{"id":3917,"date":"2020-06-02T12:55:58","date_gmt":"2020-06-02T12:55:58","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=3917"},"modified":"2020-07-03T03:25:13","modified_gmt":"2020-07-03T03:25:13","slug":"labarik-iha-dereitu-ba-moris-no-la-hetan-esplorasaun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2020\/06\/02\/labarik-iha-dereitu-ba-moris-no-la-hetan-esplorasaun\/","title":{"rendered":"Labarik Iha Dereitu Ba Moris, No La Hetan Esplorasaun"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Op<\/strong><em><strong>iniaun: Irman Antonia Selma Santos<\/strong>*<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Dereitu ba moris\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Regra hotu-hotu, iha direitu ho dever, atu labarik sira labele ko\u2019alia de\u2019it sira nia dever. Sira iha dever, sira komprende sira nia dever, maib\u00e9 sira s\u00f3 bele entende dever sira, wainhira sira ko\u00f1ese sira nia direitu. Labarik sira ho natureza sira iha kedas ona direitu, depois de ita moris, ita iha ema atu kuida. Ita lahatene atu halo sa\u00edda, ba ai-han. Entaun mai ona hosi programa Maromak nian, inan ida atu kuida labarik ida. Ida ne\u2019e mak hanesan kuidadu f\u00edziku, ne\u2019eb\u00e9 labarik sira iha. Ha\u2019u hanoin katak pursentu 99 hosi inan sira, iha responsabilidade di\u2019ak no ba fam\u00edlia atu f\u00f3 sa\u00edda mak labarik presiza.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Timor ha\u2019u iha admirasaun ida boot tebes, ba programa, ne\u2019eb\u00e9 aprezenta ba labarik sira ba to\u2019o iha tinan 2. Katak labarik nia direitu, tenki kuidadu, respeitu. No ha\u2019u haree ida ne\u2019e iha Laclubar, ha\u2019u observa iha ne\u2019e, fam\u00edlia sira iha matenek, iha sabedoria boot tebes atu kuida labarik sira.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba labarik sira mak Na\u2019i Maromak nia Don ba futuru nasaun ida nian. No wainhira Maromak permite labarik ida moris, ne\u2019e tanba ema sira inklui iha programa ne\u2019e, sira mak aprezenta kondisaun di\u2019ak ida, ba ida ne\u2019e. Eziste ema sira ne\u2019eb\u00e9 hakarak labarik, maib\u00e9 at\u00e9 to\u2019o tratamentu ba labarik ne\u2019e, maib\u00e9 la iha permisaun Na\u2019i nian, atu labarik ida moris.<\/p>\n\n\n\n<p>Wainhira Maromak fo moris ba labarik ida, nia f\u00f3 tanba hatene iha kondisaun di\u2019ak balun. Ha\u2019u la ko\u2019alia kondisaun ekon\u00f3mika, ha\u2019u ko\u2019alia konab\u00e1 kondisaun domin, kondisaun sosi\u00e1l, respeitu, ba edukasaun ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak, ne\u2019eb\u00e9 pozitivu. Hirak ne\u2019e mak direitu natural ne\u2019eb\u00e9 labarik sira simu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Edukasaun diak ba labarik<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ha\u2019u kontente tebes, tanba iha nasaun Timor-Leste, ha\u2019u hasoru\/hetan, program ida, Edukasaun Infantil, ne\u2019eb\u00e9 antes la ko\u00f1ese. La iha pre-eskolar, labarik sira tama direita ba eskola b\u00e1zika. Agora labarik sira hah\u00fa iha pre-eskolar. Entaun ida ne\u2019e situasaun ida ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 mai ami nu\u2019udar kongregasaun, oportunidade boot tebes atu dezenvolve sa\u00edda mak ita nia karizma rasik, iha ita nia espiritualidade, hamutuk ho labarik sira menus hosi tinan 7. Hamutuk ho labarik seluk ho idade ne\u2019eb\u00e9 boot, at\u00e9 sira iha sekund\u00e1ria. Servisu la iha difikuldade, maib\u00e9 ami nia servisu espes\u00edfiku hah\u00fa ho labarik sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Entaun mai ami, ami nia karizma, ami nia espiritualidade atu haree labarik sira iha momentu ne\u2019eb\u00e1. Wainhira idade tinan 3 ba tinan 6, momentu ida ne\u2019eb\u00e9 labarik sira moris ho deskoberta, sira moris ho momentu ida furak liu iha moris, wainhira organiza sira nia futuru hotu hanesan ema ida. Se idade ida ne\u2019e iha tau matan ba sira, sira merese duni, sira moris la ho difikuldade, sira nia vida adultu, vida profisional, sai moris ida ne\u2019eb\u00e9 ho onestidade, moris ida ho koer\u00e9nsia, moris ida ne\u2019eb\u00e9 iha satisfasaun, moris ida ne\u2019eb\u00e9 buka di\u2019ak ba ema seluk.