{"id":22854,"date":"2026-05-11T14:38:18","date_gmt":"2026-05-11T05:38:18","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22854"},"modified":"2026-05-11T15:04:05","modified_gmt":"2026-05-11T06:04:05","slug":"lixu-ospital-nian-dezafiu-no-solusaun-sira-atu-salva-ambiente","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/05\/11\/lixu-ospital-nian-dezafiu-no-solusaun-sira-atu-salva-ambiente\/","title":{"rendered":"Lixu Ospit\u00e1l nian: Dezafiu no Solusaun sira atu Salva Ambiente"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha Tasi Ibun Lecidere, la do\u2019ok husi Pal\u00e1siu do Governu Dili, Delvio Sequeira la\u2019o neneik iha rai henek leten, hodi buka lixu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hakruuk no foti ho kuidadu luvas, masa bee nian no saku pl\u00e1stiku sira, lixu bai-bain ne\u2019ebe nia sempre hili iha fatin p\u00fabliku sira, iha Dili laran iha d\u00e9kada ikus ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>Ativista ambient\u00e1l ne\u2019e dehan, nia luta ona tinan barak nia laran, atu hamoos sidade Dili<em>.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cHa\u2019u halo ida ne\u2019e tanba domin ba rai ida ne\u2019e,\u201d nia hatete<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>&nbsp;\u201cIta haree katak hah\u00fa kedas husi 2015 sae mai Dili, liu-liu iha tasi ibun sira, lixu hah\u00fa invade\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9, ikus-ikus ne\u2019e Delvio hetan lixu mediku perigozu sira mosu iha fatin p\u00fabliku, f\u00e1sil ba labarik no komunidade sira atu asesu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cAmi hetan premeiru lixu mediku maka iha PSIK ninia kotuk, iha valeta ne\u2019e,\u201d&nbsp;nia dehan.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cIha fatin seluk, ami hetan m\u00e1skara, seringa\/agulha, botir IV, ai-moruk sira, no luvas iha fatin seluk\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"715\" height=\"536\" data-id=\"22855\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-22855\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg.jpeg 715w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/1775958061469.jpg-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 715px) 100vw, 715px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Lixu m\u00e9diku so\u2019e iha uma abandona besik sentru sa\u00fade Comoro (Foto-Siqueira)<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>Iha Setembru 2025, Sequeira halo deskobrimentu ida ne\u2019ebe maka alarmante liu, lixu mediku sira ne\u2019ebe husik hela iha edifisiu, abandonadu iha Sentru Sa\u00fade Comoro nia sorin, fatin ne\u2019ebe f\u00e1sil ba komunidade sira atu asesu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cHa\u2019u hakfodak no tauk tanba ne\u2019e perigu ba ema nia moris,\u201d nia hatete.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Sequeira dehan labarik sira lori nia ba edif\u00edsiu mamuk, wainhira nia halo kompras besik hela iha fatin ne\u2019eba.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cHa\u2019u haree ho ha\u2019u nia matan rasik,\u201d nia hatete.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201clabarik sira lori lixu medesina sira hanesan m\u00e1skara sira uza, no uza mos daun sira hodi duni malu<\/strong>\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Fotografia sira ne\u2019ebe nia publika iha m\u00eddia sosi\u00e1l hatudu seringa, m\u00e1skara no lixu perigozu sira ne\u2019ebe so\u2019e naklekar iha edifisiu mamuk ne\u2019ebe besik uma no negosiu ki\u2019ik sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Sequeira hatete lixu sira ne\u2019e bele tau labarik no komunidade sira iha risku infeksaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Hafoin imajen sira ne\u2019e hetan fahe barak iha m\u00eddia sosi\u00e1l, edif\u00edsiu ne&#8217;e taka ho airame tarak.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" data-id=\"22867\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Mariana-FOTO-LIXU-1024x576.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-22867\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Mariana-FOTO-LIXU-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Mariana-FOTO-LIXU-300x169.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Mariana-FOTO-LIXU-768x432.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Mariana-FOTO-LIXU-747x420.jpg 747w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Mariana-FOTO-LIXU-640x360.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Mariana-FOTO-LIXU-681x383.jpg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Mariana-FOTO-LIXU.jpg 1280w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Komunidade Comoro, aldeia 30 Agostu, Mariana Alves (Foto-David).<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>Metru balun de&#8217;it husi edif\u00edsiu Sentru sa\u00fade Comoro ne\u2019e, loja na&#8217;in Mariana Alves, hanoin hikas momentu ne\u2019ebe nia haree labarik sira halimar besik fatin ne\u2019e<em>.