{"id":22672,"date":"2026-04-20T20:29:17","date_gmt":"2026-04-20T11:29:17","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22672"},"modified":"2026-04-20T20:29:21","modified_gmt":"2026-04-20T11:29:21","slug":"eutl-husu-tr-ignora-reklamasaun-pdhj-virgilio-tr-ho-pdhj-nian-serbisu-laos-tuir-grupu-politiku-nian-ezijensia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/04\/20\/eutl-husu-tr-ignora-reklamasaun-pdhj-virgilio-tr-ho-pdhj-nian-serbisu-laos-tuir-grupu-politiku-nian-ezijensia\/","title":{"rendered":"EUTL Husu TR Ignora Reklamasaun PDHJ, Virgilio: TR ho PDHJ nian Serbisu La&#8217;os Tuir Grupu Politiku\u00a0nian Ezijensia"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Estudante Universit\u00e1riu Timor-Leste (EUTL) husu ba Tribun\u00e1l Rekursu (TR) atu ignora reklamasaun husi Provedoria Direitu Umanus no Justisa (PDHJ) kona-ba revogasaun Lei Pensaun Mens\u00e1l Vital\u00edsia (LPMV). Tanba akordaun Tribun\u00e1l iha ona baze konstitusion\u00e1l no representa interese povu, nune\u2019e la presiza prosesu rekursu tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Porta voz, Estudante Universit\u00e1riu Timor-Leste (EUTL) Natal\u00edcio Nunes, hatete, EUTL husu Tribun\u00e1l Rekursu (TR) atu indefere reklamasaun husi Proved\u00f3r Direitu Umanus no Justisa (DHJ) no mantein akordaun deklarasaun Konstitusionalidade ba revogasaun Lei Pensaun Mensal Vitalisia, tanba LPMV ne\u2019e laiha nesesidade atu PDHJ kontinua halo reklamasaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi husu para Tribun\u00e1l Tenki indefere reklamasaun refe, no husu mantein dezisaun ne\u2019ebe sai ona iha akordaun ne\u2019ebe hatun ona. Tanba ba EUTL laiha nesesidade atu PDHJ kontinua halo reklamasaun atu husu nulidade ba akordaun redere, ba EUTL ne\u2019e laiha nesesidade,\u201d Dehan, Porta Voz EUTL Natal\u00edcio Nunes, liu husi Konferensia Imprensa iha Kampus Central UNTL, Segunda 20\/04.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, bazeia ba keixa husi benefisiariu sira, tuir loloos PDHJ la presiza atu hatama reklamasaun, tanba laiha nesesidade, PDHJ la entende didi\u2019ak, saida maka seguransa juridika, saida mak direitu arquerido, saida maka prinsipiu naun retoratividade, sira la entende didi\u2019ak LPMV direitu fundament\u00e1l ka lae? Ba sira katak ne\u2019e direitu fundament\u00e1l ne\u2019e maka sira kontinua husu ba TR atu deklara katak akordaun refere viola konstituisaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMaib\u00e9, ba ita katak dezisaun ne\u2019ebe iha akordaun refere ne\u2019e reflete duni povu maubere nia hakarak, durante ne\u2019e ita hein paraTribun\u00e1l deklaran konstitusional, i dezisaun Tribun\u00e1l tuir duni saida maka ita nia hakarak, povu nia hakarak,\u201d nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan, PDHJ hanesan halo misaun ida defende Direitu Umanus, maib\u00e9 nia mak defende atu kontinua nafatin osan ida ne\u2019e sulin deit ba grupu minoria ida, ba EUTL hanoin ida ema hotu la aseita PDHJ atu kontinua defende grupu minoria ida, ida ne\u2019e labele akontese iha Timor.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 Tribun\u00e1l Rekursu maka deklara nulidade ba akordaun refere, Tribun\u00e1l la konsitensia ninia dezisaun ne\u2019ebe atur ona iha akordaun maka, EUTL sei halo asaun hasoru TR ho PDHJ no sei halo asaun boot liu ne\u2019ebe halo hasoru Parlamentu Nasional ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTribun\u00e1l deklara nulidade, ami sei tun fila fali, leba kaixaun hasoru PDHJ ho nia ekipa sira, inklui mos leba kaixaun vizita Tribun\u00e1l Rekursu. Ami hatene ona katak sei wainhira asaun mosu, saida mak akontese ita tenki simu i asaun mosu sei aat liu tan ida ita halo hasoru