{"id":22785,"date":"2026-04-30T12:47:03","date_gmt":"2026-04-30T03:47:03","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22785"},"modified":"2026-04-30T12:47:06","modified_gmt":"2026-04-30T03:47:06","slug":"mdi-sis-lansa-relatoriu-persepsaun-sosiedade-ba-asean-komprensaun-limitadu-no-preokupasaun-ekononimika-lokal","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/04\/30\/mdi-sis-lansa-relatoriu-persepsaun-sosiedade-ba-asean-komprensaun-limitadu-no-preokupasaun-ekononimika-lokal\/","title":{"rendered":"MDI-SIS Lansa Relatoriu Persepsaun Sosiedade Ba ASEAN: Komprensaun Limitadu no Preokupasaun Ekononimika Lokal"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen estajiariu Isac Sarmento<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Mata Dalan Institute&nbsp;&nbsp;for Strategic and International Studies (MDI-SIS), lansa relat\u00f3rio peskiza, no apresenta rezultadu survey foun konaba persepsaun p\u00fabliku relasionadu ho membru Association of Southeast Asian Nations(ASEAN).<\/p>\n\n\n\n<p>Ba Neon Metin Koordenador MDI-SIS,&nbsp;<strong>Valentim da Costa Pinto&nbsp;hateten&nbsp;<\/strong>atividade prinsip\u00e1l mak foku liu b\u00e1 peskiza, hodi entidade p\u00fabliku no m\u00f3s governu sira ne\u2019b\u00e9 mak iha autoridade halo Pol\u00edtika P\u00fabliku tenke haree b\u00e1 asuntu ne\u2019eb\u00e9 mak ASEAN permite, ho nune\u2019e Pol\u00edtika P\u00fabliku sira tenke asegura no nafatin tau aas interese nasion\u00e1l sira hodi garante katak adezaun ne\u2019e la\u2019os atu favorese b\u00e1 grupu balun de\u2019it maib\u00e9 tenke promove interese nasion\u00e1l nian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cita hakarak ajuda fornese informasaun sira ne\u2019eb\u00e9 que ho evidensia, ho baze evidensia ninian b\u00e1 ita-nia governante sira, instituisaun p\u00fabliku sira ne\u2019eb\u00e9 que halo pol\u00edtiku p\u00fabliku sira ne\u2019e para tenke reflete duni b\u00e1 ita-nia situasaun atu\u00e1l no m\u00f3s bele responde b\u00e1 ita-nia komitmentu sira ne\u2019eb\u00e9 que atu apoiu b\u00e1 rezion\u00e1l sira-nian\u201d dehan Diret\u00f3r MDI-SIS Koko Valentino<\/p>\n\n\n\n<p>Liuhusi atividade refere Diret\u00f3r ne\u2019e m\u00f3s hakarak rekomenda b\u00e1 parte governu atu haforsa entidade sira hodi konsiente katak Timor-Leste nia adezaun ida ne\u2019e presija iha pr\u00e1tika sira bazeia b\u00e1 partisipasaun ne\u2019e rasik, ho nune\u2019e loron ruma ita-nia estadu labele f\u00f3 surpreza b\u00e1 sidadaun ne\u2019eb\u00e9 laiha ko\u00f1esementu ka lahetan informasaun b\u00e1 adezaun refere entaun ema hirak ne\u2019e bele sai vitima.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201centidade hot-hotu tenke apoiu tanba agora ne\u2019e ita la\u2019os ona hateten dehan ita adere b\u00e1 ASEAN ne\u2019e f\u00f3 vantajen ka dezvantajen mais hanesan sidadaun ita tenke komesa aseita ona b\u00e1 estadu nia desizaun hodi adere b\u00e1 plataforma region\u00e1l ida ne\u2019e entaun ita tenke kontinua halo para loron ruma ne\u2019e tenke hateten dehan 10anos ka 20anos mai oin ne\u2019e pelumenus mudansa saida mak akontese iha ita-nia rai b\u00e1 ita-nia adezaun ida ne\u2019e\u201d nia hatutan&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan membru&nbsp;&nbsp;MDI-SIS Marta da Silva husi peskiza ne\u2019e identifika obstaklu relasiona komprensaun publiku nian konaba ASEAN.<\/p>\n\n\n\n<p>Marta dehan sei menus konsultasaun p\u00fabliku, no governu la halo sosializasaun, nune komunidade sira la hatene ho loloos Timor-Leste nia adezaun b\u00e1 ASEAN no benefisiu saida mak&nbsp;&nbsp;sei hetan.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi entrevista ne\u2019eb\u00e9 sira halo iha munisipiu hatudu 70% hatan katak, sira hatene maib\u00e9 ho konsiensia de\u2019it, liuhusi haree iha televizaun no 30% hatan katak sira kuaze la rona informasaun konaba implikasaun Timor adere b\u00e1 ASEAN.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cita falta konsultasaun no preparasaun, preparasaun atu kompete iha merkadu ASEAN nian, falta atu prepara ita-nia set\u00f3r pribadu sira, ialta prepara ita-nia small entrepreneur sira,&nbsp;&nbsp;falta prepara ita-nia produtu sira ne\u2019eb\u00e9 atu compete\u201d, dehan Marta.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Marta afirma tuir lolos governu uza tempu ne\u2019e ho masimu, hodi diversifika&nbsp;&nbsp;economia, oins\u00e1 ita-bele eleva hotu investe set\u00f3r edukasaun, saud\u00e9, seguransa aihan para ema lalika mal nutrisaun ou bee no saneamentu ou set\u00f3r turizmu.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho nune\u2019e equipa Think Tank&nbsp;&nbsp;rekomenda governu halo avaliasaun b\u00e1 planu governu nian, liu-liu b\u00e1 Orsamentu Jer\u00e1l Estadu(OJE), tanba dalabarak orsamentu hirak ne\u2019e gastus maka\u2019as liub\u00e1 parte administrasaun nian, maib\u00e9 set\u00f3r edukasaun, agrikultura, saud\u00e9 no bee moos kuaze hetan persentazen ne\u2019eb\u00e9 ki\u2019ik liu, kuaze 20% de\u2019it.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cami hanoin katak governu tenke ser hadia sira-nia kapasidade de implementasaun la\u2019os montante osan de\u2019it, kuandu ita halo analiza b\u00e1 orsamentu, orsamentu ne\u2019e dalaruma hotu mais kualidade kapasidade implementasaun laiha entaun presija haree\u201d, Marta konklui.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha eventu ne;e hetan partisipasaun husi&nbsp;governu, instituisaun akad\u00e9mika no sosiedade siv\u00edl hodi fahe hanoin konaba influensia pol\u00edtika, envolvimentu rejion\u00e1l no dezenvolvimentu transformativu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen estajiariu Isac Sarmento Mata Dalan Institute&nbsp;&nbsp;for Strategic and International Studies (MDI-SIS), lansa relat\u00f3rio peskiza, no apresenta rezultadu survey foun konaba persepsaun p\u00fabliku relasionadu ho membru Association of Southeast Asian Nations(ASEAN). Ba Neon Metin Koordenador MDI-SIS,&nbsp;Valentim da Costa Pinto&nbsp;hateten&nbsp;atividade prinsip\u00e1l mak foku liu b\u00e1 peskiza, hodi entidade p\u00fabliku no m\u00f3s governu sira ne\u2019b\u00e9 mak iha [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22786,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-22785","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22785","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22785"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22785\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22787,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22785\/revisions\/22787"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22786"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22785"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22785"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22785"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}