{"id":22225,"date":"2026-02-14T09:26:52","date_gmt":"2026-02-14T00:26:52","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22225"},"modified":"2026-02-14T09:26:54","modified_gmt":"2026-02-14T00:26:54","slug":"artigu-ida-iha-midia-rua-se-mak-sala","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/02\/14\/artigu-ida-iha-midia-rua-se-mak-sala\/","title":{"rendered":"ARTIGU IDA, IHA M\u00cdDIA RUA: SE MAK SALA?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Hakerek nain \u00a0Pery Mesquita<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Sente estra\u00f1u iha loron hirak ne\u2019e, hau nia artigu ida ne\u2019ebe mai husi kontemplasaun naruk no klean tuir hau nia kbiit, publika ho lej\u00edtimu iha aj\u00e9nsia not\u00edsia ida, derepente mosu (tomak, la falta v\u00edrgula ida) fali iha p\u00e1jina jornal diariu seluk. Laiha lisensa, esplikasaun mos laek.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ne\u2019e laos elojia, katak artigu ne&#8217;e diak los, no merese divulga luan liu tan, lae! Maibe ne&#8217;e kona-ba fronteira profesionalizmu. Kona-ba \u00e9tika. Liga ho respeita ba serbisu intelektu\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Hau nia artigu-opiniaun ida ho titulu, &#8220;<a href=\"https:\/\/tatoli.tl\/2026\/02\/11\/antonio-jose-seguro-no-sentidu-hakmatek-neebe-portugal-hakarak\/\">Ant\u00f3nio Jos\u00e9 Seguro no Sentidu Hakmatek ne&#8217;ebe Portugal Hakarak<\/a>,&#8221; publika husi Ajensia Notisia Tatoli (11\/2\/2026). Liu tiha loron ida (12\/2\/2026), artigu ne&#8217;e mosu toma-tomak iha di\u00e1riu&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/pery.mesquita.39\">Suara Timor Lorosae (STL)<\/a>. Sein notifikasaun. Sein lisensa, ka klarifikasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Durante ne\u2019e barak mak dehan, pratika ida ne\u2019e bai-bain ona iha mundu Jornalistiku Timor-Leste nian, maibe to\u2019o dala ida-ne&#8217;e, hau hanoin ita presiza para lai. Laos atu hirus. Maibe atu hanoin didiak, loloos, no klean.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi perspetiva direitu aut\u00f3r nian, kestaun ne&#8217;e laos komplikadu. Obra eskrita hotu-hotu hetan protesaun leg\u00e1l. Direitu mor\u00e1l husi obra artigu sira refere pertense ba aut\u00f3r. Direitu ekon\u00f3miku sira bele hela ho aut\u00f3r, ka transfere ba m\u00eddia sira, depende ba kontratu ne\u2019ebe selebra, eskrita ka verbal. Se hau, nu&#8217;udar aut\u00f3r, la transfere direitu tomak, entaun lisensa ba re-publikasaun tenki fila mai hau. Karik direitu ekon\u00f3miku pertense ba Tatoli nu\u2019udar instituisaun ida, entaun tenki hetan lisensa husi Tatoli. Iha kazu rua ne&#8217;e, buat ida mos la muda, STL la prienxe hotu.<\/p>\n\n\n\n<p>Re-publikasaun kompletu STL sein lisensa, ne\u2019e violasaun ida. Laos deit administrativa, maibe m\u00f3s violasaun ba prins\u00edpiu b\u00e1ziku sira propriedade intelektu\u00e1l nian. Sita parte balun deit husi hau nia artigu ho atribuisaun klaru, ne\u2019e pratika kom\u00fan (<em>fair use<\/em>\/<em>fair dealing<\/em>). Maibe re-publika konte\u00fadu tomak sein lisensa, ne\u2019e hahalok brutal, no violasaun todan iha mundu imprensa.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Laos legalidade deit, maibe mos kestaun \u00e9tika jornal\u00edstiku nian. Artigu-opiniaun, ne\u2019e laos not\u00edsia rutina\/regular. Opiniaun ne\u2019e espresaun sira husi hanoin peso\u00e1l. Lori ema nia pozisaun, interpretasaun sira, no m\u00f3s risku ba reputasaun. Bainhira ita muda artigu-opiniaun ida toma-tomak husi m\u00eddia ida ba m\u00eddia seluk, sein komunika ba aut\u00f3r, entaun kontrolu ba kontestu editori\u00e1l nian lakon tiha ona. Hakerek nain lahatene ona, oins\u00e1 nia obra ne\u2019e hatuur loloos iha enkuadramentu ida oinsa? No iha ajenda editorial saida?