PN,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, Kontinua ezije ba Tribun\u00e1l atu bele indefere ka rezeita reklamasaun PDHJ nia, Tanba ba EUTL ne\u2019e iha nesesidade atu Tribun\u00e1l deklara nulidade, laiha nesesidade atu PDHJ husu tan reklamasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos EUTL deskonfia boot kona-ba motivasaun husi reklamasaun PDHJ, ne\u2019ebe sira konsidera ema lubuk ida maka iha PDHJ nia kotuk no bainhira reklamasun ne\u2019e suesu PDHJ bele hetan previl\u00e9jiu boot husi ida ne\u2019e. Maib\u00e9 sira fiar katak Tribun\u00e1l Rekursu sei kontinua atu halo justisa tuir Konstituisaun RDTL.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta deskonfia boot ida, husi ita nia deskonfia ne\u2019e lubuk ida mak nia kotuk no bainhira ida ne\u2019e susesu nia bele hetan previlejiu boot husi nia parte, maib\u00e9 Tribun\u00e1l ita komfia, husi nia deklarasaun sira ne\u2019ebe resposta ba akordaun Tribun\u00e1l nia ne\u2019e efetivu liu no nia hatur duni, justisa ne\u2019ebe bazeia ba ita nia konsituisaun RDTL, ita fiar TR sei la rona no nia sei la f\u00f3 oin tan ba reklamsaun PDHJ halo,\u201d dehan Cedeligio do Rego.<\/p>\n\n\n\n<p>Porta Voz (EUTL), Bonif\u00e1cio Abi, hatete, luta atu halakon pensaun vital\u00edsia ne\u2019e naruk desde 2007 to\u2019o agora, Ema barak hetan kanek, ran turuk, ruin tohar, simu gas lakrimoj\u00e9neiu, tama sela-prizaun, terus no susar mak foin elimina.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba husi presaun pol\u00edtika povu maubere nian liuhusi instrumentu akad\u00e9miku EUTL mak Parlamentu Nasion\u00e1l aprova ho unanimidade Projetu Lei N\u00fa.11 atu halakon tot\u00e1l pensaun mens\u00e1l vital\u00edsia ba ex-deputadu no ex-titul\u00e1r \u00f3rgaun soberania sira.<\/p>\n\n\n\n<p>No Prezidente Rep\u00fablika (PR) Jos\u00e9 Ramos-Horta, promulga Lei N\u00fa 7\/2025 hodi halakon pensaun vital\u00edsia, maski depois ex-benefisi\u00e1riu sira ho apoiu PDHJ tenta kontesta iha Tribun\u00e1l Rekursu, maib\u00e9 Tribun\u00e1l deside katak lei ne\u2019e konstitusion\u00e1l tanba konsidera interese povu no situasaun sosi\u00e1l-ekon\u00f3mika rai nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Tribun\u00e1l Rekursu deklara katak revogasaun LPMV konstitusion\u00e1l tanba bazeia ba interese povu no realidade objetivu sosi\u00e1l, ekonomia no pol\u00edtika ne\u2019ebe muda, ho prinsipiu katak lei tenki adapta ba dinamika sosiedade atu la domina ka koloniza sosiedade rasik.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta hotu akompa\u00f1a katak, depois de akordaun ne\u2019e sai liu loron balun de\u2019it, PDHJ ne\u2019ebe liman-ain elite sira nian iha Timor-Leste ne\u2019ebe nunka reko\u00f1ese povu maubere nia rezist\u00e9nsia, mak hato\u2019o tan reklamasaun ba Tribun\u00e1l Rekursu hodi deklara nulidade ba akordaun refere,\u201d dehan Bonif\u00e1cio Abi.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, EUTL f\u00f3 xamada atensaun ba PDHJ katak, para ona sukit-lia no bobar-lia tun-sa\u2019e hamutuk ex-benefiai\u00e1riu sira ne\u2019ebe durante tinan naruk goza pensaun mens\u00e1l vital\u00edsia no direitu regalia sira seluk iha povu maioria kiak nia leten.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cEzist\u00e9nsa PDHJ ne\u2019e atribui husi konstituisaun no povu selu ita bo\u2019ot sira liuhusi orsamentu jer\u00e1l Estadu (OGE). Povu selu ita bo\u2019ot sira atu defende no pro ba povu kiik no kbiit la\u2019ek sira, la\u2019os ba defende fali elite minoria iha rai doben ida ne\u2019e,\u201d Sira husu.<\/p>\n\n\n\n<p>Konstituisaun Republika Demokr\u00e1tika Timor-Leste (K-RDTL) ne\u2019e eziste tanba povu maubere nia luta no nia sakrif\u00edsiu la\u2019os elite minoria ne\u2019ebe PDHJ defende mate an. Tanba PDHJ nia papel mak atu defende boa governasaun, direitus humanus no justisa ba povu maioria, laloos minoria elite.