{"id":22406,"date":"2026-03-17T14:33:23","date_gmt":"2026-03-17T05:33:23","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22406"},"modified":"2026-03-17T14:33:25","modified_gmt":"2026-03-17T05:33:25","slug":"osan-falsu-aumenta-ba-beibeik-presiza-solusaun-ida-neebe-komprensivu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/03\/17\/osan-falsu-aumenta-ba-beibeik-presiza-solusaun-ida-neebe-komprensivu\/","title":{"rendered":"Osan Falsu Aumenta Ba Beibeik Presiza Solusaun Ida Ne&#8217;eb\u00e9 Komprensivu"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Hakerek nain<\/strong>\u00a0Moises Vicente<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kazu sira kona-b\u00e1 fabrikasaun no sirkulasaun osan falsu nian foin lalais ne&#8217;e sai hanesan atensaun p\u00fabliku ka ema hotu halo debate iha midia sosial&nbsp;<em>facebook<\/em>&nbsp;sira no iha eskola, merkadu laran no iha fatin hotu-hotu. Iha loron 27 Fevereiru 2026 Banco Centr\u00e1l Timor-Leste (BCTL), Pol\u00edcia Cientifica Investiga\u00e7\u00e3o Criminal (PCIC) no Diresaun Servisu Investisaun Kriminal (DSIK) deteta katak iha ona sirkulasaun osan falsu sentavu 200 iha merkadu nasional. No Jerente Operasaun Moeda husi BCTL, Antonio Esperito Santo hateten osan falsu ne\u2019e BCTL identifika 27 Fevereiru 2026 bainhira sira halao servisu bankariu nina, ne\u2019ebe kliente sira lori f\u00f3 banku mak deteta katak osan falsu kahur ho osan orijin\u00e1l.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kona-b\u00e1 montante moeda falsa ne\u2019e rasik daudaun ekipa sei halo identifikasaun, nune\u2019e seidauk bele f\u00f3 sai total hira, maib\u00e9 tenke informa lalais ba p\u00fabliku atu hatene. \u201cHakarak informa, ba p\u00fabliku katak agora BCTL serbisu hamutuk ho autoridade kompetente sira identifika ona sirkulasaun osan falsu sentavu 200 tinan 2017 ne\u2019eb\u00e9 produs hosi kriminozu sira no sirkula ona iha ita-nia rai-laran. Posivelmente sirkula liu hosi merkadu, loja, estasaun gazolina ka gazo\u00e9l, vendad\u00f3r m\u00f3vel, jogu no fatin sira ema sosa no fa\u2019an sas\u00e1n,\u201d Antonio Espirito Santo hatete iha konfer\u00e9nsia imprensa ne\u2019eb\u00e9 hala\u2019o iha BCTL.&nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha tinan sanulu resin rua liub\u00e1 ba kotuk (2014), tuir relat\u00f3riu sira husi Organizasaun Naun Governamental Sosiedade Sivil&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.fundasaunmahein.org\/2014\/07\/03\/counterfeit-money\/www.fundasaunmahein.org\/2014\/03\/31\/nota-importante-iha-ezekusaun-oje-2014-ba-seitor-defeza-no-siguransa-prespetiva-sosiedade-sivil\/\">Fundasaun Mahein (FM) f\u00f3 sai katak hetan informasaun kona-b\u00e1 osan<\/a>&nbsp;falsu U$20 dolar Amerika ne\u2019eb\u00e9 sirkula iha Dili-laran. Sorte bo\u2019ot to\u2019o agora kuaze osan falsu ne\u2019eb\u00e9 sirkula ho kualidade ida ne\u2019eb\u00e9 aat no fasil atu hatene. Fundasaun Mahein embora nune\u2019e hakarak atu f\u00f3-hanoin ba ninia lee-na\u2019in sira atu matan-moris<a href=\"http:\/\/www.fundasaunmahein.org\/wp-content\/uploads\/2014\/03\/MNH_Nu.06_31032014_Nota.pdf\">&nbsp;kona-b\u00e1 osan-tahan falsu hirak ne\u2019e konsidera la\u2019os osan ne\u2019eb\u00e9 leg\u00e1l<\/a>&nbsp;no sei la simu iha Banku ida ne\u2019eb\u00e9 deit. Tuir Hakerek Na\u2019in nia observasaun durante ne\u2019e se los mak halo hodi produs osan falsu sira ne\u2019e iha pa\u00eds Timor-Leste?.