{"id":22234,"date":"2026-02-16T18:20:48","date_gmt":"2026-02-16T09:20:48","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22234"},"modified":"2026-02-16T18:21:20","modified_gmt":"2026-02-16T09:21:20","slug":"tempu-naruk-maluk-difisiensia-tilun-moris-iha-bareira-boot-ema-haketak-sira-husi-edukasaun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/02\/16\/tempu-naruk-maluk-difisiensia-tilun-moris-iha-bareira-boot-ema-haketak-sira-husi-edukasaun\/","title":{"rendered":"Tempu Naruk Maluk Difisi\u00e9nsia Tilun Moris iha Bareira Boot, Ema Haketak Sira Husi Edukasaun"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) konsidera iha tempu naruk governu la haree hetan ema ho difisi\u00e9nsia tilun, no haketak sira husi edukasaun, prestasaun servisu p\u00fabliku, no iha konversa lor-loron iha familia no komunidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Diretora Ezekutivu, Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL), Criscensia Madeira de Jesus, hatete, lian la&#8217;os de&#8217;it instrumentu komunikasaun. Lian nu`udar fundasaun ba pensamentu, lian sai ponte entre ko\u00f1esimentu, no dalan ba dignidade no pertense ka sai nu&#8217;udar na&#8217;in.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 iha tempu naruk maluk difisi\u00e9nsia tilun moris iha bareira boot ida, tanba laiha governu ida atu haree no f\u00f3 atensaun ba sira ho kondisaun ida difisi\u00e9nsia tilun ne\u2019e, tanba ne\u2019e haketek tiha maluk difisiensia sira ne\u2019e husi edukasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBa tempu ne&#8217;ebe naruk, ita nia maun alin no feton sira, no ha&#8217;u rasik ne&#8217;ebe hola parta iha komunidade ida ne&#8217;e, hala&#8217;o moris ho bareira boot ne`ebe dala barak ema laharee hetan, bareira ne&#8217;ebe haketak ami husi edukasaun, husi prestasaun servisu p\u00fabliku, no iha konversa lor-loron iha familia no komunidade,\u201d dehan Diretora Ezekutivu Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) Cricsensia Madeira de Jesus, iha salaun Jo\u00e3o Paul II Comoro, Segunda 16\/02.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, ohin iha workshop nasion\u00e1l atu halo validasaun ba lian Jestu\u00e1l Timor-Leste nian, tanba Validasaun ba lian jestu\u00e1l ida ne\u2019e importante atu garante lian jestu\u00e1l ne\u2019ebe maka inkluzivu iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cOnra boot tebes mai ha&#8217;u hodi simu ita hotu iha workshop validasaun importante ida ne&#8217;e ba Lian Jestu\u00e1l Timor-Leste nian. Ita boot sira nia prezensa iha ne&#8217;e ohin lider, parseiru no membru komunidade defisi\u00e9nsia tilun fahe vizaun ida ne&#8217;ebe hanesan, Timor-Leste ida ne&#8217;ebe kada lian ne&#8217;ebe ko&#8217;alia ka ho sinal Jestu\u00e1l hetan rona no valorizadu,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia afirma, tanba ne\u2019e, ohin loron marka momentu importante ida, validasaun ba lian jestu\u00e1l ida ne&#8217;e. atu asegura ka labarik defisi\u00e9nsia tilun sira bele asesu ba edukasaun no atinji sira nia potensia. Nune\u2019e mos Agradese ba Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o, tanba harii ona sentru aprendijazen ba ema defisiensia tilun.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHa&#8217;u agradese ba Primeiru Ministru, Avo Nana, ne&#8217;ebe rona ami nia halerik iha fulan Agustu 2025 durante akampamentu ba joven ho defisiensia no responde kedan ami nia pedidu hodi hari&#8217;i sentru aprendijazen ba labarik sira ho defisiensia tilun ne&#8217;ebe desde Novembru 2025 ami utiliza ona,\u201d Nia agradese ba PM.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos hato&#8217;o agradese wain mos ba reprezentante Embaixador Australia iha Timor-Leste no ekipa DFAT atu hamutuk ho KDT-TL iha abertura ba kolokiu validasaun idane&#8217;e, ho partisipasaun husi reprezentante defisi\u00e9nsia tilun husi munisipiu hotu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta boot sira hotu nia prezensa hato&#8217;o mensajen importante, katak mundo hare&#8217;e, valoriza no hamriik hamutuk ho komunidade defisi\u00e9nsia tilun iha jornada ba egualdade no ekuidade,\u201d nia konklui.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan, Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusm\u00e3o husu b\u00e1 Minist\u00e9riu Edukasaun (ME) atu reforsa formasaun Lian Jestu\u00e1l b\u00e1 maluk sira ho defisi\u00e9nsia tilun, liu-liu f\u00f3 formasaun barak no kapasitasaun di\u2019ak liu b\u00e1 formad\u00f3r sira atu sira bele hanorin fila fali maluk sira ne\u2019eb\u00e9 defisi\u00e9nsia iha lian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHusu b\u00e1 Ministra Edukasaun tenke iha programa ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak kona b\u00e1 formasaun b\u00e1 formad\u00f3r sira lian jestu\u00e1l nian atu koloka sira iha eskola sira, nune\u2019e sira bele ko\u2019alia ho profess\u00f3r sira no m\u00f3s bele trad\u00fas lian jestu\u00e1l b\u00e1 maluk sira ho defisi\u00e9nsia tilun,\u201d PM Xanana husu.