<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir hau nia kuinesimentu ne\u2019ebe \u201cmukit\u201d oan ne\u2019e, etika jornal\u00edstiku ne\u2019e hamrik iha baze fundamentu tolu: respeitu ba obra sira, transpar\u00e9nsia, no responsabilidade editori\u00e1l. Tanba ne\u2019e, wainhira ema ida, ka parte ruma, foti no re-publika ema seluk nia artigu kompletu, sein lisensa, ne\u2019e signifika sira estraga baze fundamentu tolu ne&#8217;e hotu kedas. Nu\u2019udar eskritor,&nbsp;&nbsp;hau nia naran STL sita nafatin duni (inklui foto). Maibe, \u00e9tika ne\u2019e la para deit iha sita ema nia naran. \u00c9tika, koalia m\u00f3s kona-ba prosesu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ita moris iha Timor-Leste, rai ne\u2019e kiik. Ekosistema m\u00eddia nian m\u00f3s ki&#8217;ik. Jornalista sira ko\u00f1ese malu. Edit\u00f3r sira hasoru malu bei-beik, fasil. Tanba buat sira ki\u2019ik-ki\u2019ik ne\u2019e mak tuir loloos fasil los ba ita atu kumpri padraun profision\u00e1l sira. Maibe, hetok ho espasu ki&#8217;ik ne\u2019e mak ita permisivu ba violasaun grave sira hanesan buat laek ida, aseitavel,&nbsp;<em>taken for granted<\/em>&nbsp;deit.<\/p>\n\n\n\n<p>Espresaun hirak tuir mai ne\u2019e: \u201cHo m\u00eddia lokal sira ita seidauk iha akordu formal ruma, maibe materia nebe publika iha TATOLI, sira durante ne\u2019e foti hela\u201d, ka, espresaun ida ne\u2019e, &#8220;Laiha akordu Maun, baibain tiha ona. Importante tenki sita fontes.&#8221; Ne\u2019e mak toman at sira, ne&#8217;ebe sei normaliza neglizensia sira ba prosedimentu formal iha pratika jornalistiku nian. Neneik, bebeik, no sei estraga hotu.&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha rai ki&#8217;ik hanesan ita ne\u2019e, instituisaun imprensa nia reputasaun vulneravel hela. Tanba, bainhira konfiansa p\u00fabliku \u201cnakfera,\u201d no sira la fiar ona imprensa, nia impaktu sei hadaet lalais ba buat barak. Publiku sei la fiar, no la fihir ona m\u00eddia. Instituisaun m\u00eddia sira mos la fiar malu, diskumfia no hafuhu malu. Laiha ida mak hetan benef\u00edsiu.<\/p>\n\n\n\n<p>Impaktu husi STL nia hahalok la para to\u2019o iha hakerek-nain deit. Ba Tatoli, aktus ne\u2019e bele sobu Tatoli nia autoridade redasaun, no kompetensia editorial. Ba STL rasik, nia bele infrenta risku bot ba nia kredibilidade profision\u00e1l. Ba imprensa Timor-Leste tomak, pratika ida ne\u2019e kontinua hatu\u2019ur no hametin liu tan presedente, katak artigu-opiniaun sira iha kualker m\u00eddia, ita bele foti no re-publika ho avontade, tanba \u201ckontente ne\u2019e ita mak kria,\u201d regras laiha!&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Hahalok sira ne&#8217;e simplesmente violasaun t\u00e9kniku ida? Lae. Ida ne&#8217;e problema bo\u2019ot ida liga ho kultura profision\u00e1l. Violasaun t\u00e9kniku sira ita bele hadiak ho korije lalais. Maibe, kultura ne\u2019ebe longgra ba \u00e1bitu husu lisensa ne\u2019e, sei hahoris jerasaun jornalista sira ne\u2019ebe la sensivel ba aut\u00f3r sira nia direitu.<\/p>\n\n\n\n<p>Postura \u00e9tika ne\u2019ebe komunidade jornalistiku iha ita nia rai tenki adopta, ne\u2019e simples hela. Molok atu re-publika ema nia obra, edit\u00f3r sira kontaktu uluk obra nain\/aut\u00f3r. Se obra ne\u2019e orijin husi aj\u00e9nsia not\u00edsia ida, entaun komunika institusion\u00e1lmente. Se hakarak divulga luan liu tan ema nia obra ruma, tenki selebra akordu sindikasaun. Sita ho klaru\/franka, katak artigu ne&#8217;e re-publika ho lisensa husi aut\u00f3r ka m\u00eddia orijen. Nakaloke. Mos no loloos. La susar. Presiza deit vontade diak.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Aj\u00e9nsia Notisia ho nia Dilema<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Hanoin kona-ba aj\u00e9nsia not\u00edsia sala kedas husi in\u00edsiu. Ita kompara nia hanesan ho jorn\u00e1l sira, realidade hatudu lae. Diariu jorn\u00e1l nu\u2019udar etalase informasaun, enkuantu aj\u00e9nsia not\u00edsia maka dapur ida, laos deit publika, nia mos produz, no distribui informasaun bruto sira. Iha kontestu ida ne&#8217;e ita koko intende Aj\u00e9nsia Tatoli I.P. nia pozisaun loloos.