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Wainhira labarik sira la sente ida ne\u2019e iha sira nia idade, sira la hatete ba sira nia inan-aman difikuldade ne\u2019eb\u00e9 sira lori, hosi angustia tanba sira la simu ida ne\u2019e, hosi idade tinan 3 ba 6.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Entaun labarik sira tama ba iha nia vida profisional, sai ema ida la iha respeitu ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak. Mezmu sira iha empreza rasik, sira sai ema ida ne\u2019eb\u00e9 trapaseira, sai ema ne\u2019eb\u00e9 dezonesta, sempre hatuun hosi ema seluk tanba hosi ki\u2019ik nia hatuun aan ona.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Entaun loron labarik nian ne\u2019e diak atu boot sira hanoin furak ne\u2019eb\u00e9 labarik sira lori iha nia aan. Bot sira tenki simu furak ida ne\u2019e hodi nia bele moris, hanesan ema ne\u2019eb\u00e9 Na\u2019i Maromak haraik ho di\u2019ak, kapas no di\u2019ak liu ba nasaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Loron labrik nian ne\u2019e loron ida importante tebes para ita adultu sira, ho tempu ne\u2019eb\u00e9 hanesan ita f\u00f3 ba labarik, omenajen ba labarik ne\u2019eb\u00e9 hamutuk ho ita. Ita presija iha reko\u00f1esimentu katak ita mos uluk labarik, ita labarik no labarik kontinua ho ita, labarik ne\u2019e la mate, labarik kontinua.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ha\u2019u hakarak f\u00f3, ohin ba ha\u2019u nia labarik, parabens. Tanba sira hanesan labarik di\u2019ak, tanba sira hanesan labarik di\u2019ak atu ita rona. Tanba sira mos labarik ne\u2019eb\u00e9 kapas tebes atu ko\u2019alia, sa\u00edda mak sira sente. Entaun hanesan loron duplu ba labarik ohin loron nian, no ba labarik horiseik nian. Labarik horseik mak ha\u2019u, O no adultu sira hotu. Entaun loron ohin ne\u2019e signifikativu ida ba ita hotu. Sa\u00edda mak ha\u2019u fo ba labarik sira, sa\u00edda mak ha\u2019u nia labarik sira presiza.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba labarik sira ne\u2019eb\u00e9 to\u2019o iha ha\u2019u nia uma, iha ha\u2019u nia eskola, ha\u2019u bele halo program ida, atu husik labarik sira haksolok, nu final labarik sira kontenti duni. La\u2019os hanesan prezente ida atu entrega ho hahan ne\u2019eb\u00e9 o f\u00f3, maib\u00e9 labarik sira sai kontente tanba sira rona ona, simu ona ho domin, ne\u2019eb\u00e9 ema hotu presiza. Depende ba idade, maib\u00e9 iha idade ida ne\u2019e sira presiza liu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ida ne\u2019e mak ha\u2019u nia opiniaun, ha\u2019u nia konviksaun hanesan ema ida, depois hanesan mestra nomos hanesan madre ida.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Labarik mak prezente boot ida ne\u2019eb\u00e9 Maromak f\u00f3 ba nasaun, ba sosiedade ida no ba fam\u00edlia. Ha\u2019u haksolok tebes simu ona sa\u00edda mak hanesan labarik, ho poder ohin ha\u2019u servisu iha Laclubar ho labarik sira iha pre-eskolar, signifikativu teb-tebes.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Labele iha esplorasaun&nbsp;<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Fam\u00edlia, inan-aman tenki respeitu ba labarik sira, simu labarik sira hosi Maromak, kontinua serv\u00ed hanesan prezente ida iha uma. Iha oras ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 ba labarik sira atu servisu, tanba sosiedade ida ezize aman ida atu servisu diferente ho oan. Maib\u00e9 iha m\u00f3s buat ne\u2019eb\u00e9 pr\u00f3priu hosi natureza hanesan inan-aman tenki haraik aan, laran di\u2019ak, ho delikadeza ho domin.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Agora ha\u2019u ko\u2019alia hanesan mestra, hanesan madre. Ha\u2019u dehan ba ema sira ne\u2019eb\u00e9 esplora kiik sira, sira iha difikuldade iha sira nia pasadu, nia iha esplorasaun iha nia pasadu, nia la hetan respeitu, nia la hetan domin. Entaun nia haree labarik ruma, nia mos la respeita labarik ne\u2019e, nia esplora labarik ne\u2019e.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Sa\u00edda mak ema adultu tenki halo, atu labele repete esplorasaun ba labarik sira, nia tenki perdua ema sira iha pasadu, ne\u2019eb\u00e9 halo aat ba nia, ne\u2019eb\u00e9 la fo oportunidade ba nia atu haksolok, atu nia dezenvolve nia kapasidade, katak nia ohin loron haree labarik ida no hanoin, O la iha sala ida, wainhira akontese ba ha\u2019u wanhira ha\u2019u sei labarik.