{"id":23103,"date":"2026-06-11T22:36:00","date_gmt":"2026-06-11T13:36:00","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=23103"},"modified":"2026-06-11T22:36:04","modified_gmt":"2026-06-11T13:36:04","slug":"lixu-plastiku-ameasa-ikan-sira-iha-tasi-no-impaktu-ba-saude-publika-wainhira-konsumu-ikan-neebe-kontaminadu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/06\/11\/lixu-plastiku-ameasa-ikan-sira-iha-tasi-no-impaktu-ba-saude-publika-wainhira-konsumu-ikan-neebe-kontaminadu\/","title":{"rendered":"Lixu Pl\u00e1stiku Ameasa Ikan Sira iha Tasi, no Impaktu ba Sa\u00fade Publika Wainhira Konsumu Ikan Ne\u2019eb\u00e9 Kontaminadu"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lixu plastiku sai problema global neebe dadaun nee mundu infrenta inklui Timor Leste, tanba plastiku nee forma husi kimiku sira neebe ninia manufaktura mai husi fabrika sira, iha timor leste sosiedade kontinua soe lixu la tuir nia fatin no dalaruma sira soe ba iha bee dalan sira nunee iha tempu udan lixu sira nee mota lori too nakonu iha tasi no bainhira lixu sira nee nakonu ho iha tasi hodi lori tempu naruk nia bele rahun no sai aihan ba animal tasi hodi han no lixu sira nee bele hamate ikan no espesie sira seluk iha tasi nunee mos lixu plastiku bele estraga ahu-ruin sira neebe sai fatin no hahan ba animal tasi sira, nunee ikan sira neebe han lixu sira nee sei kontamina ho kimiku neebe iha problema boot ba saude ema nian bainhira konsumu atu hetan moras oinoin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Peskador sira mos hasoru problema sira nee tanba ikan neebe uluk barak ohin loron menus no iha sira nia atividade peska mos sira hetan lixu plastiku sira neebe belit iha ahu-ruin sira no iha sira nia atividade peska sira halo komparasaun katak ikan uluk no agora diferente tebes tanba uluk sira bele hetan neebe barak atu bele faan maibe too dadaun nee sira susar atu hetan ikan tanba ikan sira neebe besik iha tasi ninin laiha liuliu ikan sira neebe subar iha ahu-ruin laran, ikan neebe la dun barak halo sira nia ekonomia fraku tanba laiha ikan neebe diak atu sira faan hodi hetan osan ba nesesidade lorloron nian.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"689\" height=\"522\" data-id=\"23104\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.57.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-23104\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.57.jpeg 689w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.57-300x227.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.57-554x420.jpeg 554w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.57-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.57-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.57-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.57-640x485.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.57-681x516.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 689px) 100vw, 689px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\"><strong>Peskador  Jose iha Lesidere<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Peskador Andre Pessoa neebe sempre halao nia atividade luku iha tasi Lesidere haktuir, bainhira sira luku iha tasi sira sempre hetan lixu sira hanesan plastic, akua ho karon sira neebe kaor ho ahu-ruin sira iha tasi laran no balada tasi sira neebe moris iha ahu-ruin nia laran maka ikan karopa makerek karopa metan ho mean sira mos hetan lenuk sira maibe tanba lei bandu entaun sira labele kaer sira mos bele hetan kurita ho boek sira, nune\u2019e bainhira sira foti ba faan tuir ikan neebe sira hetan neebe sira sempre faan talin ida $12 hodi hetan osan sosa fali nesesidade lorloron nian hanesan sosa foos no sustenta sira nia oan sir aba eskola, maibe tanba iha tempu agora peskador mos barak ikan mos menus la hanesan tempu uluk neebe sira hetan ikan barak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cTempu agora nee peskador barak ona ikan mos menus ona maibe uluk peskador sira la dun barak entaun ikan mos barak, ikan iha maibe ami tenke tahan iss tun ba tasi kidun mak foin bele hetan ikan talin ida rua maibe kuandu laiha laiha ona\u201d dehan Peskador Andre Pessoa iha Lesidere, (27\/04).