{"id":22429,"date":"2026-03-19T22:37:22","date_gmt":"2026-03-19T13:37:22","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22429"},"modified":"2026-03-19T22:37:24","modified_gmt":"2026-03-19T13:37:24","slug":"iha-tl-komunidade-uma-kain-51-seidauk-asesu-bee-moos-ho-kualidade-husi-governu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/03\/19\/iha-tl-komunidade-uma-kain-51-seidauk-asesu-bee-moos-ho-kualidade-husi-governu\/","title":{"rendered":"Iha TL Komunidade Uma-Kain 51% Seidauk Asesu Bee Moos ho Kualidade Husi Governu"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Reportajen David da Costa<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha Sensus tinan 2022, Iha Timor-Leste Komunidade uma-kain 51% seidauk asesu bee moos tratadu torneira p\u00fabliku no kanalizasaun bee ba uma husi governu ho kualidade. Tanba ne\u2019e maka Plataforma Nasional Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL) husu ba nunu governu atu investe ba set\u00f3r Bee moos tanba ida ne\u2019e direitu baziku ema nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Koordenad\u00f3r Jer\u00e1l Plataforma Nasional Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL),&nbsp;&nbsp;Januario Amaral, hatete,&nbsp;&nbsp;Governu tenke halo reflesaun ona, Tanba Timor-Leste kompleta ona 24 anos luta ba libertasaun povu kompara ho luta liberstasaun patria sira nain rua hanesan maib\u00e9 povu barak maka seidauk asesu ba bee moos ne\u2019ebe maka ho kualidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIta hotu tenke halo ona reflesaun to\u2019o 24 anos luta ba libertasaun povu ne\u2019e, tanba sa maka povu kontinua asesu bee ida ne\u2019ebe maka la\u2019o ho kualidade, tanba iha dadus sensus 2022 iha komunidade uma-kain 51% la asesu ba bee mos ne\u2019ebe maka tratadu, siginifika tantu iha torneira publiku inklui kanalizasaun direita ba&nbsp;&nbsp;uma,\u201d dehan Koordenad\u00f3r Jer\u00e1l PN-BESI-TL Januario Amaral, iha Kampaun Asosiasaun HAK Farol, Kinta 19\/03.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 Dezafeiu ka problema boot ne\u2019ebe maka kontribui komunidade sira la asesu ba bee moos ho kualidade ne\u2019e tanba hah\u00fa husi primeiru governu&nbsp;&nbsp;to\u2019o nunu governu seidauk prioritiza asuntu bee moos iha nivel politika so hakerek&nbsp;&nbsp;deit iha dokumentus dehan prioritiza ba bee moos maib\u00e9 iha asaun pratika laiha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bee moos direitu baziku ema nian no m\u00f3s garante moris&nbsp;&nbsp;dignu no saudavel ba povu liu husi asesu ba Bee, Saneamentu no Ijiene. Konstituisaun, konvensaoens insternaisonais, lei, dekreitu lei, Planu Estratejiku Dezenvolvimentu Nasional- PEDN 2011-2030, ho politikas publikas ne\u2019ebe liga ho asuntu bee no saneamentu nu\u2019udar baze fundamentu Estadu&nbsp;&nbsp;nian liu husi Governu atu garantia sidadaun sira nia direitu fundamentu asesu bee moos, saneamentu no ijiene ida ne\u2019ebe seguru, sustentabel no inkluzivu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">No iha Programa IX Governu konstitusional nian iha 3.3 hateten katak Investimentu ba asesu Bee moos no Saneamentu B\u00e1ziku labele adia (ka dada) tan. Laiha infrastrutura ida ne\u2019e mak sei afeta ba sa\u00fade p\u00fablika ka hada\u2019et moras, mate no dezenvolvimentu la di\u2019ak ba labarik sira maib\u00e9 iha asaun pratika laiha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Porta voz&nbsp;&nbsp;Plataforma Nasional Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL), Saturino Ximenes Belo, dehan, iha Rezultadu husi Sensus 2022 Uma kain ne\u2019ebe asesu ba Torneira Publiku hamutuk 39.5%, Uma kain ne\u2019ebe Torneira instala iha uma laran 10.2% no Uma kain ne\u2019ebe kontinua utiliza ou asesu ba Mota, Bee Matan, Lagoa, Kollam no Irrigasaun hodi utiliza ba nesesidade oron-loron nian hamutuk 8.7% no Koleta Udan Been 0.2%. Iha Sensus 2022 ne\u2019e hatudu katak kuaze uma kain besik 51.3% mak seidauk asesu ba bee tratadu torneira p\u00fabliku no kanalizasaun bee ba uma.