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#8220;Ha&#8217;u haree ida ne&#8217;e ho ha&#8217;u nia matan rasik,&#8221; nia hatete.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#8220;Ha&#8217;u hatete ba sira atu labele halimar ho seringa sira tanba sira fo&#8217;er no perigozu\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Alves hatete, enkuantu nia oan sira nunka halimar ho lixu mediku sira ne\u2019e, lixu ne\u2019ebe so\u2019e de\u2019it iha fatin mamuk ne\u2019e halo komunidade sira ne\u2019ebe hela besik preokupa tebes.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>Problema Iha Fatin Barak<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-3 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1020\" height=\"765\" data-id=\"22856\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-22856\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg.jpeg 1020w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Tibar.jpg-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1020px) 100vw, 1020px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Komunidade hili lixu iha Tibar, la&#8217;o hela iha lixu mediku leten hodi buka lixu sira ne&#8217;ebe sei presiza atu uza. (Foto-David).<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>Iha Dili nia fatin so\u2019e lixu boot liu, iha Tibar,&nbsp;ema lubun loron-loron buka sasan sira ne\u2019ebe bele halo resiklajen halibur hodi ba fa\u2019an<\/p>\n\n\n\n<p>Sira nia servisu maka buka sasan sira ne\u2019e, dala barak halo sira kontaktu direita ho lixu mediku.<\/p>\n\n\n\n<p>Lidonia Babo Madeira hili ona lixu iha Tibar, durante tinan sanulu-resin-rua (12) ona.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cKareta kusus husi sampah Hospital nian,\u201d nia dehan<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cNe\u2019e ami la hili, kala tama hospital nia ami la hili tanba mesak raan de\u2019it, balun seringan barak loos\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Lidonia ho nia maluk sira seluk, koko uza saida mak sira iha atu proteje sira nia an husi kanek ka infeksaun ruma.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cAmi uza, hanesan luvas, masker no hena para taka ulun, sapeo\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Rekursu Limitadu, Risku Sira Kontinua Iha<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Hafoin deskobrimentu ne\u2019e, Sentru Sa\u00fade Komoro dada airame tarak hale\u2019u fatin ne\u2019e no limita asesu ba fatin ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Xefe Sentru Sa\u00fade Comoro Emelia Ayati de Sousa, reko\u00f1ese lixu ne\u2019e la asegura ho di\u2019ak.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cTanba ami nia rai fatin fiksu laiha, ami uza uma ida mamuk kuartu ida,\u201d nia hatete<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cFatin&nbsp;<em>memang<\/em>&nbsp;la seguru duni tanba ne\u2019e ami uza de\u2019it saida maka ami bele halo\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatete, ikus mai labarik sira asesu seringa sira, ne\u2019ebe so\u2019e iha fatin ne\u2019e no agora asegura ona.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cAkontesementu ida uluk ne\u2019e ami halo sai di\u2019ak liu tan. Ne\u2019e maka agora uma sira tau pagar ho besi kroat, odamatan&nbsp;ami save metin. Kadiadu mos sira sobu beibeik ona, ami troka dala tolu\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cDaun kroat sona ema antes, ita mos la hatene, status ema ne\u2019e iha moras ruma, saida karik,\u201d nia dehan.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cIda ne\u2019e mos bele f\u00f3 impaktu transmisaun moras nian\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-4 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"687\" data-id=\"22857\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/20260410_090740.jpg-1024x687.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-22857\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/20260410_090740.jpg-1024x687.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/20260410_090740.jpg-300x201.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/20260410_090740.jpg-768x515.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/20260410_090740.jpg-626x420.jpeg 626w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/20260410_090740.jpg-537x360.jpeg 537w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/20260410_090740.jpg-640x429.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/20260410_090740.jpg-681x457.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/20260410_090740.jpg.jpeg 1070w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Pessoal Sa\u00fade iha sentru Sa\u00fade comoro so\u2019e hela lixu mediku iha lixu fatin, (Foto-David).<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>Ayati de Sousa hatete klinika ne\u2019e halo tuir matadalan husi Ministeriu Sa\u00fade no OMS, maib\u00e9 sei infrenta problema rekursu no infrastrutura.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cFatin tenke iha tuir kor, tuir politika lixu mediku tenke kor halo nusa,\u201d nia dehan.