{"id":22231,"date":"2026-02-16T18:14:40","date_gmt":"2026-02-16T09:14:40","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22231"},"modified":"2026-02-16T18:15:12","modified_gmt":"2026-02-16T09:15:12","slug":"kdt-tl-husu-governu-atu-rekonese-lian-jestual-timor-ho-lei-ofisial","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/02\/16\/kdt-tl-husu-governu-atu-rekonese-lian-jestual-timor-ho-lei-ofisial\/","title":{"rendered":"KDT-TL Husu Governu Atu Reko\u00f1ese Lian Jestu\u00e1l Timor Ho Lei Ofisi\u00e1l"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) husu ba governu, liu-liu Ministra Edukasaun Dulce de Jesus, atu aprezentasaun lei reko\u00f1esimentu legal ba lian jestu\u00e1l Timor-Leste nian. Organizasaun ne\u2019e enfatiza reko\u00f1esimentu ne\u2019e la\u2019\u00f3s de\u2019it simb\u00f3liku, maib\u00e9 tenke lori mudansa real ba moris ema ho defisi\u00e9nsia tilun sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Diretora Ezekutivu Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) Crisensia Madeira de Jesus, hatete, ohin loron marka momentu importante ida, validasaun ba lian jestu\u00e1l ida ne&#8217;e. Maib\u00e9 ida ne&#8217;e la&#8217;os de&#8217;it nu&#8217;udar pasu prosesual ida. Maib\u00e9 reko\u00f1esimentu ofisial ba lian jestu\u00e1l Timor-Leste nian mak ezij\u00e9nsia moris no nesesidade pratiku ba ema ho difisi\u00e9nsia sira.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ne\u2019e ami husu Primeiru Ministru, Ministra edukasaun, no Institutu Nasional Linguistika no ami nia parseiru sira, tempu atu halo asaun ho determinasaun mak agora. Aprezentasaun lei reko\u00f1esimentu legal ba lian jestu\u00e1l Timor-Leste nian, la&#8217;\u00f3s de&#8217;it simb\u00f3liku maib\u00e9 transformative,\u201d dehan Diretora Ezekutivu Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) Cricsensia Madeira de Jesus, iha salaun Jo\u00e3o Paul II Comoro, Segunda 16\/02.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, tanba ne\u2019e, reko\u00f1esimentu leg\u00e1l sei permite labarik ho defisi\u00e9nsia atu aprende formalmente, tulun manorin sira bele uza ba hanorin no ba utilizasaun p\u00fabliku, hodi asegura katak labarik no adultu ho defisi\u00e9nsia tilun la hela iha kotuk.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba Timor-Leste selebra progresu boot ho taxa arolamentu ba eskola bazika primaria kuaze 99.5%, ho varidade Jeneru, realidade ba ema ho defisi\u00e9nsia sira aprezenta istoria ka dadus diferente sensu 2022 hatudu katak 19% de&#8217;it husi ema ho defisi\u00e9nsia sira mak iha asesu ba edukasaun, lakuna boot ho 67.1 % ba ema ho defisi\u00e9nsia sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 entre sira, maluk sira ne&#8217;ebe iha defisi\u00e9nsia tilun nian mak iha n\u00fameru literasia ne&#8217;ebe maka ki&#8217;ik liu, einjeral tanba laiha lian sinal jestu\u00e1l ne&#8217;ebe reko\u00f1ese ofisialmente iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia esplika, iha tinan tolu ikus ne&#8217;e, Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun, halo parseria ho Asosiasaun Defisi\u00e9nsia Timor-Leste, Ministeriu Edukasaun, no Institutu Nasional Linguistika. serbisu hamutuk ho komunidade defisi\u00e9nsia tilun iha Timor-Leste ho apoiu tekniku husi PHD hodi dezenvolve matadalan lian jestu\u00e1l Timor-Leste nian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi hamutuk lori ida idak nia ko\u00f1esimentu, kultura, no esperiensia moris hodi dezenvolve matadalan lian jestu\u00e1l Timor-Leste nia, lian ida ne&#8217;ebe lori dignidade, kreatividade no identidade ba ita nia sidadaun sira ho defisi\u00e9nsia tilun,\u201d nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia salienta, tanba ne\u2019e, ohin loron marka momentu importante ida, validasaun ba lian sinal Jestu\u00e1l. Maibe ida ne&#8217;e la&#8217;os de&#8217;it nu&#8217;udar pasu prosesual ida. Reko\u00f1esimentu ofisial ba lian jestu\u00e1l Timor-Leste nian mak ezij\u00e9nsia moris no nesesidade pratiku ema difisi\u00e9nsia sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ida ne\u2019e, sei fasilita labarik sira atu aprende lian jestu\u00e1l husi idade ki\u2019ik. Fasilita komunikasaun entre defisi\u00e9nsia tilun no ema ne&#8217;ebe la ho