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha rezultadu monitorizasaun Asosiasun HAK iha tinan 2024 ba iha Suku 56, Aldeia hamutuk 338 ho Tot\u00e1l Populasaun 308,213, Uma Kain hamutuk 66,363, Mane hamutuk 156,250 no Feto hamutuk 151,963. Husi rezultadu refere hatudu, Uma Kain ne\u2019eb\u00e9 asesu ba kanalizasaun ho tot\u00e1l 46,210 (70%), Uma Kain ne\u2019eb\u00e9 asesu ba bee matan ho tot\u00e1l 9,849 (15%) no Uma Kain ne\u2019eb\u00e9 asesu ba bee posu ho tot\u00e1l 10,304 (15%).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Parseiru Dezenvolvimentu sira investe tokon $169.8 iha set\u00f3r fornesimentu bee-moos Timor-Leste nian durante periodu ida-ne&#8217;e, maib\u00e9 sei kontinua nafatin relata ho dezafiu iha sustentabilidade. Husi asesmentu sira ne\u2019eb\u00e9 halo ho parseiru dezenvolvimentu&nbsp;&nbsp;hanesan UNICEF, WHO, WaterAid, Plan International, Partisipa, CVTL, World Vision, ADRA, UNDP+COICA, SIMILE, CARE International no ADB.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cAmi nota katak projetu sira husi parseiru dezenvolvimentu sira hasoru dezafiu signifikativu no interligadu bainhira implementa projetu abastesimentu bee iha Timor-Leste hanesan ezemplu difikuldade jeografia no t\u00e9knika, liga rai iha Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 maioria foho, defikulta iha prosesu instalasaun kadoras, rekursu bee limitadu liga ba&nbsp;&nbsp;fonte bee durante ne\u2019e mak (bee-matan, bee posu\/bee rai okos), iha tempu hanesan la konsege halo, programa kuda bee liu husi trava kdalak\/bee dalan, debu, infiltra saun posu no teras,\u201d Nia dehan<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir, situasaun sira ne\u2019e aumenta grave liut\u00e1n bainhira hasoru mudansa mudansa klim\u00e1tika ne\u2019eb\u00e9 rezulta rai manas naruk, bee matan sira maran hotu no Inundasaun estraga infrastrutura no kauza kontaminasaun ba bee matan. Dezafiu seluk mak rekursu umanu, rekere abilidade espesializadu ba sistema deze\u00f1u ne&#8217;eb\u00e9 apropriadu ba terrenu ne&#8217;eb\u00e9 difisil ho fonte variavel.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alende ne\u2019e, dezafiu institusional &amp; governasaun, hanesan exemplu; limitasaun kapasidade, instituisaun governu liu-liu iha nivel munis\u00edpiu to\u2019o suku dala barak falta esperi\u00e9nsia t\u00e9knika, rekursu finanseiru, no m\u00e3o-de-obra ba planeamentu, supervizaun implementasaun, regulamentu, no jestaun ba tempu naruk.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 mos falta responsabilidade, liga ba koordenasaun entre minist\u00e9riu iha nivel nasion\u00e1l sira, autoridade munisip\u00e1l sira no estrutura jestaun komunit\u00e1ria hanesan konsellu Suku, Grupu Uza Bee bele fraku, hodi hamosu atrazu no lakuna.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha sorin seluk, kestaun sustentabilidade finanseira mos prejudika ba sustentabilidade husi projetu sira ne\u2019e ho kustu kapital aas ba konstrusaun inisi\u00e1l, aumenta tan ho kolesaun tarifa limitadu, sai susar tebes atu asegura nia kustu operasaun no manutensaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba susar atu estabelese no implementa sistema taxa utilizad\u00f3r sustent\u00e1vel tanba kiak, falta kultura pagamentu, laiha sentimentu nain ba obra, no fraku kapasidade jestaun iha nivel komunidade, torneira publika hirak ne\u2019eb\u00e9 mak hari la inkluzivu inklui Grupu Maneja Fasilidade (GMF) kontinua laiha balansu jeneru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia esplika iha esperi\u00e9nsia durante ne\u2019e parseiru sira dala barak foka liu ba infrastrutura foun, sira lakohi atu kontinua no la kobre ba kustu operasion\u00e1l no manutensaun. Maske alokasaun orsamentu governu nian ba set\u00f3r bee, liuliu ba Operasaun no Manutensaun, dala barak la sufisiente atu responde ba sistema fornesimentu bee iha fatin-fatin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba iha Orsamentu Jeral Estadu 2026, ba Setor bee no saneament, Governu aloka hela tokon $25,8 ba programa bee no saneamentu. Finansiamentu mai liuliu husi Fundu Infraestrutura (tokon $10.7), Minist\u00e9riu Obras P\u00fablikas (tokon $6.1 milloens), transfer\u00e9nsia ba Bee Timor-Leste, E.P. (tokon $6), no dotasaun ba RAEOA, Ata\u00faro, no autoridade munis\u00edpiu sira (tokon $9,1).