{"id":22918,"date":"2026-05-15T22:19:30","date_gmt":"2026-05-15T13:19:30","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=22918"},"modified":"2026-05-15T22:19:36","modified_gmt":"2026-05-15T13:19:36","slug":"kazu-disputa-rai-iha-aimutin-pdhj-husu-pntl-labele-ameasa-no-fo-presaun-ba-sidadadaun-sira","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/05\/15\/kazu-disputa-rai-iha-aimutin-pdhj-husu-pntl-labele-ameasa-no-fo-presaun-ba-sidadadaun-sira\/","title":{"rendered":"Kazu Disputa Rai Iha Aimutin: PDHJ Husu PNTL Labele Ameasa no Fo Presaun Ba Sidadadaun Sira"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Provedor Direitu Umanu no Justisa (PDHJ), Virgilio da Silva Guterres, hateten, PDHJ lamenta atuasaun sira ne\u2019ebe Polisia Nasion\u00e0l Timor-Leste (PNTL) sira halo, hodi hasoru komunidade afetadu sira iha \u00e1rea Ai-Mutin no iha fatin sira seluk,&nbsp;polisia sira uza sira nia forsa, ba kaptura kedas bainhira komunidade sira lakohi sai.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba Atuasaun Despezu Administrativu iha Ai-Mutin, ne\u2019ebe mak atuasaun Polisia errada, v\u00edtima sira ba desokupasaun rai haksekuk malu de&#8217;it, ho autoridade sira ne\u2019ebe atu halo desokupasaun ne&#8217;e, peso\u00e1l PNTL sira kaptura kedas sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTuir Gravasaun video sira indika katak membru PNTL balun komete ofensa kontra sidadaun balu ninia integrdade f\u00edzika. Husu atensaun ba pol\u00edsia atu respeita lei sobre uzu forsa nian,\u201d&nbsp;dehan&nbsp;Proved\u00f3r &#8220;Lamukan&#8221;, ba jornalista sira iha Exelsior Resort, Pantai kelapa, Sexta 15\/05.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, autoridade p\u00fablika ameasa no kaptura ema, labele f\u00f3 presaun ba sidadaun sira, wainhira sidadaun sira defende sira nia sasan ka wainhira ema ezerse liberdade espresaun, tanba autoridade seguransa hala&#8217;o de&#8217;it nia servisu.<\/p>\n\n\n\n<p>Polisia mak diskute malu fali ho ema, autoridade p\u00fablika relevante sira selseluk iha ne\u2019ebe,&nbsp;Pol\u00edsia labele kolabora iha atividade sira ne\u2019ebe mak la tama iha dalan legalidade nian. Proved\u00f3r manifesta lamentasaun kle&#8217;an ba atuasaun polisi\u00e1l sira ne&#8217;e. Prezensa Polisia iha komunidade nia leet, tenki kumpri limitasaun sira iha uzo de forsa.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba iha Rejime juridiku usu de forsa &#8211; Dekretu-Lei N.\u00ba43\/2011, loron 21 fulan Setembru. Rejime ida ne&#8217;e estabelese limiti sira kona-ba uza forsa nian ne\u2019ebe konsidera verifikada ba violasaun il\u00edsita ba direitu umanu no Liberdade fundamental sidadaun sira nian.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cKonsekuensia jur\u00eddika wanihira Polisia uza sala forsa sei iha responsabilidade, dixiplinar, krimin\u00e1l, no Sivil, ita hotu la hakarak ida ne&#8217;e&#8221;, nia deklara.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, despeju frajiliza liu tan sidadaun sira, pobreza iha RDTL ne&#8217;e frajiliza ona ema nia moris. Tan ne&#8217;e, Estadu labele husik ninia povu frajilizadu liut\u00e1n liuhosi asaun despeju. Hasai ema hosi ema nia hela-fatin, ne&#8217;e hanesan m\u00f3s hasai ema ne&#8217;e ninia vida hosi komunidade nia le&#8217;et.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba, molok hasai sidadaun hosi sira nia hela fatin, tenke prepara uluk lai kondisoens ba sira atu sira bele prepara fatin alternativa.<\/p>\n\n\n\n<p>Maske halo despeju iha rai Estadu nian, la sala m\u00f3s indeminiza sidadaun sira wainhira realiza despeju. Wainhira autoridade tun ba terrenu halo avizu sobre despeju ka distribui notifikasaun sobre despeju, tenke halais ona preparasaun pagamentu osan ba indemnizasaun nian.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cKarik tenke hasai duni sidadaun sira hosi Estadu nia rai ruma, autoridade sira bele pondera\/tetu halo maib\u00e9 ema ne&#8217;e tenke hetan Indeminizasaun hosi Estadu&#8221;, nia relata.