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Internasionalmente, aj\u00e9nsia not\u00edsia sira hanesan&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.reuters.com\/\"><em>Reuters<\/em><\/a>&nbsp;ka&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.afp.com\/fr\"><em>Agence France-Presse<\/em><\/a>&nbsp;(AFP) la moris husi karidade, ka subvensaun publiku. Sira sobrevive, no buras husi lisensa no kontratu sindikasaun sira. Iha limitasaun, insentivu no obriga atribuisaun ba sira nia produtu. Laiha sistema ida &#8220;bon lai, depois mak selu.&#8221;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Entaun oins\u00e1 ho Tatoli iha ne\u2019e? Loos duni, ne\u2019e Institutu Publiku (IP). Maibe la signifika nia konteudu tomak, nia obra jornalistiku sira hotu ne\u2019e sai propriedade publiku sein barreira. Direitu aut\u00f3r no direitu distribuisaun tenki aplika nafatin. Se f\u00f3 asesu gratuita, Tatoli tenki esklarese ho klaru, eskritamente iha pol\u00edtika editori\u00e1l ida franka. Se la nune&#8217;e, re-publikasaun sira hotu, tenki iha Tatoli nia permisaun ofisial, minimu tenki iha komunikasaun, no atribuisaun klaru.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha nasaun sub-dezenvolvidu sira, iha ip\u00f3teze ne&#8217;eb\u00e9 longgra, katak estadu nia propriedade ema hotu bele uza ho avontade, sein regras. Ne\u2019e la los. Mezmu Aj\u00e9nsia not\u00edsia estadu nian ba m\u00f3s, nafatin tenki iha politika editori\u00e1l, no kontrolu distribuisaun. Se la nune\u2019e, instituisaun ne&#8217;e eziste hodi halo saida?<\/p>\n\n\n\n<p>Importante m\u00f3s atu distinge entre not\u00edsia rutina\/regular no opiniaun. Not\u00edsia ne\u2019e faktu\u00e1l, serbisu jornalistiku loroloron nian, no espalla lalais. Maib\u00e9 iha pr\u00e1tika formal, ida-ne&#8217;e tenki regula iha kuadru lisensa, ka akordu sindikasaun&nbsp;&nbsp;ida rigor.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>La hanesan ho opiniaun. Nia laos deit informasaun, maibe obra intelektu\u00e1l peso\u00e1l, ho direitu mor\u00e1l ba aut\u00f3r, no iha mos direitu ekon\u00f3miku. Se opiniaun ida publika hosi Tatoli, no ikus mai m\u00eddia seluk foti\/adopta, sein komunika ho Tatoli ka aut\u00f3r obra, ne&#8217;e laos meramente kestaun t\u00e9kniku deit, maibe \u00e9tika, no \u00e9tika ne\u2019e maka dominiu ida fundament\u00e1l liu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>STL porizemplu, foti materia informasaun ida hosi Tatoli sein notifika, nia problema ne\u2019e laos ona s\u00e9 maka forte ka fraku. Maibe, padraun profision\u00e1l. Tanba Tatoli maka aj\u00e9nsia not\u00edsia nasion\u00e1l, nune\u2019e nia mak tenki implementa padraun sira aas liu. Hatudu katak Tatoli mak \u201cfukun\u201d ba informasaun ofisial, ne\u2019ebe lejitimu. Se fukun ne\u2019e ema bele fokit, ka kore arbiru, konforme sira nia gostu deit, Tatoli nia autoridade monu.&nbsp;&nbsp;Ne\u2019e laos&nbsp;&nbsp;deit kestaun artigu oan ida, maibe kultura m\u00eddia. Se pol\u00edtika editorial la klaru,&nbsp;<em>grey area&nbsp;<\/em>\u00e1rea sira mos luan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ita seidauk hatene politika editorial Tatoli dehan saida. Maibe Tatoli presiza hatuur loloos pozisaun: nia konte\u00fadu sira livre ba asesu, lisensadu, baze ba pedidu, ka akordu sindikasaun ruma. M\u00eddia sira seluk m\u00f3s presiza dezenvolve \u00e1bitua foun: komunika, molok uza ema nia obra.<\/p>\n\n\n\n<p>Tatoli mak fukun ba distribuisaun, maib\u00e9 la signifika nia bele moris konforme hakarak, tanba hetan subvensaun publiku husi Governu, depois bainhira mak atu buras no sobrevive hanesan sira seluk iha rai liur ne\u2019eba.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Solusaun saida ba m\u00eddia iha Timor-Leste?