&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 rekursu sira ne\u2019e reafirma kompromisu Governu nian atu habelar Programa Espansaun Infraestrutura Bee no garante asesu ekuitativu ba bee potavel iha nasaun laran tomak. No orsamentu ba Munis\u00edpiu sira laiha Orsamentu ba kategoria Kapit\u00e1l Dezenvolvimentu no Kapit\u00e1l Menor so iha de&#8217;it mak orsamentu ba Salariu Vensimentu no m\u00f3s Beins Servisu inklui orsamentu ba Servisu Munisip\u00e1l Agua, Saneamentu e Ambiente (SMASA) kontinua laiha alokasaun orsamentu espesifiku ba Operasaun Manutensaun ba Bee no Saneamentu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cTanba ne\u2019e, Ami husu ba Governu atu investe ba set\u00f3r Bee moos, Saneamentu no Ijiene liu husi Orsamentu Jer\u00e1l do Estadu (OJE 2027) m\u00ednimu purvolta 3% hodi materializa Programa IX Governu nian ne\u2019eb\u00e9 sita iha 3.3 Investimentu ba asesu Bee moos no Saneamentu B\u00e1ziku labele adia (la adia) tan,\u201d Sira husu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Husu mos ba Minist\u00e9riu das Obras P\u00fablika (MOP) no Minist\u00e9riu Administrasaun Estatal (MAE), atu garante Sustentabilidade fornesimentu Bee moos ba Komunidade sira, liu-liu iha area rurais mak presiza iha alokasaun OGE ba Munis\u00edpiu sira liu-liu alokasaun Orsamentu kategoria ba Operasaun&nbsp;&nbsp;Manutensaun ne\u2019eb\u00e9 adekuadu<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 inklui ba Servisu Munisip\u00e1l Agua, Saneamentu no Ambiente (SMASA) presiza halo rekrutamentu fila fali ba peso\u00e1l Funsion\u00e1riu Postu Administrativu (FPA) atu bele apoiu no monitoriza sistema sira, inklui reforsa Grupu Maneja Fasilidade (GMF) iha area rur\u00e1l. Presiza Halo ona Revizaun ba Dekretu Lei No. 04\/2004<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e mos ba Minist\u00e9riu das Obras P\u00fablika (MOP) inklui Minist\u00e9riu da Agrikultura, Pescas, Pecuaria e Floresta (MAPPF) atu aumentu iha alokasaun Orsamentu Jer\u00e1l do Estadu (OGE 2026) ho adekuadu ba atividade Konservasaun rekursu bee (bee ulun) sira nune\u2019e bele salva udan been infiltra ba rai laran hodi fornese bee ba bee-matan sira iha territ\u00f3riu tomak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">No inklui hah\u00fa investe ba konstrusaun barrajen iha territ\u00f3riu laran atu bele prezerva no sai hanesan armajenamentu ba udan been hodi bele garante fornesimentu Bee ne\u2019ebe sustent\u00e1vel ba komunidade inklui set\u00f3r Agrikultura no m\u00f3s hamenus risku afetasaun ba Mudansa Klim\u00e1tika iha Timor-Leste.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Iha Sensus tinan 2022, Iha Timor-Leste Komunidade uma-kain 51% seidauk asesu bee moos tratadu torneira p\u00fabliku no kanalizasaun bee ba uma husi governu ho kualidade. Tanba ne\u2019e maka Plataforma Nasional Besi Timor-Leste (PN-BESI-TL) husu ba nunu governu atu investe ba set\u00f3r Bee moos tanba ida ne\u2019e direitu baziku ema nian. Koordenad\u00f3r [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22430,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-22429","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22429","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22429"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22429\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22431,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22429\/revisions\/22431"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22430"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22429"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22429"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22429"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}