{"id":22361,"date":"2026-03-07T08:00:51","date_gmt":"2026-03-06T23:00:51","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22361"},"modified":"2026-03-07T08:00:53","modified_gmt":"2026-03-06T23:00:53","slug":"ci-tl-nian-peskiza-espesies-koral-ai-parapa-no-lenuk-tama-ona-iha-espesies-ameasadu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/03\/07\/ci-tl-nian-peskiza-espesies-koral-ai-parapa-no-lenuk-tama-ona-iha-espesies-ameasadu\/","title":{"rendered":"CI-TL nian Peskiza: Esp\u00e9sies Koral, Ai-parapa, no Lenuk Tama Ona Iha Esp\u00e9sies Ameasadu"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Umbelina dos Reis&nbsp;<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Minist\u00e9riu Agricultura Pecu\u00e1ria Pescas no Florestas (MAPPF), liuhosi diresaun jeral das pescas, aquicultura no jestaun ba rekursu aku\u00e1ticus&nbsp;&nbsp;(DG-PAGRA), hamutuk ho Conservation International Timor-Leste (CI-TL), no autoridade lok\u00e1l inklui estudante universit\u00e1riu implementa programa Solutions for Marine and Coastal Resilience (SOMACORE), in the Coral Triangle iha munis\u00edpiu Manatuto no Bobonaro, objetivu hosi programa ne\u2019e atu hametin sa\u00fade ekosistema, peska, rezili\u00e9nsia ba risku, kresimentu sosioekon\u00f3miku, no mos&nbsp;&nbsp;boa governasaun, lideransa efetivu ho parseria sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Diretor Ezekutivu Conservation International Timor-Leste (CI-TL), Manuel Mendes hateten,&nbsp;&nbsp;liuhusi atividade atu fahe rezultadu peskiza hosi \u00e1rea rua, iha parte munis\u00edpiu Manatuto dadaun iha estabelesimentu \u00c1rea Protejida Mari\u00f1a (APM) Lamsana no munis\u00edpiu Bobonaru iha zona bandu iha Inur-Hitu. Peskiza ne\u2019e durante tinan rua, depois halo analiza dadus no relatoriu kompletu ona no fahe informasaun sira ne\u2019e ba publiku.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>&#8221; Peskiza ne\u2019e iha parte rua, peskiza primeiru hosi biospiesies ba&nbsp;&nbsp;iha tasi okos,&nbsp;&nbsp;segundu peskiza ba ai-parapa sosioekon\u00f3miku, no komunidade sira ne\u2019ebe hela iha areia costeira nian.&#8221; Dehan Diretor Ezekutivu Conservation International Timor-Leste (CI-TL), Manuel Mendes ba Jornalista sira iha Suai Room, Timor Plaza, sexta-feira, 06\/03.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan, rezultadu hosi peskiza mak dadus hosi kobertura iha \u00e1reia ai-parapa nian, no mos \u00e1reia au-ruin, no esp\u00e9sies au-ruin hira mak iha \u00e1reia rua refere, depois animais hanesan ikan sira ne\u2019e esp\u00e9sies hira mak iha tasi laran, peskizador sira identifika ona, no esp\u00e9sies karismatik sira hanesan ikan baleia, dugon, karau tasi, lenuk sira ne\u2019ebe moris iha ne\u2019eba,&nbsp;&nbsp;inklui makikit ne\u2019eb\u00e9 moris kategoria ameasadu iha mundu. Peskiza ne\u2019e implementa direita hosi Timor oan rasik, ita sente orgullu tanba Timor oan mos bele peskiza direita ba ita nia rikusoin tasi nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>&#8221; Ita hetan esp\u00e9sies lubuk ida mak tama iha lista mean, esp\u00e9sies hotu iha mundu ne\u2019e bainhira tama ona iha kategoria conservation ida ne\u2019ebe barak, no besik mout ona iha mundu ne\u2019e kategoria ona iha organizasaun mundi\u00e1l, Esp\u00e9sies koral, ai-parapa no ikan sira ne\u2019ebe iha koral nian, inklui lenuk mos tama iha esp\u00e9sies ameasadu.&#8221; Nia dehan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia konklui hodi rekomenda ba parte relevante sira katak depois de peskiza parte governu hamutuk ho autoridade lok\u00e1l sira estabelese \u00e1reia mari\u00f1a protejida (AMP), signifika \u00e1reia ne\u2019e dedikadu ona ba konservasaun, hodi nune\u2019e labele iha kontinuasaun ba estragus animais hanesan ikan sira, maib\u00e9 ita kontinua halo sensibilizasaun konaba esp\u00e9sies sira ne\u2019ebe mak labele oho no estragus animais iha tasi okos. Nune\u2019e faze tuir mai depois halo deklarasaun ba iha \u00e1reia protejida oins\u00e1 mak ita promove fatin sira ne\u2019e sai hanesan fatin turizmu mari\u00f1a nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia informa, Peskizador hosi parte&nbsp;&nbsp;Conservation Internasion\u00e1l nain haat, envolve hosi Minist\u00e9riu Agrikultura nain haat,&nbsp;&nbsp;total hosi peskizador hamutuk nain ualu (8), inklui graduada hosi universit\u00e1riu no voluntariusira .