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cIda ne\u2019e maka ita sei dauk la\u2019o ho masimu\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatete, sentru sa\u00fade ne\u2019e laiha fatin permanente ba so\u2019e lixu ka insinerad\u00f3r, nune\u2019e lixu mediku sira transporta ba fatin seluk ba tratamentu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cIda ne\u2019e maka sei futuru hakarak hadia ida ne\u2019e, tanba&nbsp;durante ne\u2019e kona-ba jestaun lixu sentru sa\u00fade ne\u2019e sai problema boot\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong>Regra Sira Eziste, Maib\u00e9 Implimentasaun Limitadu<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Enkuantu kl\u00ednika ida-idak mak toma responsabilidade ba jestaun lixu rasik, matadalan nasion\u00e1l sira deskreve oins\u00e1 materi\u00e1l perigozu sira tenke jere iha sistema kuidadu sa\u00fade nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Organizasaun Sa\u00fade Mundial servisu hamutuk ho Ministeriu Sa\u00fade Timor-Leste no parseiru sira seluk hodi dezenvolve Pol\u00edtika Jestaun Lixu Kuidadu Sa\u00fade Nasion\u00e1l ba Timor-Leste, estratejia, no padraun prosedimentu operasional no dokumentu orientasaun sira seluk.&nbsp;<a href=\"about:blank\">National Health Care Waste Management Policy for Timor-Leste<\/a>,<\/p>\n\n\n\n<p>Reprezentante OMS Dr. Arvind Mathur hatete, lixu mediku bele sai fontes ba kontaminasaun no infeksaun wainhira la jere ho di\u2019ak, no pol\u00edtika ne\u2019e dezenvolve uza evid\u00e9nsia glob\u00e1l ne\u2019ebe adapta ba kontestu Timor-Leste nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Matadalan sira ne\u2019e kobre siklu tomak jestaun lixu hah\u00fa husi separasaun, rekolla to\u2019o transporta no so\u2019e, maib\u00e9 OMS hatete implementasaun sai nafatin dezafiu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cJestaun lixu mediku ne\u2019e, ema ladun diskute, no dala barak la haree ho seriu,\u201d Reprezentante OMS ne\u2019e hatete.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cRekursu kontinua menus, no ida ne\u2019e&nbsp;mos dezafiu\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>OMS kalkula katak besik pursentu 10 to&#8217;o 15 hosi lixu kuidadu sa\u00fade nian maka perigozu no presiza atu jere ho kuidadu<strong><em>.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cEzemplu, wainhira la jere ho di\u2019ak, sasan kro\u2019at sira hanesan daun wainhira sona ema nia isin bele kauza transmisaun moras hanesan hepatitis<\/strong>\u201d.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-5 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1020\" height=\"765\" data-id=\"22858\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-22858\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg.jpeg 1020w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/OMS.jpg-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1020px) 100vw, 1020px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Reprezentante Organizasaun Sa\u00fade Mundial (OMS) Dr. Arvind Mathur, ka&#8217;er hela manual politika no matadalan ba jestaun lixu mediku nian. (foto-David).<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>Ministeriu Sa\u00fade hatete sira iha matadalan, politika, no padraun prosedimentu operasional, Maib\u00e9 reko\u00f1ese katak implementasaun la konsistente.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cIta ko\u2019alia kona-ba jestaun lixu nene\u2019e, iha&nbsp;parte balun ne\u2019ebe ita presiza haree, ita ko\u2019alia kona-ba iha separasaun lixu, nia kolesaun, transportasaun no tratamentu ikus,\u201d hatete Ofisial Progama Jestaun lixu kuidadu sa\u00fade iha Ministeiru Sa\u00fade, Paul da Costa do Rego.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cDalaruma lixu mediku sira ne\u2019e sei mix hela ho lixu jeral sira, entaun ninia ikus nene\u2019e dala ruma mosu iha lixu jeral ida ne\u2019e maka problema\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatete, Ministeriu halo ona formasaun no orientasaun ba f\u00e1silidade sa\u00fade sira inklui hospital, sentru sa\u00fade, no postu sa\u00fade sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 nia dehan sistema ida ne\u2019e sei depende maka\u2019as ba konsiensia husi profesion\u00e1l sa\u00fade sira.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cAtu dehan de\u2019it katak, ita labele dehan katak la tuir maib\u00e9 sira konsegue tuir buat ne\u2019e, maib\u00e9 la masimu,\u201d nia dehan.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cBalun ita la\u2019o di\u2019ak, balun dala ruma ita liga fila-fali ba konsi\u00e9nsia, ita nia mata dalan iha, dala ruma ita ema depende ba konsi\u00e9nsia ema ida-idak nian\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Autoridade ne\u2019e hatete sira instala ona insinerad\u00f3r iha Munis\u00edpiu 14 inklui Atauro no Oecuesse, atu trata lixu kuidade sa\u00fade. Nia dehan ekipa monitorizasaun sempre ba vizita f\u00e1silidade sa\u00fade sira no relata ba ekipa nasion\u00e1l.