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Peskador Jose neebe halo mos atividade hanesan iha lesidere haktuir, sira nia atividade mak kaer ikan uza rede iha tasi ninia laos iha tasi klean, nunee sira sempre hetan ikan sira maka sardina tanba, kobi, laho ikun metan, tilumodok, maibe ikan sira nee konforme sira hetan tanba sira iha deit tasi leten hateke hetan ikan iha tasi laran nunee sira foin soe rede atu bele hetan ikan sira nee no ikan sira neebe sira hetan sira faan tuir ikan nia karada kuandu barak sira faan ho presu barak nian no uituan presu mos uituan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIha nee ami faan 12 $1.00 karik ikan banjir entaun ami faan 15 too 20 nee ba sardina sira deit, karik ami nain rua entaun ami fahe hodi sosa netik foos ruma han\u201d dehan Peskador Jose.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Peskador Jose mos preokupa ho lixu sira nia prezensa iha tasi hodi halo ikan sira bele lao dook husi tasi tanba iha tasi ninin foer barak tebes no sira preokupa ho foer neebe husi raimaran ema lori ba soe fali iha tasi nune\u2019e mos sira mos haree klima anin neebe sempre difikulta sira hodi halo atividade peska iha epoka sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba lixu plastiku sira nia ezistensia lori tempu naruk atu rahun no dalaruma lixu sira nee rahun bele kaor fali ho planton hodi sai aihan ba ikan sira hodi konsumu nunee ikan balun mos bele lakon tan han lixu sira nee tanba nee lixu plastiku perigu tebes ba ambiente tasi, nunee timor leste liuhusi Ministeriu Turizmu no Ambiente implementa ona politiza zero plastiku neebe banku atu uza ambalajen plastiku sira iha kioske ka supermerkadu sira tanba nee sira hamosu ona dekretu lei numeiru 37\/2020 neebe koalia konaba alineasaun produsaun importasaun saku embalajen plastiku uzu uniku maka dadaun ne\u2019e implementa hela atu halo redusaun ba plastiku sira neebe uza iha kioske no supermerkadu sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Peskizador Siensia Marina husi Conseravation Internasional Potenzo Lopes dehan, lixu iha impaktu neebe risku tebes ba ekosistema tasi sira hanesan ikan, ahu-ruin lenuk ho espesia marina sira seluk no lixu nee problema global neebe mundu hotu infrenta inklui timor leste hanesan illa kiik ida iha soudeste asiatiku, nunee lixu neebe ema husik hodi tama too tasi bele sai fali aihan ba animal tasi sira hodi konsumu tanba lixu sira nee kompostu husi lixu k\u00edmiku entaun sai ameasa boot ba animal sira iha tasi laran no animal tasi sira nia isin bele kompostu ona ho kimiku nee fo ameasa boot ba ema nia vida bainhira konsumu fali ikan sira neebe peskador sira kaptura.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"704\" data-id=\"23105\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.54-1024x704.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-23105\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.54-1024x704.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.54-300x206.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.54-768x528.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.54-611x420.jpeg 611w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.54-640x440.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.54-681x468.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.54.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Peskizador husi Conservation International Timor Leste Potenzo Lopez<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cLixu nee balun ba liu tasi klean no hanesan akua sira nee dalaruma raihenek taka netik tiha entaun espesia makro sira nee uza sai hanesan uma hanesan akua matan sira nee ho tan lixu sira hanesan lata sira nee dalaruma sira uza hanesan uma ona entaun nee mos impaktu no bele moos makro plastiku rahun nee halo lenuk sira konfuzaun nee hahan ba sira entaun sira la hatene sira han ona\u201d dehan Peskizador Siensia Marina husi Conseravation Internasional Potenzo Lopes iha nia knaar fatin Bebora Dili.