<\/p>\n\n\n\n<p>Objetivu Estadu ne\u2019ebe hat\u00far iha Konstitisaun RDTL katak, Estadu liuhusi governu ho nia instituisaun p\u00fabliku hotu-hotu tenki harii sosiedade ho baze justisa sosi\u00e1l ba nia isin no ba klamar, laloos ba harii sosiedade ba elite minoria.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos, EUTL husu m\u00f3s ba Tribun\u00e1l Rekursu ne\u2019ebe hala\u2019o m\u00f3s funsaun Tribun\u00e1l Supremu Justisa (STJ) nian iha Timor-Leste perante artigu 164, n\u00fa. 2 K-RDTL katak, mantein akordaun ne\u2019ebe f\u00f3 sai ona antes. Tanba desizaun husi TR hanesan m\u00f3s STJ ka \u00faltima inst\u00e1nsia, nune\u2019e laiha ona dalan ba parte s\u00e9 de\u2019it atu hato\u2019o tan reklamasaun. Ho ne\u2019e akordaun refere nu\u2019udar forsa jer\u00e1l no obrigat\u00f3ria ba parte hotu-hotu tenki kumpri.<\/p>\n\n\n\n<p>No husu mos ba orgaun soberania sira, Akordaun Tribun\u00e1l Rekursu sai hanesan apelu jur\u00eddiku ba Prezidente Rep\u00fablika, Parlamentu Nasion\u00e1l no Governu atu orgaun soberania tolu responde ho pol\u00edtikas p\u00fablikas ne\u2019ebe efetivu no pro povu maubere liuhusi investimentu iha set\u00f3r vit\u00e1l sira hanesan edukasaun, agrikultura, turizmu, sa\u00fade, infraestrutura b\u00e1zika no seluk tan atu asegura moris di\u2019ak ba povu.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e EUTL husu ba kamda sosial sira hotu, mai hamutuk unifika ideia no forsa halo vijil\u00e1nsia maxima no tot\u00e1l to\u2019o ba vit\u00f3ria fin\u00e1l \u201cbem comum ba ema hotu\u201d. S\u00f3 hamutuk de\u2019it mak bele rezulta mudansa kualitativu ida, no ida ne\u2019e hakerek ona no prova ona iha ist\u00f3ria umanidade nian iha luta libertasaun nasion\u00e1l.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Asuntu ne\u2019e Neon Metin konfirma ho Preved\u00f3r Direitu Umanus no Justisa (PDHJ), Virg\u00edlio da Silva Guterres \u2018Lamukan\u2019, hateten nu\u2019udar grupu presaun EUTL halo nia papel. Hanesan uluk, sira halo ba Parlamentu Nasional, sira mos bele halo ba entidade Estadu seluk, hanesan TR ka PDHJ, ne\u2019ebe tuir sira bele responde ka akomoda sira nia aspirasaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"798\" data-id=\"22433\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-23-at-16.15.42-1024x798.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-22433\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-23-at-16.15.42-1024x798.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-23-at-16.15.42-300x234.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-23-at-16.15.42-768x599.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-23-at-16.15.42-539x420.jpeg 539w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-23-at-16.15.42-640x499.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-23-at-16.15.42-681x531.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/WhatsApp-Image-2026-03-23-at-16.15.42.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Provedor Direitu Umanus no Justi\u00e7a, Virgilio da Silva Guterres. [Foto: David]<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>\u201cBuat ne\u2019ebe EUTL tenki konsidera mak, PDHJ no TR nia ezistensia ne&#8217;e bazeia mandatu Konstituisaun nian. PDHJ halo fiskalizasaun abstrata ba konstitusionalidade lei ruma ne&#8217;e la&#8217;os dever moral ka politiku, Maib\u00e9 tanba hala&#8217;o nian mandatu tuir artigu 150, 151 KDRTL,\u201d dehan, Proved\u00f3r \u2018Lamukan\u2019, liu husi via WhatsApp ba Neon Metin ohin.