{"id":23111,"date":"2026-06-12T19:28:33","date_gmt":"2026-06-12T10:28:33","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=23111"},"modified":"2026-06-12T19:28:36","modified_gmt":"2026-06-12T10:28:36","slug":"espiritu-juventude-rezistensia-hanoin-hikas-kombatente-urbano-marito-mota-parte-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/06\/12\/espiritu-juventude-rezistensia-hanoin-hikas-kombatente-urbano-marito-mota-parte-1\/","title":{"rendered":"Espiritu Juventude Rezistensia: Hanoin Hikas Kombatente Urbano Marito Mota (Parte 1)"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mariano Fatubai Mota, laos naran ida ne\u2019ebe temi deit iha arikivo historia nian. Nia nunka uza naran klandestina, nia naran revolusionariu ne\u2019ebe koinesidu ona mak naran bolu \u2018Marito Mota\u2019, nu\u2019udar figura proeminente ida iha hist\u00f3ria luta ba autodeterminasaun Timor-Leste nian. Moris iha fam\u00edlia laran-di\u2019ak, iha D\u00edli, Culuhun, iha loron 11 Julho 1970. Marito Mota hatudu ona ninia aten brani no dedikasaun desde idade nurak tebes. Nu\u2019udar oan dahuluk husi maun-alin na\u2019in neen, nia simu edukasaun no valor patriotismo husi ninia inan-aman, Senhor Cabo Alberto Mota no Professora Judite Fatubai.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha idade nurak tebes Marito Mota experiensia ona moruk husi brutalismo invasaun no okupasaun Indonesia nian tanba aman nu\u2019udar tropa efetivo iha Forcas Armadas Portuguesas maib\u00e9 afilia ba Movimento Liberta\u00e7\u00e3o Nacional no hakuak prinsipiu ukun rasik-an, ne\u2019ebe moris ho Fretilin. Experi\u00eancia moruk ne\u2019e hamosu espirito luta no sai fini ba Marito Mota nia prinsipiu hodi partisipa iha prosesu luta. Fini ne\u2019e moris no buras liut\u00e1n wainhira saudoso atinge idade jovem no halibur kolega sira-ne\u2019eb\u00e9 komunga prisipio ukun rasik-an ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ohin ita hanoin hikas Marito Mota laos nudar faktu ida. Maibe hanoin hikas nia nudar ema ida brani, firmi, no kumprimetidu profundamente ba idea ne\u2019ebe joven sira fiar bai ha tempu luta nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir mai historia uituan hosi Marito Mota, hosi liafuan sira mak nia konta rasik iha intervista ida iha fulan Maiu 2025 nia laran, hodi koalia kona ba ninia hanoin sira, no ninia involvementu sira iha luta ba ukun rasik-an nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Resuresaun Juventude iha Fahe Malu Nia Laran<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hau sei hanoin hetan, Dili nia situasaun iha tinan 1985 to\u2019o 1987, juventude iha vila, sidade Dili ne\u2019e laiha unidade. Depois ita nia resistensia armada mos sei fraku. Funu nee nia kontinuasaun nee mai iha vila iha tinan 1985-86 nia laran. Agora oinsa juventude iha tempu ne\u2019eba luta prosesu ukun rasik-an, ida nee ita hahu ona atividade <em>anti-pendatang<\/em>. Ita sempre husu ema Indonesia sira, \u201c<em>kapan pulang?\u201d.<\/em> Ita hahu halo ida ne\u2019e, maibe Indonesia forma nia politika ida, soran (adu-domba) joven sira iha bairu-bairu. Purezemplu, bairo Kuluhun ho Bekora haree malu la diak, iha Bidau sempre konfrontu entre joven sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Entaun TNI (Tentara Nasional Indonesia) aproveita oportunidade ida soran joven iha tempu neba. Politika ne\u2019e lao mai to\u2019o tinan 1987-88 nia laran. Altura neba, ami nain lubun oan ida, inklui Armando da Silva (matebian), ami hanoin ona atu halibur uluk joven sira