{"id":22805,"date":"2026-05-04T19:21:02","date_gmt":"2026-05-04T10:21:02","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22805"},"modified":"2026-05-04T19:21:07","modified_gmt":"2026-05-04T10:21:07","slug":"fretilin-husu-hapara-rasismu-iha-pn-fokus-tenki-ba-problema-real-povu-nian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/05\/04\/fretilin-husu-hapara-rasismu-iha-pn-fokus-tenki-ba-problema-real-povu-nian\/","title":{"rendered":"FRETILIN Husu Hapara Rasismu Iha PN, Fokus Tenki Ba Problema Re\u00e1l Povu Nian"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bankada Frente Revolucion\u00e1ria de Timor-Leste Independente, (FRETILIN), husu atu para pratika rasismu no diskriminasaun iha Parlamentu Nasion\u00e1l, no f\u00f3 apelu ba deputadu sira atu f\u00f3kus ba problema re\u00e1l povu nian. Tanba ne\u2019e, debate pol\u00edtiku tenki halo ho maturidade no responsabilidade, la\u2019os transforma sai atake pessoal ne\u2019eb\u00e9 bele kria divizaun no ameasa unidade nasion\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Deputada Bankada Fretilin Veronica Fernandes, hateten, ohin, Bankada FRETILIN hakarak hato\u2019o preokupasaun boot kona-ba fenomena f\u00f3un ida ne\u2019eb\u00e9&nbsp;&nbsp;komesa iha Parlamentu Nasion\u00e1l,&nbsp;&nbsp;uma fukun Povu Maubere nian,&nbsp;&nbsp;liu-husi intervensaun balu ne\u2019eb\u00e9 hatudu tend\u00e9nsia&nbsp;&nbsp;nakonu ho odiu, vingansa no diskriminasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha intervensaun hirak ne\u2019e la\u2019\u00f3s de\u2019it ataka difer\u00e9nsia ideia, maib\u00e9 mos ataka identidade haree ba ras, religiaun, no tenta diminui valor ema sira ne\u2019eb\u00e9 kontribui iha luta libertasaun, liu-liu hirak ne\u2019ebe maka luta iha frente externa.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIda ne\u2019e ita la simu no labele aseita, tanba Parlamentu Nasion\u00e1l la\u2019os fatin atu promove divizaun, Parlamentu mak fatin atu eduka, atu debate ho maturidade, no atu buka solusaun ba povu nia problema,\u201d dehan Deputada Bankada Fretilin, Veronica Fernandes, bainhira halo nian intervensaun iha reuniaun plenaria iha PN, segunda 4\/05.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, ema hotu hatene katak krize 2006 la\u2019os simples, bainhira iha tentativa atu interpreta fali krize 2006 ho maneira&nbsp;&nbsp;&nbsp;hanesan instrumentu politika, ida ne\u2019e bele lori risku boot. Krize 2006 mak momentu kanek ida iha Timor nia ist\u00f3ria. Ema barak sofre, ema barak lakon vida, no to\u2019o ohin loron, kanek ida ne\u2019e seidauk kura tot\u00e1l.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Krize 2006 rezultadu husi jogu politiku sira nian ba hetan poder liu husi dalan divizaun no rasismu. Ka matenek nain sira hanaran \u201cdivide et impera\u201d fahe atu ukun. Husi krize 2006\/2007, tenki serve hanesan lisaun boot ba Timoroan hotu hodi hametin unidade nasion\u00e1l no koezaun sosi\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ne\u2019e, ita tenki trata ist\u00f3ria ho responsabilidade, la\u2019os atu lori fali trauma ba povu,&nbsp;&nbsp;f\u00f3 sasin sira ne\u2019ebe nakonu ho \u00f3dio no vingansa maske faktu hatudu ona se los mak sai autor ba krize horizont\u00e1l ida ne\u2019e,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia salienta, iha konstituisaun Rep\u00fablika Demokr\u00e1tika Timor-Leste mak base unidade Timor nian. Artigu 16 hatete klaru: Sidadaun hotu-hotu iha direitu hanesan, no ema ida labele hetan diskriminasaun tanba ras, religiaun, lingua, origem etnika ka konviksaun pol\u00edtika.