{"id":23034,"date":"2026-06-02T14:56:42","date_gmt":"2026-06-02T05:56:42","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=23034"},"modified":"2026-06-02T14:56:45","modified_gmt":"2026-06-02T05:56:45","slug":"ajar-deskonfia-tendensia-korupsaun-iha-projetu-starlink-neebe-governu-monta-iha-suku-sira","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/06\/02\/ajar-deskonfia-tendensia-korupsaun-iha-projetu-starlink-neebe-governu-monta-iha-suku-sira\/","title":{"rendered":"AJAR Deskonfia Tend\u00e9nsia Korupsaun Iha Projetu\u00a0Starlink Ne\u2019ebe Governu Monta iha Suku Sira"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Relasiona ho governu liu husi Ministeriu Transporte Komunikasau&nbsp;&nbsp;sei dezliga starlink iha sede suku sira bainhira uza ona fiber \u00f3ptika. Ho ida ne\u2019e,&nbsp;Asia Justice and Rights (AJAR), konsidera deskonfia iha possibilidade tend\u00e9nsia korupsaun iha projetu instalasaun Starlink ne\u2019ebe atualmente implementa husi&nbsp;MTKba iha sede suku sira iha teritoriu Timor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Diret\u00f3r Ezekutivu Asia Justice and Rights (AJAR) Jos\u00e9 Luis de Oliveira, hatete,&nbsp;governu investe ona ba fiber \u00f3tika, gastu tan ba Starlink hamosu pergunta kona-ba efisi\u00e9nsia uza orsamentu estadu. Gastu p\u00fabliku ne\u2019ebe aas liu iha projetu balu aumenta deskonfiansa p\u00fablika kona-ba transpar\u00e9nsia, jestaun orsamentu no possibilidade iha korupsaun, nune&#8217;e presiza iha explikasaun no fiskalizasaun ne\u2019ebe klaru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIta gasta ona osan barak ba sosa fiber \u00f3ptika, agora ita gasta tan ba starlink, Ministeiru ida ne\u2019e halo deit halte gasta 10 ribu, gasta osan barak liu, ha\u2019u deskonfia nia iha tendensia korupsaun,\u201d dehan Diret\u00f3r AJAR, Jos\u00e9 Luis de Oliveira ba jornalsita iha nia knaar fatin farol, Tersa 2\/06.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia subli\u00f1a, projeitu starlink ida ne\u2019e,&nbsp;&nbsp;projeitu korupsaun, inventa projeitu atu nauk povu nia osan. Maib\u00e9 kuandu atu halo projeitu ruma&nbsp;&nbsp;tenke ali\u00f1a ho planu ba retornu ekonomiku, agora projeitu instalasaun starlink ne\u2019e ninia retornu ne\u2019e saida, saida maka&nbsp;&nbsp;atu hetan husi starlink.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cSe atu faselita servisu administrasaun suku nian, ha\u2019u haree seidauk to\u2019o iha nivel ida ita presiza, maib\u00e9 ita komesa ho sistema manual lai, depois ita komprende ona, se la\u2019e ita hanesan gasta osan arbiru de\u2019it, la efisente,\u201d nia hatete.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia esplika, tanba ida ne\u2019e, hatudu momoos Ministeriu Transporte Komunikasaun halo plitika ne\u2019e laiha sentidu estadu, tanba estadu agora ne\u2019e ema barak alerta ona&nbsp;&nbsp;la\u2019o hela ba iha&nbsp;<em>Fiscal cliff<\/em>&nbsp;ka rai naruk fiskal, tinan sanulu mai osan laiha ona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cInves ita halo politika ba pupansa, gasta menus hodi produs, maib\u00e9 la\u2019e, ita gasta barak, produtivu laiha,\u201d nia kritika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Projetu Starlink ne&#8217;e presiza hatudu retornu sosial no ekonomia ne\u2019ebe klaru. Orsamentu estadu tenke uza nu&#8217;udar investimentu ne\u2019ebe f\u00f3 benef\u00edsiu ba povu no ajuda dezenvolve ekonomia. Karik benef\u00edsiu hirak ne&#8217;e la klaru, povu bele haree projetu ne&#8217;e hanesan objetivu politika deit, la&#8217;os investimentu estrat\u00e9jiku ba dezenvolvimentu nasional.