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Potenzo esplika tan, animal tasi sira mos balun sei mate husi lixu sira iha tasi tanba kuandu too tempu sira sira nee rahun hodi hamutuk fali ho planton ka hahan sira sira nunee animal tasi bele komsumu hodi tama ba sira nia kabun hodi halo ikan sir abele mate hotu, nunee mos kuandu ema kaer ikan sira iha tasi ema sei komsumu ikan sira husi nee ema bele hetan fali moras tanba plastiku sira iha ikan nia isin ema labele haree no labele hetan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Potenzo salienta tan, governu tenke hanoin ona atu implementa rigiroju ba politika zero plastiku neebe estabelese ona atu bele hatene kuantidade lixu iha rai laran tanba lixu balun mai husi nasaun seluk liuhusi laloran tasi no lixu balun komunidade sira mak soe rasik duni iha valeta hodi mora lori ba tasi iha tempu udan, nunee mos husi politika zero plastiku bele halo redusaun ba kompana sira neebe hatama embalajen plastiku sira no produtu aihan sira neebe uza embalajen plastiku, nunee husi politika nee mak sei bele fo soslusaun ba problema lixu neebe dadaun nee ita infrenta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Relasiona ho politika zero plastiku nee, Xefe departamentu Controlo Poluicao husi Ministeriu Turizmu no Ambiente Moises Guterres de Sar dehan, politika zero plastiku neebe hamosu husi oitavu governu konstituisional dadaun nee hamosu ona dekretu operasional mak lei numeiru 37\/2020 neebe koalia konaba alineasaun produsaun importasaun saku embalajen plastiku uzu uniku maka dadaun ne\u2019e implementa hela, nunee husi lei refere iha artigu 4 neebe koalia konaba introduz no konsumu husi numeiru 1 too 13 neebe bandu embalajen plastiku sira ho pontu importante husi artigu nee mak bandu&nbsp;<strong>saku plastiku<\/strong>&nbsp;neebe uza iha merkadu no supermerkadu sira, bandu mos sasan sira ho uza&nbsp;<strong>Styrofoam<\/strong>&nbsp;inklui mos bandeija kopu plastiku sira neebe uza ba dala ida deit,&nbsp;&nbsp;<strong>sedotan&nbsp;<\/strong>sira neebe uza iha restaurante sira no bee mineral neebe ho medida 0,5 husi plastiku haat nee mak dekretu lei nee fo dalan atu bandu hodi labele tama iha merkadu no supermerkadu sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201clei iha artigu 40 husi lei nee rasik iha plastiku sira neebe bele sirkula maibe aplika taxa 30%, katak too momentu nee seidauk iha substituisaun ruma nunee sira bele sirkula maibe ho prazu tempu balun sei bandu, neebe ita bele dehan katak politika zero plastiku ohin loron iha ona lei maibe lei nee rasik mos hamosu duvida barak diskusaun iha publiku maibe hanesan tekniku iha diresaun neebe implementa lei ami nafatin iha vontade ami koko lao nafatin mezmu iha duvida iha prespetiva publiku konaba ezistensia dekretu lei ida nee\u201d dehan Xefe departamentu Controlo Poluicao husi Ministeriu Turizmu no Ambiente Moises Guterres de Sar, iha ninia knaar fatin Akait Dili.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xefe departamentu Controlo Poluicao husi Ministeriu Turizmu no Ambiente Moises Guterres de Sar dehan tan, politika zero plastiku neebe dadaun nee sira implementa husi dekretu lei eleminasaun lixu plastiku nian maibe sira infrenta hela difikuldade tanba menus rekursu atu kontrola no asegura pontu entrada sira hanesan mota-ain no salele covalima neebe ema bele livre lori tama embalajen plastiku sira nee tanba sasan neebe kmaan ba sira atu bele hatama ho fasil,&nbsp;&nbsp;maibe dadaun nee sira prepara hela sirkular ida neebe fo legalidade husi artigu 4 dekretu lei refere atu boikota total fatin neebe simu plastiku hodi distribui no sirkular sira nee sira sei taka sai iha loja no kioske sira hotu iha teritoriu nasional hanesan ameasa ida atu bele bandu loja no kioske sira hodi labele distribui tan embalajen plastiku ba publiku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cOinsa mak ita halo hodi prevene atu sasan neebe bandu atu labele tama, tanba nee mak ami nafatin halo ezersisiu tanba ita nia kapasidade kontrolu husi area legal sira nee ita kontrola diak ona maibe iha area balun neebe ita seidauk kobre hotu hanesan iha Suai Salele Maliana iha area fronteira nee ita seidauk kontrola diak tanba iha neeba baliza kedas komunidade besik malu sira haree oportunidade produtu saida mak potensia faan iha timor barak liu falismente ba sira atu halo\u201d dehan Moises Guterres de Sar.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-3 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"662\" data-id=\"23106\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.56-1024x662.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-23106\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.56-1024x662.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.56-300x194.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.56-768x496.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.56-650x420.jpeg 650w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.56-341x220.jpeg 341w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.56-640x414.