{"id":23125,"date":"2026-06-12T20:26:01","date_gmt":"2026-06-12T11:26:01","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=23125"},"modified":"2026-06-12T20:30:54","modified_gmt":"2026-06-12T11:30:54","slug":"revizaun-konstituisaun-rdtl-2002-tenke-reflete-liafuan-no-aspirasaun-povu-tl-tomak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2026\/06\/12\/revizaun-konstituisaun-rdtl-2002-tenke-reflete-liafuan-no-aspirasaun-povu-tl-tomak\/","title":{"rendered":"Revizaun Konstituisaun RDTL 2002 Tenke Reflete Liafuan no Aspirasaun Povu TL Tomak"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Reportajen David da Costa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Revizaun Konstituisaun RDTL 2002 tenke sai hanesan prosesu inkluzivu ida ne\u2019ebe rona no integra aspirasaun povu Timor-Leste tomak. Mensajen ida ne\u2019e mak sai pontu prinsipal husi F\u00f3rum\/Mesa Redonda kona-ba revizaun Konstituisaun, ne\u2019ebe organiza husi Komite Nasional da Revisaun Konstituisaun RDTL 2002 no Junta Forsa Politika Aliadu Defende Direitu Demokratiku (KNRK-JFP-ADDD) no halibur jurista, akademiku, veteranu, lider relijiozu no reprezentante sosiedade sivil sira atu diskute futuru lei inan Estadu nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Prezidente KNRK-JFP-ADDD, Lucas Soares \u201cColibere\u201d, hatrete, Tema ohin ne\u2019ebe sei debate iha F\u00f3rum\/Mesa Redonda maka, &#8220;Esp\u00edritu Unidade Nasional: Liafuan Povu nian iha Kontekstu Demokr\u00e1tiku Revizaun Konstituisaun RDTL 2002&#8221;, iha import\u00e1nsia boot tebes ba futuru nasaun Timor-Leste nian. Konstituisaun mak lei inan Estadu nian ne\u2019ebe orienta moris demokr\u00e1tika, Estadu de Direitu no dezenvolvimentu nasional.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba forum ida ne&#8217;e hakarak halibur hanoin, matenek no esperi\u00e9nsia husi jurista sira, akademiku sira, veteranu sira, lider relijiozu sira no sosiedade sivil atu haree oins\u00e5 bele hadi&#8217;a no hametin texto konstitusion\u00e1l nian tuir rigor juridiku, prinsipiu demokr\u00e1tiku no interese povu Timor-Leste nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Importante liu tan, rezultadu husi f\u00f3rum ida ne&#8217;e sei lori ba konsultasaun p\u00fablika iha Munisipiu 14 iha Timor-Leste tomak, ho lider nasional sira, instituisaun relijioza sira, universidade no komunidade sira, atu garante katak revizaun Konstituisaun ne&#8217;e la\u2019os de&#8217;it husi elite sira, maib\u00e9 mos reflete liafuan no aspirasaun povu Timor-Leste tomak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cMai ita uza oportunidade ida ne&#8217;e ho Esp\u00edrito Unidade Nasional, respeitu ba diferensa hanoin no kompromisu ba interese nasaun nian,\u201d dehan Prezidente KNRK-JFP-ADDD, Lucas Soares \u2018Colibere\u2019, liu husi nia diskursu iha Salaun Parokia saun Jos\u00e9 Kategral Dili, Sexta 12\/06.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne\u2019e, partisipasaun no kontribuisaun hosi parte hotu-hotu importante tebes atu hametin dezenvolvimentu nasaun no responde ba dezafiu sira ne\u2019ebe Timor-Leste hasoru atualmente. No liu hosi kolaborasaun no komprimisu hamutuk, bele kria ambiente ida ne\u2019ebe favoravel ba progresu no estabilidade nasional.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Esforsu konjuntu hosi instituisaun Estadu, lideransa nasion\u00e1l, sosiedade siv\u00edl no sidadaun sira sei sai baze importante ida atu konstrui futuru ida ne\u2019ebe di\u2019ak liu ba Rep\u00fablika Demokr\u00e1tika Timor-Leste. Ho esp\u00edrito unidade no responsabilidade hamutuk, nasaun bele avansa ba oin ho konfian\u00e7a no sustentabilidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e mos, Vise Prezidente Parlamentu Nasion\u00e1l (VP-PN) Timor-Leste, Duarte Nunes, hatete, PN iha tinan kotuk hala\u2019o ona reflesaun ida ne\u2019ebe kle\u2019an kona-ba tema revizaun konstitusion\u00e1l. Iha momentu ne\u2019eba, iha kr\u00edtika balun kona-ba tempu semin\u00e1riu ne\u2019e nian. Kr\u00edtika ne\u2019ebe, frankamente, la persebe iha tempu ne\u2019eba no hein katak sei la repete ohin loron.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"897\" height=\"724\" data-id=\"23129\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.39.46.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-23129\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.39.46.jpeg 897w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.39.46-300x242.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.39.46-768x620.