&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Peskiza primeiru ne\u2019e tinan naruk ona, tanba hahu hosi tinan 2012 iha munisipiu Laut\u00e9m \u00e1reia Nino Konis Santana no munis\u00edpiu Atauro, ne\u2019e peskizador sira hosi exper Internasion\u00e1l, tinan 2016 peskizador expert Internasion\u00e1l kontinua mai peskiza iha illa Atauro, dau-daun ne\u2019e mak iha munis\u00edpiu Bobonaru no Manatuto.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan, Peskizador, Deonizio Barreto Viana Rangel hateten, nia kontente bainhira envolve iha projeitu (SOMACORE) tanba bele aprende diakliu tan no ko\u00f1esimentu klean ba iha \u00e1reia tasi no rai maran nia nune\u2019e ba futuru bele kontribui ba nasaun. Momentu ne\u2019eba sira diskute oins\u00e1 atu foti amostra inklui sample nia iha tasi okos hanesan animais ikan, koral no magrup nian. Momentu ne\u2019eba ida ne\u2019e sai hanesan espasu pozitivu nune\u2019e oins\u00e1 bele kontribui ba iha futuru bainhira sai hanesan peskizador no kontinuador ba ita nia nasaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>&#8221; Tanba Timor-Leste hanesan illa ida ne\u2019ebe tasi mak boot liu rai maran, nune\u2019e tasi mak sai solusaun alternativu nune\u2019e oinsa ita bele kria kresimentu ba ekonomia no diversifika ekonomia rai laran, tanba dau-daun ne\u2019e fundu petrol\u00edferu iha problema nia laran.&#8221; Nia dehan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan, bainhira hala\u2019o peskiza iha tasi okos, risku primeiru ne\u2019ebe sira hasoru duke peskiza iha rai maran. Dezafius ne\u2019ebe sira hasoru durante peskiza iha tasi okos, loron primeiru sira peskiza iha munis\u00edpiu Manatuto ho sira nia ekipa, maibe bainhira sira luku iha tasi okos primeiru sira haree Lafaek mak halo migrasaun ba mai.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia rekomenda ba parte relevante hotu,&nbsp;&nbsp;projetu sira hanesan ne\u2019e kontinua nafatin iha futuru,&nbsp;&nbsp;labele para deit iha semin\u00e1riu hodi nune\u2019e foinsa\u2019e sira ne\u2019ebe iha ko\u00f1esimentu konaba diving tenki pratika ka peskiza nafatin tanba bainhira ko\u2019alia konaba politika dezenvolvimentu ekonomia nia presiza dadus hafoin jeneraliza ba politika ekonomia nian, esperan joven barak mak&nbsp;&nbsp;iha ko\u00f1esimentu konaba peskiza tasi okos no rai maran nia barak liut\u00e1n iha futuru.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Umbelina dos Reis&nbsp; Minist\u00e9riu Agricultura Pecu\u00e1ria Pescas no Florestas (MAPPF), liuhosi diresaun jeral das pescas, aquicultura no jestaun ba rekursu aku\u00e1ticus&nbsp;&nbsp;(DG-PAGRA), hamutuk ho Conservation International Timor-Leste (CI-TL), no autoridade lok\u00e1l inklui estudante universit\u00e1riu implementa programa Solutions for Marine and Coastal Resilience (SOMACORE), in the Coral Triangle iha munis\u00edpiu Manatuto no Bobonaro, objetivu hosi programa [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22362,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-22361","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22361","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22361"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22361\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22363,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22361\/revisions\/22363"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22362"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22361"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22361"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22361"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}