ne\u2019ebe maka iha hanoin hakarak luta ba ukun rasik-an. Entaun iha ne\u2019eba ami komesa halibur malu hodi hapara ona konfrontu joven entre bairu. Ami komesa kria unidade entre bairu ida ho bairu seluk. Ami foti sira nia responsavel, sira ne\u2019e domina iha sira nia bairu laran. Ne\u2019e ami foti ida-ida, hahu halo maun alin. Depois iha tinan&nbsp; 1989, iha vizita Santo Padre nian mai Dili. Iha tempu ne\u2019eba sei grupu-grupu hela, depois serbisu ne\u2019e mos klandestina hela iha tempu neba. Ami hanoin atu kria uluk unidade entre joven bairu iha dili laran. Altura neba situasaun nee laos fasil. Ita atu kria gurpu ida ne\u2019ebe hakarak luta ba ukun rasik-an. Ita hatene katak Indonesia hatete ba mundu internasional katak FRETILIN iha timor fraku ona, liuliu iha ai-laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Hamoris FITUN, Naran Ida ba Luta Juventude Nian<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha momentu neba ne\u2019e ami simpatia tebes ba FRETILIN atu kontinua luta ba ukun-an. Ami sei joven ami hatene unika mak FRETILIN. Entaun ami komesa iha hanoin ona, tenke harii juventude resistensia FRETILIN ida para fo hanoin nafatin ba mundu katak esistensia FRETLIN sei existe nafatin iha Timor. Iha altura neba, depois de vizita Santo Padre, atividade primeiru maka FITUN halo hamutuk ho estudantes no joven sira seluk, iha John Monjo (Ambasador Amerika nian ba Indonesia 1989 \u2013 1992) nia visita, iha Janeiru 1990, delegasaun Amerika nian iha altura neba.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Altura neba grupu joven iha bairo-bairo iha rivalidade forte. Purezemplu iha Kuluhun nian ho grupu Abilio Mausoko nian ami ladiak malu lori to\u2019o ba baku malu. Iha manifestasaun kontra Indonesia nian ida, ema kaptura ona ami iha Lecidere. Tempu neba ami nia posizaun ne\u2019e rende hotu. Sira haruka tau liman ba hotu ulun, hanesan ne\u2019e (hatudu liman rua halo letra X iha ulun). Tempu neba hau tu\u2019ur besik loos Abilio Mausoko. Mausoko dehan mai hau, \u201csakana o mak ne\u2019e, o mos hakarak ukun-an, depois ami rua hakuak malu\u201d. Entaun husi ne\u2019eba to\u2019o ohin loron ami halo maun alin. Unidade joven nian ami hahu ona. Ida ne\u2019e komesa loke ona ita nia hanoin halo relasaun diak ba malu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha tempu hanesan grupu ida ne\u2019ebe ami nain 7 inisia ne\u2019e komesa boot ba beibeik. Entaun ami komesa hanoin katak tenke fo naran ida. Ho hanoin katak Indonesia hatete FRETILIN nia existensia fraku ona, entaun ami hanoin katak diak liu fo naran FITUN ne\u2019ebe signifika FRETILIN Iha Timor Unidade Nafatin. Hafoin ida ne\u2019e ami husu apoiu ba ita nia forsa armada, liuliu ba Maun Xanana atu rekonese existensia organizasaun FITUN nian. Iha 19 Abril, ami nain 42 pesoas ami hahu halo juramentu hemu-ran. Fatin ne\u2019ebe ami desidi mak Pai Nosso, Cimiteiru Santa Cruz nia laran, iha kalan bo\u2019ot tuku 12. Ama nain 42 pesoas ne\u2019e tama ida-idak ba rate laran ho nonook. Altura ne\u2019eba, ami treina ona PSHT iha Ranting Taibesi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Juramentu Hemu Ran iha Kalan Fahe Rua<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha inimigu nia-let, sira hafuhu tuir ami, maibe ami la-tauk, juramentu ne\u2019e tenke halo. Ho segredu ne\u2019ebe metin ami tama iha rate laran, aserta loos 12 oras kalan bo\u2019ot, 19 Abril, ami tu\u2019u ami nia liman halo ran, tau ba tua diplomat laran, kahur ami nia raan ho bandeira FRETILIN ho RDTL, tau Iha Nossa Senhora nia ain, depois ami hemu-ran ne\u2019e halo juramentu. Ami halo ida ne\u2019e nudar prosesu ida.