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cProjeitu starlink ninia returnu sosial ne\u2019e saida, ha\u2019u haree hanesan retornu politika deit, tanba sira atu manan fali elisaun, tuir loloos orsamentu estadu ne\u2019e ita gasta tenke iha sentidu ne\u2019e nu\u2019udar investimentu, ita investe ita tenke hetan buat ruma fali atu eleva ita nia ekonomia,\u201d nia konklui.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Dezliga Starlink Bainhira Fiber \u00d3tika Prontu Hanesan Desizaun Norm\u00e1l Governu<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Direit\u00f3r Ezekutivu Fundasaun Hadomi Timor (FHT), Abr\u00e3o Monteiro, hatete, Kona-ba governu atu dezliga bainhira fiber \u00f3ptika prontu ona atu tama iha suku, ha&#8217;u hanoin ida ne&#8217;e desizaun norm\u00e1l, ida ne&#8217;e mak governu hakarak atu halo duni.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne&#8217;e mak iha fulan hira liu ba ema hotu-hotu protesta katak, nusa la hein fiber \u00f3ptika, nusa tenke Starlink serake ida ne&#8217;e uza osan ka la&#8217;e. Tuir FHT nia observasaun haree katak, desizaun ne\u2019ebe husi MTK halo iha parte balun liu-liu ba iha konflitu interese, karik iha familia ruma mak iha laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cHanesan Ministru nia oan ka subri\u00f1u ida ne&#8217;e ita bele kesti\u00f3na, tanba ne&#8217;e konflitu interese. Maib\u00e9 ami nia haree liga ba iha asuntu tekonol\u00f3jia hanoin Vorakai nia kapasidade teknol\u00f3jia ne\u2019ebe natoon bele duni atu bele hetan projetu ida kona-ba instalasaun Starlink iha Sede Suku sira,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 ema Balun ko&#8217;alia kona-ba urjente ka la&#8217;e, tenke uza Starlink iha suku sira, tuir observasaun FHT nian tuir loloos MTK la presiza atu hatan ida ne&#8217;e, tanba ida ne&#8217;e kompet\u00e9nsia husi MAE ninian. Entaun MAE mak hatene katak, sistema sira uza ne&#8217;e urjente ka la&#8217;e, tanba MTK liu-liu diresaun nasion\u00e1l komunikasaun (DNIK) ninia pap\u00e9l mak oins\u00e1 atu fasilita internet.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bainhira MAE halo pedidu uza internet iha suku sira DNIK s\u00f3 iha de&#8217;it mak Starlink, sira iha duni fiber \u00f3ptika maib\u00e9 presiza osan boot ruma atu bele kompleta instalasaun husi Munisipiu, Postu to&#8217;o iha Suku. No osan ne&#8217;e laiha hakarak ka lakohi&nbsp;&nbsp;&nbsp;tenke uza Starlink, tanba Starlink ne&#8217;e&nbsp;&nbsp;bele sosa agora, no bele mos monta agora no uza agora.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Entaun ida ne&#8217;e hanesan alternativu ne\u2019ebe \u00faniku ba iha DNIK ninian. Maib\u00e9 karik minsiteriu seluk ne&#8217;e hatene katak asuntu ida ne&#8217;e importante entaun sira nia ego ne&#8217;e hatun tiha nune&#8217;e sira nia osan ne&#8217;e hamenus osan ne\u2019ebe natoon iha boot uitoan fundu infraestrutura ne&#8217;e aloka ba iha DNIK nune&#8217;e sira bele aselera halo instalasaun fiber \u00f3ptika husi Munisipiu, Postu ba to&#8217;o Suku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cSe ita la fali ida ne&#8217;e obriga DNIK atu kompleta lalais instalasaun ida ne&#8217;e ha&#8217;u hanoin la masuk akal tanba ne&#8217;e presiza osan. Se ita hakarak fiber \u00f3ptika tama suku lalais tenke aprova osan ne\u2019ebe boot nune&#8217;e MTK halo ligasaun lalais&nbsp;&nbsp;husi munisipiu, postu ba suku,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Antes ne\u2019e, Ministru Transporte Komunikasaun Miguel Marques Manetelo, hatete, instalasaun starlink iha sede suku hotu iha teritoriu nasional ne\u2019e tama iha planu asaun annual ne\u2019ebe halo kooperasaun entre Ministeriu Administrasaun Estatal.