{"id":22387,"date":"2026-03-11T22:12:17","date_gmt":"2026-03-11T13:12:17","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22387"},"modified":"2026-03-11T22:12:49","modified_gmt":"2026-03-11T13:12:49","slug":"rede-ba-rai-antes-eviksaun-governu-sosializa-lei-titularidade-tenki-komunika-klaru-no-respeita-direitus-umanus","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/03\/11\/rede-ba-rai-antes-eviksaun-governu-sosializa-lei-titularidade-tenki-komunika-klaru-no-respeita-direitus-umanus\/","title":{"rendered":"Rede ba Rai: Antes Eviksaun Governu Sosializa Lei Titularidade, tenki Komunika Klaru no Respeita Direitus Umanus"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Adroaldo &#8216;Saretukau&#8217;<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Rede ba Rai (RbR) relata rezultadu di\u00e1logu entre Governu no Sosiedade Sivil konab\u00e1 Pol\u00edtika Rai iha Timor-Leste hamutuk ho lideransa konunit\u00e1riu, parseitu dezenvolvimentu no komunidade afetadu hosi situasaun eviksaun iha \u00e1rea urbana, liu-liu kapital Dili.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Objetivu husi di\u00e1logu ida-ne\u2019e mak atu promove entendimentu mutua no koordenasaun entre parte sira kona-ba jestaun rai, organizasaun urbana no impaktu husi eviksaun sira ne\u2019eb\u00e9 afeta komunidade, partikularmente fam\u00edlia vulneravel sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ha&#8217;u hanoin opportunidade di&#8217;ak, tanba durante povu nia lian, efetadu nia lian, ema ignora, ema nunka rona preokulasaun ne&#8217;eb\u00e9 durante ne&#8217;e sira hato&#8217;o, ba governante sira, ba entidade ne&#8217;eb\u00e9 mak iha responsabilidade ba asuntu eviksaun nian,&#8221;<\/em>&nbsp;dehan Kodenador Nasional Rede ba Rai, Hortencio Pedrito Vieira, iha konferensia imprensa ikus hafoin di\u00e1logu, iha Ot\u00e9l Timor, 11\/03.<\/p>\n\n\n\n<p>Kodenador ne&#8217;e esklarese tan katak, Rede ba Rai la&#8217;os kontra dezenvolvimentu maib\u00e9 dezenvolvimentu ida ne&#8217;eb\u00e9 la&#8217;o ho loloos, dezenvolvimentu ida ne&#8217;eb\u00e9 respeita ba dignidade umana sidadaun nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Entretantu hosi di\u00e1logu ida-ne&#8217;e, partisipante sira identifika pontu importante lima (5) sira no hakarak rekomenda ba Governu Timor-Leste, presiza Sosializa no Implementa Lei Nu 13\/2017 Lei Definisaun Titularidades ba Bein Imoveis atu komunidade sira bele hatene sira nia direitu no Estadu atribui titulu direitu propriedade ba parsela sira ne\u2019eb\u00e9 laiha disputa nune\u2019e bele garante seguransa ba propriedade no rai ba sidadaun ida-idak.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir mak atu garante planeamentu sidade ne\u2019eb\u00e9 sustentavel. Estadu tenke kumpre hodi aplika prosedimentu sira ne\u2019eb\u00e9 hatur ona iha Lei Espropriasaun tanba utilidade p\u00fabliku hanesan planeamentu projetu, identifikasaun ba \u00e1rea ne\u2019eb\u00e9 Governu atu espropria, asegura kompensasaun ne\u2019eb\u00e9 justu ba ema afetadu no implementa planu realojamentu ba ema afetadu sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Presiza mos iha transpar\u00e9nsia no komunikasaun ne\u2019eb\u00e9 klaru entre Governu no komunidade antes implementa medida sira relasiona ho rai no import\u00e1nsia atu asegura katak prosesu eviksaun hala\u2019o tuir lei no respeita prinsipiu direitus umanus.<\/p>\n\n\n\n<p>Nomos tenke iha koordenasaun entre instituisaun governu sira iha jestaun rai hanesan Minist\u00e9riu Justisa, Sekret\u00e1riu Estadu Terras Propriedades, Komisaun Terras atu regulariza no jere propriedade estadu, no fo hanoin ba Sekret\u00e1riu Estadu Asuntu Topon\u00edmia no Organizasaun Urbana (SEATOU) katak SEATOU la iha knar atu halo eviksaun ka despezu administrativa.