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Juramentu ne\u2019e <em>primeiru<\/em> hatete katak ho ran ne\u2019e&nbsp; ohin ba oin entre ita ne\u2019e mate ka moris luta ba indepedensia, luta ba buka ukun rasik-an. Pontu <em>Segundu<\/em> entre ita 42 pesoas ne\u2019e, se mak hetan kapturasaun labele deskobre o nia maun-alin. Pontu <em>Terseiru<\/em> mak ita hanesan maun-alin kabun laran liu fali maun alin kabun laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pontu 3 nee maka temi iha juramentu 20 abril 1990. Husi nee FITUN hamriik iha Abril ne\u2019e duni. Depois ami, hau Luis, Nando Gulit, Armando ho Nando Mara sae ba Ainaro. lori ho lista ne\u2019e ba husu rekonesimentu husi forsa armada ba existensia FITUN nian. Maibe altura ne\u2019eba ne\u2019e, iha Ainaro, TNI la fo fatin, entaun ami la konsege hasoru maun Xanana. Hafoin loron ida tuir mai mak foin hasoru maun Xanana hodi nia rekonese organizasaun FITUN ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">FITUN mak organizaun ne\u2019ebe harii iha vila laran iha tempu situasaun difisil. Harii organizasaun sira hanesan ne\u2019e la fasil. Atividade ne\u2019ebe FITUN halo maka ita espalla isu kontra Indonesia. Iha oportunidade balun hanesan loron Indepedensia Indonesia nian, 17 Agusto,&nbsp; ho 17 Jullu loron Integrasaun, iha tempu kalan ami soe pamfletu anti-Indonesia, hasae bandeira nasional iha rate Santa Cruz, iha eskola Xina, hasae iha SMA 1, hasae iha Dolok-oan Area Branca. Kuaze 17 Jullu kada tinan ami sempre hasae bandeira, hodi hatudu katak ita-nia ezistensia, ita nia rezistensia nee aumenta ba beibeik, no la gosta prezensa Indonesia nian, no la simu integrasaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kuandu FITUN hamriik ona, ami halo kontaktu mos ho kuandru rezistensia sira. Sira mos komesa hetan perseguisaun ona husi militar Indonesia. Ami mos iha ona kontaktu ho estafeta Sole Sole depois ho maun Antonio Aitahan Matak. Ami loke relasaun ho ita nia forsa armada. Hosi Ainaro altura neeba halo kontaktu ho maun Xanana, Mauhunu iha Ainaro. Halo ligasaun mos ho Mahudu iha Ainaro bainhira nia fila mai vila. &nbsp;halo ligasaun mos ho Rejiaun 1. Altura neba komadante Rejiaun 1 mak Komadante Lere. Saida maka ita fo apoiu ba sira mak halibur hosi membru sira: hahan, farda, kartus, bikan masa, kanuru sira, ho pilla depois estafeta mai foti lori ba sira iha ai-laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Ba Ai-laran no Hakarak sai FALINTIL<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Luta bele halo liu hosi dalan oioin maibe hau sente katak karik diak liu mak hau hela hamutuk ho FALINTIL sira no kaer kilat. Hau brani ba halo ida ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Loron ida kuandu hau ba Rejiaun 1, hasoru malu ho Komadante Lere. Hau hakarak hela iha neba deit ona. Hau hakarak sai FALINTIL, kaer kilat.&nbsp; Komadante Lere hateten ba hau, \u201cami presiza funu ne\u2019e halo iha vila, iha sidade, ne\u2019e ami presiza imi.Iha nee la presiza tan ona elementu. Iha nee kilat mos laiha, hahan mos la iha, imi mai sei lori tan problema ba ami\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Situasaun momentu neba iha ai-laran ne\u2019e Indonesia domina hela. Abrigu ida labele ema barak mak iha laran, ema nain 4 ka 5 deit. Entaun ita-ba iha neba bele aumenta tan problema ba FALINTIL sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Altura neba hau&nbsp; preseguido hela