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Primeiru, Konsellu Redasaun hotu-hotu presiza iha matadalan\/giaun internu, kona-ba re-utilizasaun konteudu husi m\u00eddia rasik no mos m\u00eddia seluk nian. Laos pratika verb\u00e1l deit, maibe regra eskrita. Sigundu, Asosiasaun M\u00eddia sira ka Konsellu Imprensa (KI), presiza haburas ku\u00f1esimentu kom\u00fam kona-ba padraun sindikasaun no atribuisaun nian liga ho kontestu ida ne\u2019e, no mos asuntu relevane sira seluk ne\u2019ebe iha urjensia.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Terseiru, nu\u2019udar aj\u00e9nsia notisia nasional, Tatoli tenki hatuur loloos nia pozisaun. Oinsa asesu ba nia konte\u00fadu sira, livre ka restritu, lisensadu, baze ba pedidu ka akordu sindikasaun ruma.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Kuartu, presiza akordu ida klaru entre eskritor ho m\u00eddia sira, nune\u2019e bele halakon tiha&nbsp;<em>grey area<\/em>&nbsp;sira ne\u2019ebe livre ba interpretasaun. Kintu, kapasitasaun jornalizmu nian, tantu formasaun form\u00e1l no editori\u00e1l, tenki koloka direitu aut\u00f3r nian nu\u2019udar parte ida husi integridade profision\u00e1l, laos deit materi\u00e1l leg\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Imprensa laos deit kona-ba liberdade espresaun. Maibe, respeitu ema seluk nia direitu mos. Liberdade sein \u00e9tika, sei nakfilak ba aktus barbarian sira falun-an ho \u201cmanta\u201d profisionalizmu.<\/p>\n\n\n\n<p>Hau la haree kestaun ne&#8217;e nu\u2019udar atake peso\u00e1l ida. Maibe nu\u2019udar xamada ki&#8217;ik ba hafanu ita hotu. Alerta, katak ita presiza hametin baze \u00e9tika sira molok \u201csama ain\u201d iha \u201cedif\u00edsiu\u201d imprensa ida luxu no magnifiku.<\/p>\n\n\n\n<p>Se hakarak m\u00eddia Timor-Leste hetan respeitu iha rejiaun, komunidade media sira, ita tenki hah\u00fa ho etapa ida simples liu: komunika, lisensa molok publika, no kontinua obsede ba m\u00e9todu no prosedimentu sira jornalistiku nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Bill Kovach, eskritor ida mos ba livru&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.tomrosenstiel.com\/essential\/the-elements-of-journalism\/\"><em>The Elements of Journalism<\/em><\/a>, subli\u00f1a bebeik iha nia diskursu sira kona-ba jornalismu, nia dehan, \u201c<em>Without credibility, journalism has no future<\/em>.\u201d&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Dalaruma Kovach atu dehan, kredibilidade ne\u2019e mai husi integridade. Integridade moris husi hahalok respeitu ba faktu sira, no liu-liu respeitu ba ema seluk nia obra.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Dalaruma nune\u2019e, hau hanesan interpreta, ba los, mai los deit. Bele la los.&nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>* Artigu ne\u2019e espresaun husi preokupasaun peso\u00e1l, la reprezenta ema ka instituisaun ruma.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>* Eis-Membru Aliansi Jurnalis Independen, Yogyakarta. Agora hela iha Dili.&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain \u00a0Pery Mesquita Sente estra\u00f1u iha loron hirak ne\u2019e, hau nia artigu ida ne\u2019ebe mai husi kontemplasaun naruk no klean tuir hau nia kbiit, publika ho lej\u00edtimu iha aj\u00e9nsia not\u00edsia ida, derepente mosu (tomak, la falta v\u00edrgula ida) fali iha p\u00e1jina jornal diariu seluk. Laiha lisensa, esplikasaun mos laek.&nbsp; Ne\u2019e laos elojia, katak artigu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22226,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-22225","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22225","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22225"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22225\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22227,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22225\/revisions\/22227"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22226"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22225"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22225"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22225"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}