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cNe\u2019e la\u2019os de\u2019it liafuan iha surat tahan, ida ne\u2019e mak prinsipiu fundament\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 ita hotu jura atu respeita no kumpri. Se ita viola prinsipiu ne\u2019e iha uma fukun povu nian nune\u2019e, ita seidauk respeita ita nia pr\u00f3pria Konstituisaun,\u201d nia Afirma<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos, iha Preambulu Konstituisaun mos hatudu klaru katak luta libertasaun hala\u2019o iha frente tolu: Frente Armada iha rai laran, Frente Klandestina iha inimigu nia leet, iha Vila no Frente externa iha mundu nia matan ka iha estranjeiru, Hotu-hotu importante.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba Hotu-hotu kontribui, tanba ne\u2019e, tentativa atu dehan katak luta ida mak aas liu luta seluk ida ne\u2019e la justu, no la respeita Timor nia ist\u00f3ria basa Libertasaun Timor-Leste mak rezultadu husi unidade Timoroan nian, la\u2019os&nbsp;&nbsp;husi kompetisaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Bankada FRETILIN preokupa bainhira iha Parlamentu ida ne\u2019e, debate sira muda argumentu ba atake pessoal, husi&nbsp;&nbsp;ne\u2019e&nbsp;&nbsp;ko\u2019alia ona kona-ba rasa, religiaun&nbsp;&nbsp;no&nbsp;&nbsp;minimiza Veteranu sira iha frente externa&nbsp;&nbsp;sai hanesan arma politika, ne\u2019e&nbsp;&nbsp;sinal perigu, resultadu mak divisaun entre povu, kria frasilidade ba unidade Nasion\u00e1l. Tanba ne\u2019e, maluk sira, parlamentu Nasion\u00e1l tenki f\u00f3 ezemplu, la\u2019os fatin atu promove diskriminasaun, Parlamentu mak eskola ba demokrasia, fatin atu defende interese povu tomak.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cRe\u00e1lidade ohin loron hatudu katak Timor-Leste infrenta problema seriu oin-oin, ne\u2019ebe tenki sai f\u00f3ku ita hotu nian no buka solusaun hamutuk liu husi debate objetiva ba problema sira hanesan invazaun Mafia no krime transnasion\u00e1l iha Timor-Leste hodi kaptura ita nia estadu, sirkulasaun osan falsu destroe ita nian komersiu, kolapsu iha Setor&nbsp;&nbsp;Sa\u00fade,&nbsp;&nbsp;kualidade edukasaun ne\u2019ebe mukit tebes, korupsaun no nepotismu sai transparente liu iha servisu publiku,\u201d nia esplika.<\/p>\n\n\n\n<p>Asuntus sira ne\u2019e mak presiza buka solusaun, la\u2019os ataka diskriminatoria, rasismu, no buka hatudu-an hanesan vitima [play victim] hodi destrai publiku nian antesaun husi debate ida lolos ne\u2019ebe Parlamentu tenki halo nu\u2019udar kontabilidade ida ba povu nia fiar no konfiansa.<\/p>\n\n\n\n<p>Etika no moral politiku ka ukun-nain sira nian, maka dignidade no soberania ninian povu. Etika no moral ukun-nain sira nian mak respeitu sasan publiku nian nu\u2019udar nain mak povu no la\u2019os nakfilak sai benefisiu privadu nian. Etika no moral ne\u2019e hahalok no pratika loron-loron. La\u2019os liafuan ne\u2019ebe ita temi de\u2019it iha ibun tutun, maib\u00e9 iha hahalok pratika kontrariu tebes.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba ne\u2019e, orijen ka rasa ema ida nian&nbsp;la bele sai arma pol\u00edtika, Religiaun la bele sai instrumentu ba atake no Identidade la bele uza atu fahe povu. Ita nia liafuan iha Parlamentu iha poder boot, se uza sala, bele kria problema Re\u00e1l iha komunidade,\u201d nia hateten.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Parlamentu Nasion\u00e1l fatin ba promove demokrasia fatin halo konfrontasaun dialetika ka fatin halo kritika malu&nbsp;&nbsp;ba interese povu nian. Tanba ne\u2019e, kritika la\u2019os krime, kritika la\u2019os falta moral, kritika mak parte husi Demokrasia, se tauk no alergia ba&nbsp;&nbsp;kritika&nbsp;&nbsp;ida ne\u2019e seidauk prontu atu lidera.