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne\u2019e,&nbsp;&nbsp;planu asaun annual tinan 2026 ne\u2019ebe define nanis ona liga ho instalasaun starlink iha 450, nunee husi operador telekomunikasaun 3 no ISP liu 20 ne\u2019e iha rua de\u2019it maka uza satellite maka starlink no kacifik, maib\u00e9 iha planu asaun annual governu hili liu maka starlink tanba velosidade internet ne\u2019ebe di\u2019ak liu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e iha suku sira iha villa laran ne\u2019ebe instala hotu starlink ne\u2019e ba provizoriu de\u2019it, maib\u00e9 kuandu fiu fiber \u00f3ptika ne\u2019e dada besik mak sei halo desliqasaun ba suku sira ne\u2019ebe instala starlink no uza fali fiber \u00f3ptika.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba kits starlink ne\u2019ebe dadaun ne\u2019e instala governu la sosa karik atu sira foti fali ka monta nafatin ne\u2019e kompetensia sira nian tanba sasan sira ne\u2019ebe intala governu la sosa, maib\u00e9 selu de\u2019it mak internet ho folin $150,00 kada fulan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cTabela ne\u2019ebe faan ba privadu ne\u2019e ketak no ba seitor privadu ne\u2019e ketak, faan ba $150,00 ne\u2019e imi ba konfirma ho starlink tanba ho osan ne\u2019e ita la sosa kits ne\u2019ebe monta iha sede suku, tanba ne\u2019e mak kuandu loron ida fiu ne\u2019e ba to\u2019o tiha iha ne\u2019eba maka desliga ita la lakon buat ida tanba kits ne\u2019e starlink mak monta ninian ratik,&#8221; dehan Manetelo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Governu Defende Ajudikasaun Direta Starlink Tanba Razaun Tekniku no Urj\u00e9nsia<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Governante ne\u2019e hatete, ajudikasaun direta ne\u2019e bazeia ba razaun tekniku no urj\u00e9nsia, tanba iha de\u2019it kompa\u00f1a ida mak konsidera bele fornese servisu internet ho kualidade di\u2019ak liu. Tanba ne\u2019e, halo konkursu publiku la neses\u00e1riu tanba rezultadu final sei manan nafatin kompa\u00f1a ne\u2019ebe de\u2019it.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Kona-ba ajudikasaun ne\u2019e tanba razaun tekniku, se ita hatene katak iha de\u2019it kompa\u00f1a ida mak bele fornese servisu internet ne\u2019e di\u2019ak liu ita ba halo konkursu publiku halo saida tanba ikus mai nia maka tenke manan tanba ne\u2019e mak ajudikasaun ho razaun tekniku no uriensia\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Atu rekorda fali katak iha loron 4 fulan maiu tinan 2026 governu liu husi Ministru Transporte Komunikasaun (MTK) Miquel Marques Manetelo selebra ona kontratu ho kompa\u00f1a Vorakai Lda, hodi expanda konektividade internet ba suku 450 iha teritoriu Timor laran tomak.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Relasiona ho governu liu husi Ministeriu Transporte Komunikasau&nbsp;&nbsp;sei dezliga starlink iha sede suku sira bainhira uza ona fiber \u00f3ptika. Ho ida ne\u2019e,&nbsp;Asia Justice and Rights (AJAR), konsidera deskonfia iha possibilidade tend\u00e9nsia korupsaun iha projetu instalasaun Starlink ne\u2019ebe atualmente implementa husi&nbsp;MTKba iha sede suku sira iha teritoriu Timor. Diret\u00f3r Ezekutivu Asia Justice [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":23035,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-23034","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23034","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=23034"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23034\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23036,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23034\/revisions\/23036"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/23035"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=23034"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=23034"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=23034"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}