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.56-681x440.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.56.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Xefe Departmentu diresaun nasion\u00e1l kontrolu poluisaun,  Moises Guterres de Sar <\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nunee, lixu plastiku neebe nakonu no sei rahun hodi sai aihan ba ikan sira konsumu&nbsp;&nbsp;maka wainhira peskador sira kaptura ikan sira nee hodi faan ba iha merkadu atu ema sosa komsumu fali ikan sira nee sei afeta ba ema nia saude no hetan moras oin-oin husi ikan neebe sira konsumu, tanba ikan sira nee kontamina ona ho kimiku sira neebe produz sai plastiku ida.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">En\u00f3cia Ribeiro Alumni Departamentu Medisina Jer\u00e1l UNTL esplika, komponente k\u00edmiku perigozu sira ne&#8217;eb\u00e9 baibain kontamina ikan mak hanesan metilmerk\u00fariu, kadmiu, ars\u00e9niu, chumbo (timbal), sel\u00e9niu, dioxina, bifenil poliklorinadu (PCBs), hidrokarbonetu arom\u00e1tiku polisikliku (PAHs), no k\u00edmiku husi pestisida oioin. Sira-ne&#8217;e f\u00f3 impaktu&nbsp;&nbsp;boot liu ba grupu vulner\u00e1vel sira hanesan labarik, inan isin-rua, no inan sira ne&#8217;eb\u00e9 f\u00f3-susu no inan isin-rua mak konsume ikan kontaminadu sira-ne&#8217;e, venenu k\u00edmiku hanesan metilmerk\u00fariu no PCB sei transfere duni ba beb\u00e9 iha isin, nune&#8217;e estraga sira-nia dezenvolvimentu f\u00edziku, lori efeitu ladi&#8217;ak ba kakutak (neurol\u00f3jiku), hamenus kapaasidade kognitivu (matenek), no bele m\u00f3s hamosu risku ba partu prematuru (beb\u00e9 moris sedu liu tempu).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201clixu pl\u00e1stiku ne&#8217;eb\u00e9 so&#8217;e ba tasi laran sai ona problema boot. Bainhira ikan sira konsumu, k\u00edmiku no lixu sira nee sei la lakon maib\u00e9 metin iha ikan nia isin ka (tesidu), nune\u2019e perigu boot mak ne&#8217;e wainhira ema konsumu ikan ne&#8217;eb\u00e9 kontaminadu ho kuantidade ne&#8217;eb\u00e9 barak no beibeik, isin sei la tahan no k\u00edmiku ladiak sira nee hotu sei hamosu moras kr\u00f3nika oioin ne&#8217;eb\u00e9 f\u00f3 perigu ba moris\u201d&nbsp;&nbsp;dehan En\u00f3cia Ribeiro Alumni Departamentu Medisina Jer\u00e1l UNTL.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Akademista saude nee dehan tan, k\u00edmiku ida-idak ne&#8217;e f\u00f3 impaktu destruktivu tebes ba ema boot no inan sira ne&#8217;eb\u00e9 f\u00f3-susu no metilmerk\u00fariu ne&#8217;eb\u00e9 sirkula iha raan sei sa&#8217;e to&#8217;o kakutak hodi estraga sistema nervozu sentr\u00e1l, hamosu moras fuan, liman-nakdedar (tremor), no demensia. PCBs no Dioxina sira baibain nabeen lalais iha bokur (lemak) ikan nian, nune\u2019e wainhira tama ba ema nia isin, sira funsiona hanesan &#8220;venenu subar&#8221; ne&#8217;eb\u00e9 estraga sistema imunidade (halo isin fraku), estraga hormona, hamosu kankru, no pasa ba susubeen inan nian hodi f\u00f3 impaktu aat ba beb\u00e9 no met\u00e1l todan hanesan Kadmiu sei estraga rins (ginjal) no ruin, enkuantu Chumbo (Timbal) bele hamenus IQ (kapaasidade matenek) labarik nian no hamosu moras raan-menus (anemia).&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u200b\u201cBainhira ema sosa no konsume ikan ne&#8217;eb\u00e9 kontaminadu ho mikropl\u00e1stiku sira-ne&#8217;e, nia sei f\u00f3 impaktu negativu tebes ba ema nia isin-lolon tomak, k\u00edmiku no pl\u00e1stiku ki&#8217;ik sira-ne&#8217;e sei tama duni ba ita-nia kabun-laran hodi estraga sa\u00fade intestin\u00e1l (halo ruin-kabun no estomagu labele absorbe nutrisaun ho di&#8217;ak), hamosu inflamasaun, no oxidasaun ne&#8217;eb\u00e9 lalais (estraga selula sira). La&#8217;\u00f3s ne&#8217;e de&#8217;it, mikropl\u00e1stiku sira-ne&#8217;e m\u00f3s bele sirkula to&#8217;o raan hodi f\u00f3 impaktu ladi&#8217;ak ba funsaun kakutak, halo ema nia kapaasidade atu hanoin tun, no estraga sistema nervu ba tempu naruk\u201d dehan En\u00f3cia Ribeiro Alumni Departamentu Medisina Jer\u00e1l UNTL.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-4 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"819\" height=\"1024\" data-id=\"23107\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-12.13.13-819x1024.