<\/p>\n\n\n\n<p>Hanesan Joven ida ne\u2019ebe hamrik firme kontinua luta ba Prinsipiu lulik Fretilin nian ho orgulhu hatete katak Fretilin, bainhira moris defende kauza komun ida maka luta ba libertasaun Patria no povu, kaer metin ba unidade no inkluzaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTanba, faktu istoria haktuir momos, bainhira hahu kedas fundasaun nasion\u00e1lismu no patriotismu Timoroan nian. Lider sira uluk la husu malu o husi ne\u2019ebe? no o nia religiuan saida? sira so husu de\u2019it; o prontu atu luta ba Timor ka lae?, valor ida ne\u2019e mak lori ita to\u2019o independ\u00e9nsia, tanba ne\u2019e, valor ida ne\u2019e ita labele muda,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia subli\u00f1a, lorosae,&nbsp;&nbsp;loromu tasi feto too tasi mane! inklusaun la\u2019os opsaun maib\u00e9 inklusaun ne\u2019e obrigasaun ida! Inkluzaun la signifika tenki hamutuk iha poder, maib\u00e9 signifika konsidera malu, promove dame, no utiliza difer\u00e9nsia hanesan f\u00f3rsa ida.<\/p>\n\n\n\n<p>Hanesan jerasaun f\u00f3un hakrak f\u00f3 apelu ida ba&nbsp;&nbsp;Parlamentu Nasion\u00e1l, liu-liu maluk&nbsp;&nbsp;jerasaun f\u00f3un sira,&nbsp;&nbsp;Para diskriminasaun, para uza ras no religiaun para ona kee krize 2006&nbsp;&nbsp;hanesan arma pol\u00edtika&nbsp;&nbsp;hodi ataka malu no kontinua respeita veteranu hotu, iha frente hotu-hotu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Servisu Nain Timor-Leste, Heroi Sira Ne\u2019eb\u00e9 Merese Justisa no Dignidade<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHakarak hato\u2019o Parabens ba Servisu nain sira iha Timor laran tomak ne\u2019ebe selebra loron traballad\u00f3r iha 1 de maio liu ba. Ita heroi lolos mak servisu nain sira ne\u2019eb\u00e9 la kolen ba produs hahahn ba ita, ba kuidadu ita nia saude, ba hanorin no eduka Timoroan sira, ba taumatan limpeza no hijene, ba hada fatuk, fui simenti, solda besi, ba kriasaun no inovasaun oin-oin hodi hari Timor nu\u2019udar uma ida ba Timoroan hotu,\u201d nia<\/p>\n\n\n\n<p>Servisu nain sira ne\u2019e la mai husi rasa, etnia, ka relijaun ida, sira mai husi objetivu ida mak hadia sira nian moris no sira nian rai-doben Timor-Leste. Mesmu hetan dezafiu oin-oin, hanesan injustisa salarial, espasau inseguransa, traballu perkariu, seguransa no sustentabilidade traballu, dignifikasaun traballu domestiku. Dezefiu sira ne\u2019e mak tenke buka hamutuk solusaun ba justisa ida re\u00e1l duradora ba servisu nain hotu-hotu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Bankada Frente Revolucion\u00e1ria de Timor-Leste Independente, (FRETILIN), husu atu para pratika rasismu no diskriminasaun iha Parlamentu Nasion\u00e1l, no f\u00f3 apelu ba deputadu sira atu f\u00f3kus ba problema re\u00e1l povu nian. Tanba ne\u2019e, debate pol\u00edtiku tenki halo ho maturidade no responsabilidade, la\u2019os transforma sai atake pessoal ne\u2019eb\u00e9 bele kria divizaun no ameasa [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22806,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-22805","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22805","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22805"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22805\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22807,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22805\/revisions\/22807"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22806"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22805"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22805"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22805"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}