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ikus mak atu husu ba Instituisaun Estadu no organizasaun Sosiedade Sivil atu nafatin iha boa vontade hodi promove dialogu entre Governu, organizasaun Sosiedade Sivil no komunidade sira atu bele implementa pol\u00edtika rai ida ne\u2019ebe kontribui ba dezenvolvimentu nasional, iha abordajen ne\u2019eb\u00e9 inkluzivu, sustentavel, transparante no sens\u00edvel ba kondisaun komunidade sira nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Enkuantu, Portavoz, nudar mos Xefe Suku Bairo Pite, Joaninha Alves Soares, hatete,&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Pontu hirak ne\u2019e nu\u2019udar rezultadu husi di\u00e1logu ne\u2019ebe ita realiza iha loron ohin Rede ba Rai fiar katak di\u00e1logu ida-ne\u2019e importante tebes atu hametin konfiansa entre parte sira no kontribui ba buka solusaun ne\u2019eb\u00e9 justu no sustentavel ba jestaun rai iha Timor-Leste.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Rede ba Rai mos hein katak rezultadu diskusaun sira iha di\u00e1logu ida ne\u2019e bele sai hanesan kontribuisaun ba dezenvolvimentu politika rai no loke dalan ba serbisu kolaborasaun sira ba povu nia moris di&#8217;ak iha futuru.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Fatin hanesan komunidade afetadu ba alargamentu komponente Naval Hera, Dilva Emiliana Rodrigues Filipe, hato&#8217;o, sira prontu kopera ho governu maib\u00e9 tenki kria kondisaun antes hasai sira, no indemnizasaun ne&#8217;eb\u00e9 governu fo la iha konkordansia di&#8217;ak ho komunidade sira.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Sira iha inisiativa hakarak foti rai, sira mos tenki iha planu, hodi nune&#8217;e, sira foti sai, komunidade sira iha ne&#8217;eba ne&#8217;e labele terus tan ba dala-rua, dala-tolu.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Durante di\u00e1logu ida ne\u2019e, reprezentante husi Governu inklui Vise Primeiru Ministru, Provedoria Direitus Umanus no Justisa, Sekret\u00e1ria Estadu ba Igualdade, no Komisaun Terras inklui Organizasaun Sosiedade Sivil fahe sira nia perspetiva kona-ba Direitu ba rai no nia enquadramentu legal sira, pol\u00edtika organizasaun urbana no esforsu governu atu asegura jestaun rai ne\u2019eb\u00e9 ordenadu no sustentavel no impaktu husi inseguransa direitu ba rai ba feto no komunidade vulneravel sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha tempu hanesan, reprezentante komunidade no Autoridade Lokal sira mos hato\u2019o preokupasaun kona-ba inseguransa husi direitu ba rai, impaktu eviksaun sira nia moris, no risku sosial ne\u2019eb\u00e9 afetadu liu ba grupu vulneravel sira hanesan feto no labarik.&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Adroaldo &#8216;Saretukau&#8217; Rede ba Rai (RbR) relata rezultadu di\u00e1logu entre Governu no Sosiedade Sivil konab\u00e1 Pol\u00edtika Rai iha Timor-Leste hamutuk ho lideransa konunit\u00e1riu, parseitu dezenvolvimentu no komunidade afetadu hosi situasaun eviksaun iha \u00e1rea urbana, liu-liu kapital Dili.&nbsp; Objetivu husi di\u00e1logu ida-ne\u2019e mak atu promove entendimentu mutua no koordenasaun entre parte sira kona-ba jestaun rai, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22388,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-22387","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22387","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22387"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22387\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22389,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22387\/revisions\/22389"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22388"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22387"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22387"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22387"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}