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho kestaun sira ne&#8217;e Proved\u00f3r Direitu Umanu no Justisa, hatama ona inkonstitusionalidade tanba omisaun medida lejizlativa ba Tribun\u00e1l Rekursu, alega auz\u00e9nsia lei ne\u2019ebe determina kriteriu ka padraun sobre indemnizasaun ka reparasaun ba danos ka prejuizu sira ne\u2019ebe mak sidadaun sira sofre.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>EUTL Sei Hamutuk Ho Komunidade Afeitadu Ai-Mutin To\u2019o Hetan Justisa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha komunikadu inprensa ne\u2019ebe neon metin asesu ohin husi pagina ofisi\u00e1l Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL), ekipa EUTL tun ona iha terenu hodi rekolla informasaun no halo Advokasia ba komunidade afetadu relasiona ho Despezu Admistrativa ne\u2019eb\u00e9 implementa husi aparelu estadu nian ba komunidade postu penal Ai-mutin.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha komunikadu inprensa ne\u2019e, EUTL nota katak Despezu Administrativu ne\u2019ebe implementa husi IX Governo konstituisional ne\u2019e ilegalmente, tanba problema disputa rai iha komunidade Ai-mutin entre Empreza Privadu Lita Store no Komunidade sira, iha ona Tribunal no tama ona iha Transito em Julgadu. Signifika Desizaun Tribunal fin\u00e1l ona katak, rai ne\u2019e Privadu no pertense ba komunidade Postu Penal Ai-mutin.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9, infelismente kompa\u00f1a la kumpri desizaun Tribunal hodi kolabora fila-fali ho aparelu estadu liu husi Sekret\u00e1riu Estadu Teras no Propriedade, hodi halo despezu Administrativu ho ilegalmente no dezumanu tebes-tebes hasoru komunidade afetadu sira,<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIr\u00f3niku liu mak, la iha karta notifikasaun ruma no ekipa Teras Propriedade ne\u2019ebe halo eviksaun tun terenu iha tuku 04.00 madrugada, iha ne\u2019ebe komunidade sira sei deskansa hela,\u201d dehan iha komunikadu ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e, EUTL kondena makaas tebes aktus husi aparellu estadu nian ne\u2019ebe viola desizaun Tribunal no aplika despezu adminstrativu ilegalmente hodi hadau komunidade sira nia rai, atu entrega ba kompa\u00f1a privadu.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Situasaun atu\u00e1l, desizaun husi Minist\u00e9riu Justisa suspende ona rrosesu despezu administrativu tanba konsidera asaun ne\u2019e ileg\u00e1l, tanba ne\u2019e, legalmente prosesu kontinua la&#8217;o hodi buka solusaun ne\u2019eb\u00e9 adekuadu no justu ba komunidade afeitadu sira.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cEUTL nafatin reafirma nia pozisaun hodi hamutuk ho komunidade afetadu eviksaun postu Penal Ai-mutin hodi akompa\u00f1a prosesu to\u2019o hetan justisa,\u201d hateten iha komunikadu ne\u2019e.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Provedor Direitu Umanu no Justisa (PDHJ), Virgilio da Silva Guterres, hateten, PDHJ lamenta atuasaun sira ne\u2019ebe Polisia Nasion\u00e0l Timor-Leste (PNTL) sira halo, hodi hasoru komunidade afetadu sira iha \u00e1rea Ai-Mutin no iha fatin sira seluk,&nbsp;polisia sira uza sira nia forsa, ba kaptura kedas bainhira komunidade sira lakohi sai.&nbsp; Tanba Atuasaun Despezu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":22919,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[28],"tags":[],"class_list":["post-22918","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-justisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22918","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22918"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22918\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22920,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22918\/revisions\/22920"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22919"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22918"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22918"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22918"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}