<\/p>\n\n\n\n<p>Ema hotu-hotu, inan-aman ne\u2019eb\u00e9 la respeita labaraik sira, tanba uluk nia sei labarik nia mos la hatan respeitu. Ema hirak ne\u2019e bele tiu, tia, vizi\u00f1u, ema ne\u2019eb\u00e9 besik liu nia uma. Tanba ne\u2019e labarik hela ho triste iha nia moris. Wainhira nia sai adultu, nia hetan labrik, nia repete hikas situasaun hirak ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e atu situasaun sira ne\u2019e ne\u2019e hetan kurizi, tenki modifika ita nia sentimentu, ba ema sira iha pasadu, ema hotu ko\u00f1ese lia fuan ida perdua adultu iha pasadu ne\u2019eb\u00e9 halo aat ba labarik. Tanba ne\u2019e nia tenki hetan ida ne\u2019e, se lae sosiedade sempre iha problema ne\u2019eb\u00e9 labarik ida sofre, tanba adultu ida estraga labarik. Estraga seksualmente no bele mos verbalmente ho lia-fuan kro\u2019at ne\u2019eb\u00e9 labarik sente, ema la ho valor, ema ne\u2019eb\u00e9 la di\u2019ak, ema ne\u2019eb\u00e9 s\u00f3 difikuldade.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Dala ruma inan-aman bele iha lia-fuan kro\u2019at ba labarik sira, baku. Inan-aman ne\u2019e iha problema iha sira nia pasadu. Tanba ne\u2019e presiza inan-aman halo tratamentu, atu labele estraga labarik sira. Se ita ko\u00f1ese labarik iha ita nia tempu uluk, ne\u2019eb\u00e9 sofre tebes, ita bele dehan hela, perdua ema ne\u2019eb\u00e9 halo aat o, se lae aban bai rua o bele estraga labarik ruma.<\/p>\n\n\n\n<p>Esplorasaun ida ne\u2019e eskontese iha forma rua seksualmente, verbalmente ho kestaun servisu. Koloka labarik sira ba servisu wainhira sira la iha dever atu servisu, wainhira nia sei labarik. Menus tinan 18, iha servisu ki\u2019ik ruma ne\u2019eb\u00e9 o bele kontribui iha fam\u00edlia. Maib\u00e9 servisu ne\u2019eb\u00e9 foti ema nia tempu atu halimar, estuda, ida ne\u2019e esplorasaun ida.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tenki iha tempu atu labarik sira treinu servisu kiik, sira labele iha servisu ne\u2019eb\u00e9 boot, ne\u2019eb\u00e9 foti sira nia oportnuidade atu estuda no halimar. Wainhira foti tempu hodi estuda no tempu halimar nian, ne\u2019e esplorasaun. Ida ne\u2019e tipu esplorasaun seluk ne\u2019eb\u00e9 ema seluk lahatene dehan lae ba fam\u00edlia, nia lebele, la\u2019os nia lahatene, se nia la kumpri servisu nia iha agresaun f\u00edzika, ida ne\u2019e hotu ho nosaun ida.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Konsidera hanesan labarik esploradu, ho labarik sira iha uma, uza labarik sira ho modu partikular, iha asediu seksual ba labarik sira, esplora labarik sira. Nom\u00f3s hanesan objetu servisu, fam\u00edlia obriga labarik sira servisu, hili ai. Iha nasaun seluk obriga labarik sira servisu fase kareta, karega lori sakola.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ida ne\u2019e hanesan motivu ida ba nasaun hodi deside, loron ida ne\u2019e, atu ema reflete ba labarik sira ne\u2019eb\u00e9 hela iha nasaun ne\u2019e, atu sira iha sira nia direitu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>*<strong>R<em>espons\u00e1vel Komunidade Eskola Flores de Laclubar<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Opiniaun: Irman Antonia Selma Santos* Dereitu ba moris\u00a0 Regra hotu-hotu, iha direitu ho dever, atu labarik sira labele ko\u2019alia de\u2019it sira nia dever. Sira iha dever, sira komprende sira nia dever, maib\u00e9 sira s\u00f3 bele entende dever sira, wainhira sira ko\u00f1ese sira nia direitu. Labarik sira ho natureza sira iha kedas ona direitu, depois de [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":3918,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-3917","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3917","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3917"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3917\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4282,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3917\/revisions\/4282"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3918"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3917"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3917"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3917"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}