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.39.46-520x420.jpeg 520w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.39.46-640x517.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.39.46-681x550.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 897px) 100vw, 897px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Vise Prezidente Parlamentu Nasion\u00e1l, Duarte Nunes (Foto-David)<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cHanoin kona-ba ita nia lei fundament\u00e1l nunka la apropriadu; reflete kona-ba uma kom\u00fan ne\u2019ebe ita hotu hela ba sempre sai hanesan hahalok responsabilidade nian. Husi reflesaun ida ne\u2019e, entaun, ita foti konkluzaun sira ne\u2019ebe ha\u2019u konsidera importante atu fahe ho ita boot sira ohin. Ita konsidera ohin, hanesan ita halo horisehik, katak ita-nia Konstituisaun seidauk perfeitu,\u201d dehan Duarte.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">No ida ne&#8217;e la\u2019os perfeitu tanba razaun ida ne\u2019ebe simples tebes: perfeisaun maka buat ida ne\u2019ebe maka iha de&#8217;it Maromak nia alkanse. Ema nia obra sira, maski nobre, sempre lori marka no limitasaun sira hosi sira ne\u2019ebe kria sira. Maib\u00e9 la sai perfeitu la signifika katak ida-ne&#8217;e tenke muda iha nia es\u00e9nsia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cKonkluzaun ne\u2019ebe ami hetan iha tinan kotuk klaru: ami tenke foka ba hadi&#8217;a falla ki&#8217;ik sira, envezde muda sistema. No tanba saida maka prud\u00e9nsia ida ne&#8217;e? Ita maka nasaun ida ne\u2019ebe foin lalais. Ita-nia independ\u00e9nsia man\u00e1n ho sakrif\u00edsiu boot tebes, no ita-nia Konstituisaun, di\u2019ak atu hanoin, moris hosi sakrif\u00edsiu ida ne\u2019e. Ida-ne&#8217;e maka retratu husi ita-nia mehi sira no ita-nia val\u00f3r sira nu&#8217;udar povu\u201d nia esplika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Konstituisaun ida buras ho nasaun, no nasaun buras ho nia Konstituisaun. Ne&#8217;e dalan ida ne\u2019ebe la&#8217;o hamutuk, pasu ba pasu, jerasaun ba jerasaun. Ai-hun joven ida la\u2019os hasai abut bainhira de&#8217;it ai-funan ida monu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIta boot tau matan ba ida ne&#8217;e, tesi sanak ida iha ne&#8217;e, ida seluk iha ne\u2019eba, no husik tempu halo nia serbisu. Nune&#8217;e mos tenke ho ita-nia lei Fundament\u00e1l,\u201d nia subli\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Muda sistema sei signifika hah\u00fa hosi zero buat ruma ne\u2019ebe maka sei iha abut, hadi&#8217;a defeitu ki&#8217;ik sira, iha kontr\u00e1riu, maka hahalok ida maturidade nian. Ida ne&#8217;e reko\u00f1ese katak bele hadi&#8217;a lah\u00f3 estraga saida maka harii barak&nbsp;&nbsp;ona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ha&#8217;u lakohi, iha dalan ruma, atu limita kongresista sira ne\u2019ebe prezente iha ne&#8217;e.Ha&#8217;u lakohi kondisiona ita boot nia hanoin ka ita boot nia debate. Sesaun sira ne&#8217;e ita boot nian. Liberdade reflesaun nian maka ita boot nian debate ho aten-barani,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Jurista no Igreja Apoia Revizaun Konstituisaun Atu Responde Desafiu Futuru Timor<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jurista Avelino Coelho no Padre Francisco Barreto apoia revizaun Konstituisaun RDTL 2002, tanba konsidera importante atu hametin lei inan nasaun nian no responde ba desafiu futuru Timor-Leste.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jurista Dot\u00f3r Avelino Coelho, \u201cShalar Kosi Fitun\u201d, hatete iha sosiedade moderna no demokr\u00e1sia, prosesu revizaun konstituisaun RDTL nian mak buat normal ida, tanba Konstituisaun rasik prevee ona regras no mekanismu sira atu hala\u2019o revizaun ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir nia, diskusaun ne\u2019ebe hala\u2019o daudaun importante atu habelar ko\u00f1esimentu ba sosiedade, liu-liu ba juventude sira, hodi komprende liu tan debate te\u00f3riku, pol\u00edtiku no ideol\u00f3jiku kona-ba modelu Konstituisaun ne\u2019ebe hakarak aplika ba sosiedade no Estadu Timor-Leste iha futuru.