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pergunta ida ne\u2019e, se los mak bele resposta ka orgaun kompetente bele resposta ba ita hotu. Ita hotu ho kuidadu, dala ruma besik ona (ElPres) Eleisaun Presidensial no besik ona (ElPar) Eleisaun Parlamentar sempre iha sirkulasaun ho osan falsu iha p\u00fabliku nia leet. Hanesan foin dadaun fulan Marsu 2026 ne\u2019e iha loja supermerkadu ida iha Dili laran, restaurante balu no iha to\u2019o munisipiu ne\u2019eb\u00e1, sosa na\u2019in ida ba loja refere, kasir na\u2019in iha loja refere lakoi simu ona osan centavus 200 lakoi simu los, no p\u00fablika hotu akompanha iha m\u00eddia social halo video iha&nbsp;<em>facebook<\/em>&nbsp;viral los. Ka iha parte seluk konflitu Iraun vs Israel hamutuk ho Estadus Unidus Am\u00e9rika nia forsa milit\u00e1r harahun halo funu hasoru nasaun Iraun hodi hamate Iraun nia bo\u2019ot. Ne\u2019e mak ema balu buka aproveita situasaun sira ne\u2019e hodi hamate osan centavus 200 dehan katak osan falsu?. Ka loja China sira balu mak halo manovra oin-oin hodi hamate, ita nia osan centavus 200 ne\u2019e. No osan dollar Amerika hakarak eziste lolos iha Timor-Leste?.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha lidun seluk, peritu ekonomia&nbsp;<em>Sharia Dr. Arim Nasim, S.E., M.Sc., A.K.<\/em>&nbsp;subli\u00f1a katak, &#8220;bazeia ba faktu ist\u00f3riku sira, sistema monet\u00e1riu osan-mean no osan-mutin labele haketak hosi subsistema ekon\u00f3miku sira seluk no m\u00f3s pod\u00e9r pol\u00edtiku balu nian. Efetivu la&#8217;\u00f3s de&#8217;it hetan apoiu hosi nasaun ida maib\u00e9 nasaun ida ne&#8217;eb\u00e9 forte.&#8221; Tuir nia, implementasaun atu\u00e1l ba sistema dinar no dirham lad\u00fan efetivu tanba pot\u00e9nsia glob\u00e1l sira, iha kazu ne\u2019e Estadus Unidus Am\u00e9rika no nasaun kapitalista sira ne\u2019eb\u00e9 uza osan fiat ka osan surat-tahan hanesan instrumentu kolonizasaun nian, sei la f\u00f3 dalan ba nasaun ida atu uza moeda osan-mean no osan-mutin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha Lei-Inan Constitui\u00e7\u00e3o Rep\u00fablica Democr\u00e1tica de Timor-Leste (RDTL) deklara katak:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Artigu 142<\/strong><strong>\u02da<\/strong><strong>&nbsp;(Sistema Finansa nian)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lei mak halo sistema finansa nia estrutura atu bele garante formasaun, kaptasaun no seguransa<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">poupansas sira, no m\u00f3s aplikasaun meiu finanseiru sira-ne\u2019eb\u00e9 presiza ba dezenvolvimentu<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">ekon\u00f3miku no sosi\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Artigu 143<\/strong><strong>\u02da<\/strong><strong>&nbsp;(Banku Sentr\u00e1l)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1. Estadu tenke harii banku sentr\u00e1l nasion\u00e1l ida ko-responsavel ba definisaun no<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">ezekusaun pol\u00edtika monet\u00e1riu no finanseiru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">2. Lei mak define funsaun no relasaun entre banku sentr\u00e1l, Parlamentu Nasion\u00e1l no<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Governu, bainhira salvaguarda autonomia jestaun instituisaun finansa nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">3. Banku sentr\u00e1l iha kompet\u00e9nsia eskluzivu atu halo no f\u00f3-sai moeda nasion\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha