade vulneravel sira hodi bele evita okupasaun ileg\u00e1l ba rai iha futuru (inklui pol\u00edtika habitasaun sosi\u00e1l ne\u2019ebe sustent\u00e1vel).<\/p>\n\n\n\n<p>Governu-tenki Kumprimente no haf\u00f3rsa implementasaun lei sira ne\u2019ebe mak ejisti ona, husu ba Guvernu atu halo indimizasaun ne\u2019ebe transparensia no nakonu ho boafe ba Komunidade afetadu sira nia uma no rai, Tuir lei espropriasaun nu. 8\/2017, Tanba ne\u2019e nu\u2019udar obrigasaun estadu nian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi mos koondena ekipa konjunta ne\u2019e kompostu husi Aparaelu represivu ne\u2019ebe kompostu husi PNTL no f\u00f3rsa Militar iha terenu ne\u2019ebe direitamente f\u00f3 presaun psikologia no obriga komunidade afetadu atu husik nia rai ho forsadamente,\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e&nbsp;mos&nbsp;sosedade sivil&nbsp;husu ba Guvernu no ekipa konjuntu ida ne\u2019ebe lidera husi SEATOU atu grante nafatin direitu baziku sira seluk komundiade nian, hanesan direitu asesu ba bee mos, tanba tinan ida ona projetu alargamentu estrada ne\u2019e la\u2019o, estraga sistema bee area Becora-Kuluhun halo komunidade sira defisil asesu ba be mos&nbsp;no dalabarak komunidade sira hola deit bee.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan, Diret\u00f3r Ezekutivu Asosiasaun HAK,&nbsp;<strong>Feliciano da Costa Ara\u00fajo<\/strong>, hatete, dala ruma ema hanoin katak kritika ida hanesan ne\u2019e ba iha implemnetasaun programa governu ninia ladi\u2019ak,&nbsp;&nbsp;maib\u00e9 Sosedade Sivil hakarak atu f\u00f3 hanoin, para ida ne\u2019e estadu tenke&nbsp;&nbsp;tau atensaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Atu nune\u2019e&nbsp;&nbsp;oinsa maka estadu bele konsidera povu ne\u2019e hanesan sidadaun ne\u2019ebe maka nia eduka, nia proteje, sidadaun ne\u2019ebe maka sira tenke hakonu sidadaun sira&nbsp;&nbsp;ninia direitu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHo ida ne\u2019e, ita ratefika ona konvensaun sira lubuk boot, ne\u2019ebe maka f\u00f3 ba iha ita, oinsa maka ita atu kumpri, tanba ida ne\u2019e ita f\u00f3 hanoin beibeik atu bele toma atensaun, tanba iha ikus liu ben estar do povu laiha tan buat seluk,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, Laiha intensaun ida entermus politiku ninia kalaru katak uza politiku oinsa maka atu jere ida ne\u2019e di\u2019ak ba povu ninia, maib\u00e9 tenke garante iha transparansia, tuir lei, baze legal sira ne\u2019ebe maka iha, atu bele protifika sidadaun nia moris ne\u2019e hanesan ohindehan ben estar ba povu, sira ne\u2019ebe moris susar terus sira bele sai husi ida ne\u2019e labele halo sira mukit liu tan, ida ne\u2019e maka sosedade sivil nia hakarak.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Komunidade sira&nbsp;&nbsp;kontinua infrenta eviksaun ne\u2019ebe laiha tratamentu dignu ba sira husi Nunu Governu ne\u2019ebe maka lidera husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o, Ho ida ne\u2019e Asosiasaun&nbsp;HAK KonsideraDireitus Umanus Iha Timor-Leste Grave, tanba ladun iha fatin dignu no apropriadu ba komunidade afeitadu hodi hala\u2019o sira nia atividade ekonomika. Porta Voz&nbsp;Asosiasaun HAK [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22146,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-22145","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22145","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22145"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22145\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22147,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22145\/revisions\/22147"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22146"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22145"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22145"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22145"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}