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, Minist\u00e9riu Edukasaun tenke halo programa ida-ne\u2019e hodi hatudu kompromisau IX Governu Konstitusion\u00e1l nian b\u00e1 lian jestu\u00e1l, nune\u2019e fasilita maluk defisiente sira iha tradusaun b\u00e1 transmisaun informasaun hosi m\u00e9dia, fasilita tradusaun iha eventu bo\u2019ot sira, semin\u00e1riu sira no seluk t\u00e1n.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus, hateten, IX Governu Konstitusion\u00e1l liuhosi Minist\u00e9riu Edukasaun, iha kompromisu aas liu atu asegura edukasaun inkluzivu ba ema hotu. Tanba iha Lei Timor-Leste nian, labarik sira hotu iha direitu no iha oportunidade b\u00e1 eskola.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba tuir ita nia Lei de Baze Edukasaun, labarik sira hotu iha direitu atu la&#8217;os de&#8217;it ba eskola, maib\u00e9 m\u00f3s atu iha oportunidade hanesan ba susesu eskol\u00e1r. Tanba ne\u2019e ME tenke buka meius atu hakohak labarik sira hotu, no buka maneira atu asegura katak ida idak simu apoiu ne&#8217;eb\u00e9 presiza atu dezenvolve ho buras iha eskola,\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Planu ME nia labarik ida-idak ne&#8217;eb\u00e9 presiza bele estuda iha lian ne&#8217;eb\u00e9 nia hatene ho di&#8217;ak liu, katak estudante ida-idak ne&#8217;eb\u00e9 presiza sei iha asistente atu aiuda nia iha sala-aula, katak mat\u00e9ria sira hotu modifika tuir estudante ida-idak nia presiza.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cDezde tinan liuba, ami modifika uitoan formasaun ne&#8217;eb\u00e9 f\u00f3 ba edukasaun inkluzivu. Uluk ema b\u00e1 rame-rame hodi halo sosializasaun. Maib\u00e9 agora ami buka meius mais detalladu no t\u00e9kniku hodi ajuda duni labarik sira. Ne&#8217;e inklui ajuda manorin sira atu halo diagn\u00f3stiku no identifika labarik sira ho difikuldade, no m\u00f3s ajuda sira atu halo modifikasaun ba kurr\u00edkulu no m\u00f3s akomodasaun ba sira ne&#8217;eb\u00e9 presiza,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Entertantu, Diretora Institutu Nasional Linguistika (INL) Rossa da Costa Tilman, INL ohin hamrik iha ne&#8217;e ho kompromisu ida atu fo apoiu tomak ba programa edukasaun inkluzivu, no tulun ekipa KDT-TL ho ADTL nian dezenvolve no prepara material didatiku sira ho kualidade ba nesesidade ema ho difisi\u00e9nsia nian iha ensinu aprendizajen iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cOhin ita hotu iha ne\u2019e atu sai sasin ba utilizasaun linguajen jestu\u00e1l nian ne\u2019ebe ita sei validasaun&nbsp;&nbsp;ne\u2019ebe KDT-TL ho ADTL kria espesial ba hodi tolun komunidade difisi\u00e9nsia tilun nian iha ensinu aprendizajen iha ita nia rai doben Timor-Leste,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Reprezenta Embaixador Australia iha Timor-Leste, Ed Wilkinson, hateten, Governu Australia kontente tebes atu suporta governu Timor-Leste, liu-liu ME atu asegura transparasia komprimisu politika realidade liu-liu atu asegura difikulade didisi\u00e9nsia tilun iha Timor-Leste ba asesu edukasaun no preparasaun serbisu liu husi adopta sinal lian jestu\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba prosesu dezenvolvimentu lian jestu\u00e1l lidera husi foinda\u2019e Timor-Leste ho difisi\u00e9nsia sira, prosesu ida ne\u2019e mos demostra ida, ida ne\u2019e hatudu katak lian jestu\u00e1l moris husi komunidade difisi\u00e9nsia sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Lian jestu\u00e1l importante atu garante direitu, edukasaun no serbisu ba ema ho difisi\u00e9nsia sira hotu. Validasaun ida ne\u2019e importante atu garante lian jestu\u00e1l Timor-Leste ne\u2019e inkluzivu, lokal no rekoinese hotu.<\/p>\n\n\n\n<p>Australia liu husi parseiru Dezenvolvimentu kontinua f\u00f3 apoiu ba KDT-TL ho ADTL hodi dezenvolve lian jestu\u00e1l no kapasidade lideransa ida ne\u2019e repleita kultura Australia nian komprimisiu ba dezenviolvimentu lidera husi ema lokal.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL) konsidera iha tempu naruk governu la haree hetan ema ho difisi\u00e9nsia tilun, no haketak sira husi edukasaun, prestasaun servisu p\u00fabliku, no iha konversa lor-loron iha familia no komunidade. Diretora Ezekutivu, Klibur Defisi\u00e9nsia Tilun Timor-Leste (KDT-TL), Criscensia Madeira de Jesus, hatete, lian la&#8217;os de&#8217;it instrumentu komunikasaun. Lian [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22235,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[61],"tags":[],"class_list":["post-22234","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-edutek"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22234","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22234"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22234\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22236,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22234\/revisions\/22236"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22235"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22234"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22234"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22234"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}