parte seluk, ema ne\u2019eb\u00e9 halo produs ho osan falsu ne\u2019e krime, tuir Lei Kodegu Penal Timor-Leste hatete klaru:&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Artigu 307<\/strong><strong>\u02da<\/strong><strong>&nbsp;(Kontrafasaun moeda)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>S\u00e9 mak halo kontrafasaun moeda, ka depresia moeda met\u00e1lika lej\u00edtima, ho intensaun atu tau iha sirkulasaun hanesan tebes nian sei kondena ho pena prizaun husi tinan 2 to\u2019o 10.<\/li>\n\n\n\n<li>Enkuantu ema ne\u2019e aleinde pratika faktu sira ne\u2019eb\u00e9 hakerek tiha iha n\u00fameru anteri\u00f3r, koloka moeda iha sirkulasaun efetiva maka pena sei hatodan husi katoluk ida iha limite m\u00e1simu.<\/li>\n\n\n\n<li>S\u00e9 mak tanba akordu ho falsifikad\u00f3r, tau ba fa\u2019an, ka iha sirkulasaun ka husi kualk\u00e9r meiu seluk f\u00f3-sai moeda ne\u2019e sei kondena ho pena prizaun husi tinan 2 to\u2019o 10.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Artigu 308<\/strong><strong>\u02da<\/strong><strong>&nbsp;(Pasajen moeda falsu)&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sees husi kazu sira ne\u2019eb\u00e9 temi tiha iha artigu anteri\u00f3r, s\u00e9 mak hetan atu tau iha sirkulasaun ka tau iha sirkulasaun efetiva hodi fa\u2019an ka liuhosi kualk\u00e9r meiu f\u00f3-sai moeda kontrafasaun ka depresia hanesan tebes nian sei kondena ho pena prizaun husi tinan 2 to\u2019o 6.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ikus liu, Hakerek Na\u2019in nia konkluzaun katak ba kazu sirkulasaun no falsifikasaun osan falsu iha Timor-Leste, husu ba autoridade kompetente sira hanesan autoridade seguransa Pol\u00edsia Nasional Timor-Leste (PNTL) hamutuk ho Pol\u00edcia Cientifica Investiga\u00e7\u00e3o Criminal (PCIC) buka tuir no buka hatene tuir ema sira ne\u2019eb\u00e9 gosta hakarak produs buat osan falsu. Aktu ida ne\u2019e krime tuir Lei Kodegu Pen\u00e1l Timor-Leste deklara klaru los. Ita hotu mos tenke matan moris no neon nain, tamba tinan oin 2027 besik ona ba (ElPres) Eleisaun Presidensial ema balu lansa halo osan falsu hodi sirkula iha povu nia leet, hodi sosa votus ho osan falsu sira ne\u2019e. Husu ba povu hotu-hotu iha territoriu nasional Timor-Leste no Timor-oan balu iha rai liur ne\u2019eb\u00e1 tenke matan kroat hodi hare.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Referensia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ol style=\"list-style-type:lower-alpha\" class=\"wp-block-list\">\n<li>BCTL Identifika Moeda falsa sentavu 200 srikula iha merkadu nasional. Disponivel iha:<a href=\"https:\/\/tatoli.tl\/2026\/03\/04\/bctl-deteta-moeda-falsa-sentavu-200-sirkula-iha-merkadu-nasional\/\">https:\/\/tatoli.tl\/2026\/03\/04\/bctl-deteta-moeda-falsa-sentavu-200-sirkula-iha-merkadu-nasional\/<\/a>.<\/li>\n\n\n\n<li>Constitui\u00e7\u00e3o da RDTL, Artigu 142\u02da kona-b\u00e1 Sistema Finansa nian no Artigu 143\u02da Banku Sentr\u00e1l.<\/li>\n\n\n\n<li>Komunidade Sira Hahu Troka Osan 200 Sentavu iha Banku Sentral Tanba Loja ho Merkadu Hahu Lakoi Simu. Disponivel iha:<a href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/03\/13\/komunidade-sira-hahu-troka-osan-2-00-sentavu-iha-banku-sentral-tanba-loja-ho-merkadu-hahu-lakohi-simu\/\">https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/03\/13\/komunidade-sira-hahu-troka-osan-2-00-sentavu-iha-banku-sentral-tanba-loja-ho-merkadu-hahu-lakohi-simu\/<\/a>.