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-2 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1020\" height=\"765\" data-id=\"23131\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-23131\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59.jpeg 1020w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/WhatsApp-Image-2026-06-12-at-14.38.59-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1020px) 100vw, 1020px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Jurista Dotor Avelino Coelho (Foto-David)<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir Konstituisaun RDTL, Parlamentu Nasion\u00e1l mak \u00f3rgaun ne\u2019ebe iha kompet\u00e9nsia atu hah\u00fa inisiativa revizaun konstitusion\u00e1l. Inisiativa ne\u2019e bele mai husi deputadu sira ka bankada parlament\u00e1r sira, no tenke tuir prosedimentu no regra sira ne\u2019ebe determina ona iha Konstituisaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Revizaun ba Konstituisaun RDTL ne\u2019e laos buat foun ida. Konstituisaun rasik f\u00f3 dalan atu halo revizaun bainhira liu tiha tinan lima, hosi revizaun ikus, no agora Konstituisaun ne\u2019e iha ona tinan 24. Tanba ne\u2019e, revizaun konstitusion\u00e1l la\u2019os asaun ne\u2019ebe sala ka kontra lei.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e mos, reprezentante Igreja Timor-Leste, Padre Francisco Barreto hatete revizaun Konstituisaun RDTL 2002 importante atu hadi\u2019a no hametin liu tan lei inan nasaun nian, hodi garante seguransa no estabilidade ba povu Timor-Leste iha futuru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba oportunidade atu halibur hamutuk iha f\u00f3rum ne\u2019e tenke valoriza, tanba permite parte interessada sira atu haree fila-fali no avalia aspetu sira iha Konstituisaun atu bele responde di\u2019ak liu ba nesesidade no realidade atual nasaun nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIta agradese ba Maromak tanba f\u00f3 oportunidade mai ita atu halibur hamutuk no hala\u2019o knar importante ida ne\u2019e, hodi haree fila-fali no hametin ita nia lei inan nasaun nian, Konstituisaun RDTL,\u201d dehan Padre Francisco Barreto.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia akrescenta tan liuhosi esp\u00edrito unidade no servisu hamutuk, revizaun Konstituisaun bele kontribui ba hametin demokrasia, Estadu de Direitu no dezenvolvimentu sustent\u00e1vel iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Rezultadu Revisaun Konstituisaun Hotu Tenke Hato\u2019o Ba Parlamentu Nasion\u00e1l<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Vise PN Duarte mos husu ba Komite Nasional da Revisaun Konstituisaun RDTL 2002 sira atu hato\u2019o rezultadu no konkluzaun sira hosi sesaun ne\u2019e ba iha Parlamentu Nasion\u00e1l, bainhira debate iha F\u00f3rum\/Mesa Redonda konklui ona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cNune\u2019e, ha\u2019u husik ba ita boot sira ho pedidu sinseru ida, bainhira sesaun sira ne\u2019e remata ona, haruka ita boot sira nia konkluzaun mai ami. Haruka imi nia rezultadu servisu, imi nia reflesaun, imi nia debate sira ba PN,\u201d nia dehan.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Parlamentu ida ne\u2019ebe la rona nia povu hanesan isin ida falta ain ida, nia bele la\u2019o ba oin, maib\u00e9 la\u2019o neneik no ho difikuldade. Demokrasia la\u2019os de&#8217;it harii durante eleisaun sira, ne&#8217;e harii loron-loron, iha momentu sira hanesan ne&#8217;e, bainhira sidadaun sira halibur hamutuk hodi halo reflesaun ba sira nia rain.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Atu sesaun no debate sira la\u2019o ho di\u2019ak, hodi produz konkluzaun \u00fatil atu Parlamentu Nasionali no sosiedade tomak hamutuk kontinua harii Timor-Leste ida ne\u2019ebe maka di\u2019ak liu tan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cAtu sesaun sira ne\u2019e sai fekunda, atu debate ne\u2019e livre no s\u00e9riu, no atu konkluzaun sira to\u2019o mai ita, atu nune\u2019e hamutuk, Parlamentu no sosiedade, ita bele kontinua harii Timor-Leste ne\u2019ebe ita mehi,\u201d nia konklui.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Revizaun Konstituisaun RDTL 2002 tenke sai hanesan prosesu inkluzivu ida ne\u2019ebe rona no integra aspirasaun povu Timor-Leste tomak. Mensajen ida ne\u2019e mak sai pontu prinsipal husi F\u00f3rum\/Mesa Redonda kona-ba revizaun Konstituisaun, ne\u2019ebe organiza husi Komite Nasional da Revisaun Konstituisaun RDTL 2002 no Junta Forsa Politika Aliadu Defende Direitu Demokratiku (KNRK-JFP-ADDD) no [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-23125","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23125","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=23125"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23125\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23132,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23125\/revisions\/23132"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=23125"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=23125"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=23125"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}