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-23107\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-12.13.13-819x1024.jpeg 819w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-12.13.13-240x300.jpeg 240w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-12.13.13-768x960.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-12.13.13-336x420.jpeg 336w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-12.13.13-640x800.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-12.13.13-681x851.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-12.13.13.jpeg 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 819px) 100vw, 819px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">En\u00f3cia Ribeiro Alumni Departamentu Medisina Jer\u00e1l UNTL<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u200bEn\u00f3cia Ribeiro Alumni Departamentu Medisina salienta tan, moras sira husi Ikan kontaminadu maka (1)disfunsaun Sistema Imunidade (Sistema Defeza Isin nian fraku) Isin-lolon ema nian iha &#8220;soldadu natural&#8221; (selula raan mutin) ne&#8217;eb\u00e9 halo serbisu hodi luta hasoru moras, v\u00edrus, no bakt\u00e9ria, (2)Defisi\u00e9nsia Neurokomportament\u00e1l (Problema ba Hahalok no Nervu Kakutak nian) Kakutak no sistema nervu mak kontrola ita-nia hahalok, sentimentu no oins\u00e1 ita foti desizaun, (3) Moras Kardiovaskular (Moras Fuan no Sirkulasaun Raan) K\u00edmiku t\u00f3xiku sira (liuliu metilmerk\u00fariu) bele hamosu stress oksidativu ne&#8217;eb\u00e9 halo sirkulasaun raan-fatin sira sai kloot, (4) Demensia mak funsaun kakutak nian ne&#8217;eb\u00e9 tun ba beibeik tanba selula kakutak sira mate lalais liu. Ita hatene katak Omega-3 husi ikan loloos di&#8217;ak ba kakutak, maib\u00e9 se ikan ne&#8217;e nakonu fali ho merk\u00fariu, venenu ne&#8217;e mak sei ba oho tiha selula kakutak sira, (5) Kankru (Kanker) K\u00edmiku balu hanesan dioxina, ars\u00e9niu, PCBs, no PAHs mak kompostu karsinogenik (buat ne&#8217;eb\u00e9 bele hamosu kankru),(6) \u200bDefisi\u00e9nsia Kognitiva no Partu Prematuru (Ba Inan Isin-Rua no Beb\u00e9). Beb\u00e9 iha knotak laran loloos nia kakutak ho isin foin atu dezenvolve, nune&#8217;e sira fraku tebes kuandu simu venenu husi buat ne&#8217;eb\u00e9 inan han, kuandu labarik moris mai, ninia kapaasidade matenek (IQ) tun, susar atu aprende ko&#8217;alia, susar atu hatene dezenho, no iha problema ho kapaasidade motorik (hanesan susar atu la&#8217;o ka kaer sas\u00e1n no (7)Partu Prematuru: Venenu k\u00edmiku halo kondisaun uterus (oan-fatin) nian la stabil, hodi halo beb\u00e9 moris sedu liu tempu (foin fulan 7 ka 8 moris ona), ne&#8217;eb\u00e9 lori risku boot tebes ba beb\u00e9 nia moris.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba lixu sira sai problema boot ba ikan sira iha tasi, nunee Diresaun Nasional Planeamentu Espesial do Mar Kapturasaun no Jestaun ba Rekursu Akuatiku&nbsp;&nbsp;Ministeriu Agrikultura rejista maka espesie ikan neebe identifikadu iha tasi timor leste nian hamutuk 136 no espesie akuatiku protejidu inklui ikan hamutuk 56, nunee mos ikan sira neebe ho valor ekonomiku ass, tanba nee governu Timor Leste liuhusi Ministeriu Arikultura no Peska parte diresaun nasional planeamentu espesial do mar kapturasaun no jestaun ba rekursu akuatiku halo parseria ho Conservasaun Internasional, Coral Triangle Center, Blue Venture, UNDP no World Fish implementa politika adaptasaun mudansa klimatika husi organizasaun rejional The Coral Triangle Initiative on Coral Reefs, Fisheries and Food Security (CTI-CFF) atu haree ba problema impaktu husi lixu plastiku nian ba biodiversidade tasi liuliu espesie ikan sira iha tasi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e Diretor Nasional Direcao Planemento Espesial do Mar Gestao Recurso Aquaticos Fidelino Marques dehan, husi problema lixu refere maka governu hamutuk ho parseiru internasional sira atu implementa objetivu mudansa klimatika nian atu bele fo solusaun ba lixu nia impaktu ba biodiversidade ikan iha tasi laran inklui mos nia fatin moris, tanba lixu sira nee mai barak nia problema ne\u2019e mak lixu plastiku nia impaktu mos ba iha nia habitasaun nomos ba ikan rasik, nunee espesie ikan nee iha area tolu maka iha tasi okos, tasi klaran no tasi leten entaun ikan sira nee han lixu plastiku mikro sira no sai mos hanesan veneno neebe bele halo ikan mate no mos impaktu mos ba ema neebe konsumu ikan sira neebe kontamina hela ho lixu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201centaun lixu nee iha oin barak lixu plastiku no besi sira neebe ba iha tasi laran neebe halo planton neebe moris kuandu ikan han nia ferujen sira nee ba iha ikan nia isin entaun orsida sai iha merkuri entaun ita mos han impaktu mos ba ita nia saude, tanba ligasaun ho ida nee maka husi ministeriu ida nee liuhusi diresaun ida nee ita mos servisu hamutuk ho ambiente atu haree ba jestaun lixu\u201d dehan Diretor Nasional Direcao Planemento Espesial do Mar Gestao Recurso Aquaticos Fidelino Marques iha nia knaar fatin Ministeriu Agrikultura Comoro, (26\/05).