defisi\u00e9nsia tilun iha familia, fatin serbisu, no fatin publiku sira hotu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e atu asegura katak labarik defisi\u00e9nsia tilun sira bele asesu ba edukasaun no atinji sira nia potensia. Haburas merkadu servisu ba tradut\u00f3r sinal jestu\u00e1l sira. No afirma Timor-Leste nia kompromisu ba direitus umanus, inkluzaun, no dignidade ema ho defisi\u00e9nsia sira nian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBa ami, lian Jestu\u00e1l f\u00f3 lian ba ami. Reko\u00f1esimentu f\u00f3 ba ami poder. Inkluzaun f\u00f3 ba ami umanidade. Hamutuk mai ita asegura katak iha Timor-Leste, laiha ema ida mak laiha lian no laiha ema ida mak ema labele haree hetan ka invizivel,\u2019\u2019 nia konklui.<\/p>\n\n\n\n<p>Hatan ba prekupasaun ema ho difisi\u00e9nsia nian, Ministra Edukasaun (ME) Dulce de Jesus, hatete, kontente tebes katak komunidade difikuldade tilun hakarak tuur hamutuk hodi deside ho lian jestu\u00e1l ida de&#8217;it. Tanba ne\u2019e ME hakarak f\u00f3 hatene de&#8217;it, ME prontu atu halo despaxu ofisi\u00e1l ida, hodi estabelese linguajen sinal ida de&#8217;it iha sistema edukasaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ida ne&#8217;e importante atu la iha konfuzaun ka diskriminasaun entre labarik ida ho labarik seluk. Tanba ne\u2019e ME ho INL sei hamutuk ho KDT-TL no sei simu esbosu ida husi KDT-TL atu nune\u2019e bele ba aprezienta iha konsellu Ministru.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cME ho INL sei hamutuk ho ita boot bele sira, Nune\u2019e ami porntu simu rezultadu ida, husi servisu hamutuk ida ne\u2019e, atu nune\u2019e sai lei ida iha ita nia rai katak ida ne\u2019e maka ita nia lian jestu\u00e1l ofisial iha ita nia rai. No ita sei hamutuk sei ba aprezenta iha Konsellu Ministru atu nune\u2019e ita nia baze legal ne\u2019e bele forti liu tan,\u201d nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos, Diretora Institutu Nasional Linguistika (INL) Rossa da Costa Tilman, hatete, ema hotu hatene saida maka linguajen. Linguajen ne\u2019e baibain ema rona, Ko\u2019alia no hakerek. ema rona no ko&#8217;alia ne&#8217;e, baibain iha estudu linguistiku katak lapresiza regra barak naran katak ema ne&#8217;ebe ko&#8217;alia, ida rona ne&#8217;e kompriende. Maibe linguajen eskrita ne&#8217;e mak lafasil, nia presiza regra hakerek nian oioin, nia presiza formula.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Atu nune&#8217;e ema seluk bele aprende tuir. Nia diferente ho linguajen ko&#8217;alia. Linguajen eskrita ne&#8217;e labele, uza sistema sentimentu, nia uza sistema lojika matematika nian. Nune\u2019e ema bele haree katak sira kria formula linguajen ne\u2019ebe sira presiza mak sei uza.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e INL iha kompromisu atu fo apoiu tomak ba programa edukasaun inkluzivu, no tulun ekipa KDT-TL ho ADTL nian dezenvolve no prepara material didatiku sira ho kualidade ba nesesidade ema ho difisi\u00e9nsia tilun nian iha ensinu aprendizajen iha Timor-Leste.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) husu ba governu, liu-liu Ministra Edukasaun Dulce de Jesus, atu aprezentasaun lei reko\u00f1esimentu legal ba lian jestu\u00e1l Timor-Leste nian. Organizasaun ne\u2019e enfatiza reko\u00f1esimentu ne\u2019e la\u2019\u00f3s de\u2019it simb\u00f3liku, maib\u00e9 tenke lori mudansa real ba moris ema ho defisi\u00e9nsia tilun sira. Diretora Ezekutivu Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22232,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[61],"tags":[],"class_list":["post-22231","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-edutek"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22231","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22231"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22231\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22233,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22231\/revisions\/22233"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22232"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22231"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22231"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22231"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}