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9 Ofisial Progama Jestaun lixu kuidadu sa\u00fade iha Ministeiru Sa\u00fade ne\u2019e reko\u00f1ese katak sei iha limitasaun.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cIta ko\u2019alia kona-ba sansaun, ha\u2019u hanoin ita laiha lei ida maka kesi ita para ita f\u00f3 sansaun, maib\u00e9 ita iha politika, mata dalan para hanorin sira para oins\u00e1 atu jere lixu ne\u2019e ho seguru, para labele impaktu ba ambiente no mos ba ita nia komunidade sira,\u201d nia hatete.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cIda ne\u2019e maka ita iha politika iha mata dalan, maib\u00e9 ba lixu mediku ne\u2019e ita seidauk iha lei para atu regula\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan, ministeriu planu atu kontinua f\u00f3 formasaun ba profesion\u00e1l sa\u00fade sira iha Munis\u00edpiu ho apoiu husi UNICEF.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cHa\u2019u hanoin iha tinan ida ne\u2019e ita iha planu fiksu, ne\u2019ebe maka hetan apoiu husi UNICEF,\u201d nia hatete.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cAmi sei nafatin buka meus oins\u00e1 para ba orienta ami nia profision\u00e1l sa\u00fade sira iha Munis\u00edpiu sira para oins\u00e1 atu jere lixu ne\u2019e ho seguru\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-large-font-size\"><strong>Futuru Seguru?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-6 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" data-id=\"22862\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/foto-ikus-Large_DELVIO-IKUS-1024x576.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-22862\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/foto-ikus-Large_DELVIO-IKUS-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/foto-ikus-Large_DELVIO-IKUS-300x169.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/foto-ikus-Large_DELVIO-IKUS-768x432.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/foto-ikus-Large_DELVIO-IKUS-747x420.jpg 747w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/foto-ikus-Large_DELVIO-IKUS-640x360.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/foto-ikus-Large_DELVIO-IKUS-681x383.jpg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/foto-ikus-Large_DELVIO-IKUS.jpg 1280w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Atevista Amibental Delivio Siqueira iha esperansa Futuru bele hadi&#8217;a jestaun lixu mediku ne&#8217;e di&#8217;ak liu. (foto-David).<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p>Ativista ambient\u00e1l Delvio Sequeira hatete, regulamentu forte no facilidade di\u2019ak persija iha atu hapara lixu medika mosu iha espasu p\u00fabliku.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cSujestaun maka ne\u2019e, kada sentru sa\u00fade tenke inst\u00e1l lixeiru propriu ba lixu medesina sira nia,\u201d nia dehan.&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cPresiza&nbsp;kria lei ne\u2019ebe reguroju atu nune\u2019e bele regula sidadaun ne\u2019ebe de\u2019it maka so\u2019e lixu medesina arbiru\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ho servisu kuidade sa\u00fade ne\u2019ebe kontinua expande iha teritoriu tomak, kuantidade lixu mediku sei aumenta.<\/p>\n\n\n\n<p>Asegura katak lixu sira ne\u2019e jere ho seguru sai kr\u00edtiku liu tan atu proteje komunidade sira, salva ambiente no mantein konfiansa p\u00fabliku nian iha sistema sa\u00fade.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba komunidade sira hanesan Mariana Alves, preokupasaun ne\u2019e simples, tratamentu mediku labele kria risku foun ba sira ne\u2019ebe simu atendimentu ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cHusu ba dotor sira tau lixu hamutuk para, labele halo labarik sira foti, ita boot sira tenke halo moru haleiu para labarik sira labele tama foti sasan sira ne\u2019e,\u201d nia hatete.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201cHusu ba governu tenke kria regras kona-ba sa\u00fade nian\u201d.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Iha Tasi Ibun Lecidere, la do\u2019ok husi Pal\u00e1siu do Governu Dili, Delvio Sequeira la\u2019o neneik iha rai henek leten, hodi buka lixu. Nia hakruuk no foti ho kuidadu luvas, masa bee nian no saku pl\u00e1stiku sira, lixu bai-bain ne\u2019ebe nia sempre hili iha fatin p\u00fabliku sira, iha Dili laran iha d\u00e9kada [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22859,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-22854","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22854","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22854"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22854\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22870,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22854\/revisions\/22870"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22859"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22854"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22854"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22854"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}