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia subli\u00d1a, TR ho PDHJ nia serbisu no nia desizaun la&#8217;os tuir grupu politiku ruma nia ezijensia ka hakru\u2019uk ba partidu politiku ruma nia orientasaun, maib\u00e9 tuir konsiderasaun no tr\u00e1mites konstitusionais. Atu indefere ka atu konsidera reklamasaun PDHJ nian, ne&#8217;e kompetensia juiz sira iha TR nian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ne\u2019e, iha reklamasaun, PDHJ la kestiona desizaun TR nian kona-ba LMPV. Maib\u00e9 PDHJ nia reklamasaun kestiona argumentu TR nian atu justifika desizaun final, liliu kona-ba ameasa ba seguransa jur\u00eddika liuhosi aplikasaun retroativa. aplikasaun retroativa lei ne\u2019ebe prejudika sidadaun nia direito viola artigo 24 KRDTL,\u201d nia dehan&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia subli\u00f1a, PDHJ mos kestiona v\u00edcio prosesual (prosesu troka no substitui juiz iha plenario). PDHJ fiar katak bainhira prosesu falla, argumentu sala, halo desizaun Tribunal la forte. Kualker desizaun Tribunal (jurisprudence) tenki iha forsa juridika atu limita aplikasaun arbitraria (<em>sewenang-wenang<\/em>) hosi parte seluk aban bainrua. Liuliu tenki tane-as prinsipiu Konstitusional sira. Bele akses dokumentu PDHJ nian iha&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.pdhj.tl\/\">www.pdhj.tl<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos Preved\u00f3r Direitu Umanus no Justisa apresia mos movimentu Estudante Universit\u00e1riu Timor-Leste sira nia akuzasaun ba nia ne\u2019e, maib\u00e9, akuzasaun ne\u2019e la refleta sira nia kar\u00e1ter akad\u00e9miku, Tanba ne\u2019e husu ba EUTL labele hafoer sira nia movimentu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHusu alin EUTL sira atu labele hafo&#8217;er sira nia movimentu, movimentu ne&#8217;ebe ha&#8217;u mos apresia, ho akuzasaun baratu sira. Akuzasaun sira ne&#8217;e la refleta sira nia kar\u00e1ter akad\u00e9miku. Se buat ruma (todan) karik iha ha&#8217;u PDHJ nia kabaas ka ulun ohin loron, mak Konstituisaun RDTL,\u201d Nia afirma.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia esplika, tanba ne\u2019e, justisa sosial ne&#8217;e hari iha respeitu mutuo ba ema ida-idak nia direitu, Justisa sosial la iha maioria ka minoria. \u201cIta labele sakrifika sidadaun ida nia dignidade (direitu) atu salva sidadaun rihun ida nia moris di\u2019ak\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e ba PDHJ, atu defende sidadaun nia direitu umanu ne&#8217;e la haree ba mairoria ka minoria. Sidadaun ida de&#8217;it mak hato&#8217;o keixa mai mos, PDHJ iha obrigasaun atu defende.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Estudante Universit\u00e1riu Timor-Leste (EUTL) husu ba Tribun\u00e1l Rekursu (TR) atu ignora reklamasaun husi Provedoria Direitu Umanus no Justisa (PDHJ) kona-ba revogasaun Lei Pensaun Mens\u00e1l Vital\u00edsia (LPMV). Tanba akordaun Tribun\u00e1l iha ona baze konstitusion\u00e1l no representa interese povu, nune\u2019e la presiza prosesu rekursu tan. Porta voz, Estudante Universit\u00e1riu Timor-Leste (EUTL) Natal\u00edcio Nunes, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22673,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-22672","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22672","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22672"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22672\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22674,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22672\/revisions\/22674"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22673"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22672"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22672"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22672"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}