iha vila, TNI buka hau, tan ne\u2019e mak hau hakarak ba ailaran, hamutuk ho FALINTIL sira. Maibe sira duni hau fila. Sira dehan, \u201cami presiza imi nia prezensa. Ami presiza imi nia brani. Funu iha ne\u2019e la iha ona. Funu agora ita muda ba vila, funu urbana\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Hakarak Hetan Biru (kakaluk)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hamutuk tiha ho FALINTIL sira ba loron balun, loron ida hau husu atu fila ba Dili. Entaun hau husu ba Komandante Lere, \u201cMaun hau presiza deit mak biru\u201d, katuas altura ne\u2019e la komprende biru.&nbsp; Entaun nia husu Vasco Criado, \u201cbiru mak saida?\u201d. Depois Vasco mak esplika dehan, \u201cita nia alin husu kakaluk atu lori ba halo salva guarda tan iha vila sira enfrenta direta ema ho kilat\u201d. Entaun katuas Lere hateten direta ba hau katak, &nbsp;\u201chau nia alin hateke ba hali hun neba\u201d. Hau hanoin hateke ba hetan biru iha ne\u2019eba. Maibe hau hateke ba hetan sanan kalen. Depois Lere dehan, \u201cida ne\u2019eba ne\u2019e, imi kuandu iha vila la haruka hahan mai ona, Indonesia lalika tiru ami mos ami mate deit. Ami nia biru mak ne\u2019eba ne\u2019e\u201d. Depois Komandante Lere hatutan, \u201chau nia oan fila ba, ami presiza mak imi organiza malu. Ida ne\u2019e mak ita nia rezistensia, tau hamutuk forsa, armada ho organizasaun juventude nia forsa\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bainhira responsavel bairo sira komesa koinese malu, amizade entre bairo nian hahu metin, militar Indonesia hahu preokupa. Entaun sira hanoin atu estraga tiha amizade ne\u2019ebe iha hodi kria Garda Paksi (Garda Muda Penegak Integrasi).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Membru Garda Paksi sira ne\u2019e mai husi ne\u2019ebe, mai husi ema eis-rezistensia balun, maluk sira ne\u2019ebe uluk TBO (Tenaga Bantuan Operasi). Indonesia komesa forma buat sira ne\u2019e para halo balansu ho joven rezistensia sira. Atu nune\u2019e kuandu ita halo atividade ruma, sira maka halo atuasaun hasoru ita. Indonesia sira iha kotuk, sira mak iha oin. Ne\u2019e atu nafatin hatudu ba mundu katak Indonesia laiha problema ho ita, maibe ita timoroan mak iha problema ba malu, iha konflitu nafatin entre ita.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mariano Fatubai Mota, laos naran ida ne\u2019ebe temi deit iha arikivo historia nian. Nia nunka uza naran klandestina, nia naran revolusionariu ne\u2019ebe koinesidu ona mak naran bolu \u2018Marito Mota\u2019, nu\u2019udar figura proeminente ida iha hist\u00f3ria luta ba autodeterminasaun Timor-Leste nian. Moris iha fam\u00edlia laran-di\u2019ak, iha D\u00edli, Culuhun, iha loron 11 Julho 1970. Marito Mota hatudu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":23112,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[30],"tags":[],"class_list":["post-23111","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-memoria"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23111","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=23111"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23111\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23113,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23111\/revisions\/23113"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/23112"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=23111"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=23111"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=23111"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}