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-5 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"770\" data-id=\"23108\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-1024x770.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-23108\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-1024x770.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-300x226.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-768x577.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-559x420.jpeg 559w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-640x481.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55-681x512.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-08-at-11.54.55.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Diretor Peska husi MAPPF, Aquaticos Fidelino Marques<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Diretor Nasional Direcao Planemento Espesial do Mar Gestao Recurso Aquaticos Fidelino Marques dehan tan, dadaun nee sira seidauk iha dadus espesifiku ba ikan lakon impaktu husi lixu tanba iha baleia neebe mate iha tasi area Likisa nian la konsege atu fera hodi haree saida maka iha nia kabun laran, maibe iha informasaun barak neebe maka ikan baleia neebe mate ema fera nee kuaze plastiku iha nia kabun laran barak, nunee mos iha tinan 2019 sira mos servisu hamutuk ho governu Tailandia halo ona estudu ida iha area parte tasi mane atu haree stock ikan sira iha neeba entaun parte iha neeba, momentu nee parte sientifiku balun mos haree ba ikan nia kabun laran konaba saida maka ikan han iha nia kabun laran liuliu mos haree ba plastiku sira entaun iha neeba detekta mos plastiku neebe kontamina iha ikan nia isin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cNunee mos parte husi governu mos liuhusi projeitu UNDP momentu nee atividade neebe halo iha Covalima atu haree ba hotspot ba poluisaun tanba momentu neeba ita atu dada mina mai iha timor entaun iha neeba inklui mos haree lixu neebe mai husi ita nia komunidade sira husi leten impaktu ba iha tasi entaun plastiku neebe barak liu nee mak akua\u201d dehan Diretor Fidelino.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir dadus neebe Neon-Metin.info asesu katak epesie biodiversidade tasi nian inklui ikan neebe parte Diresaun Nasional Planeamentu Espesial do Mar Kapturasaun no Jestaun ba Rekursu Akuatiku&nbsp;&nbsp;Ministeriu Agrikultura rejista maka espesie ikan neebe identifikadu iha tasi timor leste nian hamutuk 136 no espesie akuatiku protejidu inklui ikan hamutuk 56, nunee mos ikan sira neebe ho valor ekonomiku ass maibe tanba seidauk iha numeiru definitivu ba total sira iha tasi laran maka governu seidauk foti desizaun atu halo kontratu ho kompana internasional sira atu bele halo kapturasaun ba ikan sira neebe iha valor ekonomiku ass.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Lixu plastiku sai problema global neebe dadaun nee mundu infrenta inklui Timor Leste, tanba plastiku nee forma husi kimiku sira neebe ninia manufaktura mai husi fabrika sira, iha timor leste sosiedade kontinua soe lixu la tuir nia fatin no dalaruma sira soe ba iha bee dalan sira nunee iha tempu udan lixu sira nee mota [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":23109,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-23103","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23103","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=23103"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23103\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23110,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23103\/revisions\/23110"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/23109"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=23103"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=23103"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=23103"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}