\u00a0<\/li>\n\n\n\n<li>Lei Kodegu Pen\u00e1l Timor-Leste, Artigu 307\u02da\u00a0kona-b\u00e1 Kontrafasaun moeda no Artigu 308\u02da\u00a0Pasajen Moeda Falsu.<\/li>\n\n\n\n<li>Loja no Kioske Balun iha Dili Komesa La Simu Tranzasaun ho Moeda Sentavu 200. Disponivel iha:<a href=\"https:\/\/tatoli.tl\/2026\/03\/13\/loja-no-kioske-balun-iha-dili-komesa-la-simu-tranzasaun-ho-moeda-sentavu-200\/\">https:\/\/tatoli.tl\/2026\/03\/13\/loja-no-kioske-balun-iha-dili-komesa-la-simu-tranzasaun-ho-moeda-sentavu-200\/<\/a>.<\/li>\n\n\n\n<li><em>Marak Uang Palsu Butuh Solusi Menyeluruh<\/em>\u00a0Disponivel iha:<em><a href=\"https:\/\/johnson.co.id\/opini-marak-uang-palsu-butuh-solusi-menyeluruh\/\">https:\/\/johnson.co.id\/opini-marak-uang-palsu-butuh-solusi-menyeluruh\/<\/a>.<\/em><\/li>\n\n\n\n<li>Moeda Falsu 200 Sentavus iha Timor-Leste Perspetiva Juridika Kona-b\u00e1 Krime Falsifikasaun Moeda. Disponivel iha:<a href=\"https:\/\/tatoli.tl\/2026\/03\/10\/moeda-falsu-200-sentavus-iha-timor-leste-perspetiva-juridika-kona-ba-krime-falsifikasaun-moeda\/\">https:\/\/tatoli.tl\/2026\/03\/10\/moeda-falsu-200-sentavus-iha-timor-leste-perspetiva-juridika-kona-ba-krime-falsifikasaun-moeda\/<\/a><\/li>\n\n\n\n<li>Osan Falsu. Disponivel iha:<a href=\"https:\/\/www.fundasaunmahein.org\/2014\/07\/03\/counterfeit-money\/\">https:\/\/www.fundasaunmahein.org\/2014\/07\/03\/counterfeit-money\/<\/a>.<\/li>\n\n\n\n<li>Xefe Governu Orienta BCTL Halo Kompana Sensibilizasaun Kona-ba Moeda Falsa. Disponivel iha:<a href=\"https:\/\/tatoli.tl\/2024\/05\/09\/xefe-governu-orienta-bctl-halo-kampana-sensibilizasaun-kona-ba-moeda-falsa\/\">https:\/\/tatoli.tl\/2024\/05\/09\/xefe-governu-orienta-bctl-halo-kampana-sensibilizasaun-kona-ba-moeda-falsa\/<\/a>.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Artigu&nbsp;ida-ne\u2019e la reprezenta instituisaun ne\u2019eb\u00e9 hakerek-na\u2019in haknar-an ba, maib\u00e9 artigu ida-ne\u2019e opiniaun peso\u00e1l. Hakerek-na\u2019in:&nbsp;<em>Alumni&nbsp;<\/em>&nbsp;Universidade da Paz (UNPAZ)-Direito Criminal no Instituto Superior Cristal (ISC)-Sociologia. Iha sujestaun ruma bele haruka iha email:&nbsp;<a href=\"mailto:vicentemoises0782@gmail.com\">vicentemoises0782@gmail.com<\/a>&nbsp;ou liga +670 75320690.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain\u00a0Moises Vicente Kazu sira kona-b\u00e1 fabrikasaun no sirkulasaun osan falsu nian foin lalais ne&#8217;e sai hanesan atensaun p\u00fabliku ka ema hotu halo debate iha midia sosial&nbsp;facebook&nbsp;sira no iha eskola, merkadu laran no iha fatin hotu-hotu. Iha loron 27 Fevereiru 2026 Banco Centr\u00e1l Timor-Leste (BCTL), Pol\u00edcia Cientifica Investiga\u00e7\u00e3o Criminal (PCIC) no Diresaun Servisu Investisaun Kriminal [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13375,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-22406","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22406","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22406"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22406\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22407,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22406\/revisions\/22407"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13375"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22406"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22406"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22406"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}